વરાહપુરાણમ્

જ્ઞાતુમિચ્છામિ માયાર્થં રહસ્યં પરમુત્તમમ્

હું આ માયાનો અર્થ, એ સર્વોચ્ચ અને ગુપ્ત રહસ્ય જાણવું ઇચ્છું છું.

પ્રત્યુવાચ તદા વાક્યં પ્રહસ્ય તુ વસુન્ધરામ્

પછી તેમણે હસતાં હસતાં વસુંધરાને આ રીતે કહ્યું.

વૃથા ક્લેશં કિમર્થં ત્વં પ્રાપ્સ્યતે યદ્વિલોકનાત્

તમે જે જોઈ જશો તેના માટે શા માટે વ્યર્થ મહેનત કરો છો?

મમ માયાં વિશાલાક્ષિ કિં પુનસ્ત્વં વસુન્ધરે

હે વિશાળ નેત્રવાળી વસુંધરા, મારી માયા વિષે હવે વધુ શું કહું?

દેશો નિર્જલતાં યાતિ એષા માયા મમ પ્રિયે। સોમો યત્ક્ષીયતે પક્ષે પક્ષે વાપિ ચ વર્દ્ધતે ।। 125.

પ્રિયે, જ્યારે જમીન સુકાઈ જાય છે, એ મારી માયા છે; જેમ ચંદ્રમા પખવાડિયે ઘટે અને વધે છે.

અમાયાં ન સ દૃશ્યેત માયેયં મમ તત્ત્વતઃ

અમાવાસ્યાને ચંદ્ર દેખાતો નથી; એ ખરેખર મારી માયા છે.

ભવેચ્ચ શીતલં ગ્રીષ્મે માયેયં મમ તત્ત્વતઃ

ઉનાળામાં ઠંડક અનુભવાય ત્યારે પણ, એ મારી સાચી માયા છે.

ઉદેતિ પૂર્વતઃ પ્રાતર્માયેયં મમ સુન્દરિ

હે સુંદરે, સવારે પૂર્વ દિશામાં સૂર્ય ઉગે, એ પણ મારી માયા છે.

ગર્ભે ચ જાયતે જન્તુર્માયેયં મમ સુન્દરિ। જીવઃ પ્રવિશ્ય ગર્ભં તુ સુખદુઃખે ચ વિન્દતિ

હે સુંદરે, જ્યારે જીવ ગર્ભમાં જન્મે છે, એ મારી માયા છે; જીવ ગર્ભમાં જઈને સુખ-દુઃખ અનુભવે છે.

જાતશ્ચ વિસ્મરેત્સર્વમેષા માયા મમોત્તમા

અને જન્મ્યા પછી બધું ભૂલી જાય છે—આ મારી સર્વોત્તમ માયા છે.

કર્મણા નીયતેઽન્યત્ર માયૈષા મમ ચોત્તમા

કર્મથી જીવ બીજે ક્યાંક લઈ જવાય છે—આ પણ મારી સર્વોત્તમ માયા છે.

અઙ્ગુલ્યશ્ચરણૌ ચૈવ ભુજૌ શીર્ષં કટિસ્તથા

આંગળીઓ, પગ, હાથ, માથું અને કટિ,

કર્ણૌ નેત્રે કપાલૌ ચ લલાટં જિહ્વયા સહ

કાન, આંખો, કપાળ, લલાટ અને જીભ,

તસ્યૈવ જીર્યતે ભુક્તમગ્નિના પીતમેવ ચ

જે ખાય છે તે અગ્નિથી પચી જાય છે, અને જે પીવે છે તે પણ.

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ચ પંચમ 125.

ધ્વનિ, સ્પર્શ, રૂપ, સ્વાદ અને પાંચમો સુગંધ.

સર્વર્તુષુ નિજાકારઃ સ્થાવરે જઙ્ગમે તથા

બધા ઋતુઓમાં, સ્થાવર અને જંગમ સર્વે જીવોમાં પોતપોતાનું સ્વરૂપ રહે છે.

આપો દિવ્યાસ્તથા ભૌમા આપો યેષુ પ્રતિષ્ઠિતાઃ

દિવ્ય જળ અને ભૂમિ પરના જળ, એ બધામાં બધું સ્થિર થયેલું છે.

વૃષ્ટૌ બહૂદકાઃ સર્વે પલ્વલાનિ સરાંસિ ચ

વરસાદમાં, બધા તળાવો અને સરોવર પાણીથી ભરાઈ જાય છે.

હિમવચ્છિખરાન્મુક્તા નામ્ના મન્દાકિની નદી

હિમાલયના શિખરો પરથી મંદાકિની નામની નદી વહે છે.

મેઘા વહન્તિ સલિલમુદ્ધૃત્ય લવણાર્ણવાત્

મેઘો ખારો દરિયોમાંથી પાણી ખેંચી અને લઈ જાય છે.

રોગાર્તા જન્તવઃ કેચિદ્ભક્ષયન્તિ મહૌષધમ્

કેટલાક જીવ રોગથી પીડાઈને મહાન ઔષધિ ખાય છે.

ઔષધે દીયમાનેઽપિ જન્તુઃ પંચત્વમેતિ યત્

ઔષધિ આપ્યા પછી પણ, ક્યારેક જીવનું મૃત્યુ થાય છે.

પ્રથમં જાયતે ગર્ભઃ પશ્ચાત્સંજાયતે પુમાન્

પહેલાં ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે, પછી મનુષ્ય જન્મે છે.

તત ઇન્દ્રિયનાશશ્ચ એતન્માયાબલં મમ

પછી ઇન્દ્રિયોનો નાશ થાય છે; આ મારી માયાની શક્તિ છે.

પુનશ્ચ પત્રાદિયુતમેતન્માયાબલં મમ 125.

પછી ફરી પાંદડા વગેરેથી યુક્ત, આ મારી માયાની શક્તિ છે.

તત્રામૃતં વિસૃજામિ માયાયોગેન ભૂરિશઃ

ત્યાં હું માયાથી વારંવાર અમૃત વહાવી દઉં છું.

ભૂત્વા વેગેન ગરુડો વહામ્યાત્માનમાત્મના

હું ઝડપથી ગરુડ બની, પોતે પોતાને લઈ જઈ છું.

માયામેતામહં કૃત્વા યક્ષ્યામિ ત્રિદિવૌકસઃ

આ માયા સર્જી, હું સ્વર્ગવાસીઓ માટે યજ્ઞ કરું છું.

માયામાઙ્ગિરસીં કૃત્વા યાજયામિ દિવૌકસઃ

આંગિરસ માયા ધારણ કરીને, હું દેવોને યજ્ઞ કરાવું છું.