વરાહપુરાણમ્

દ્વીપેષુ ચૈવ સર્વેષુ વર્ષેષુ ચ મખૈર્હરિમ્ । દેવાઃ સત્રૈર્મહદ્ભિસ્તે યજન્તઃ શ્રદ્ધયાઽન્વિતાઃ । તોષયામાસુરત્યર્થં સ્વં પૂજ્યં કર્તુમીપ્સવઃ ।। ૧૦.

બધા દ્વીપો અને પ્રદેશોમાં, દેવતાઓએ મહાન યજ્ઞો અને શ્રદ્ધાથી હરિની ઉપાસના કરી, તેમને ખૂબ પ્રસન્ન કરવા અને સ્વયં પૂજ્ય બનાવવા ઈચ્છી.

એવં તોષયતાં તેષાં બહુવર્ષસહસ્ત્રિકમ્ । કાલે દેવસ્તદા તુષ્ટઃ પ્રત્યક્ષત્વં જગામ હ ।। ૧૦.

એ રીતે હજારો વર્ષ સુધી તેમને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતાં, ત્યારે ભગવાન પ્રસન્ન થઈને પ્રગટ થયા.

અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રો મહાગિરેઃ શ્રૃઙ્ગમિવોલ્લિખંસ્તદા । ઉવાચ કિં કાર્યમથો સુરેશો બ્રૂતાં વરં દેવવરા વરં વઃ ।। ૧૦.

અનેક હાથ, પેટ, મુખ અને આંખો ધરાવતા, મહાન પર્વતના શિખર જેવું ઊંચા ભગવાને કહ્યું: 'શું કરવું છે? કહો, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારી ઈચ્છિત વરદાન કહો.'

દેવા ઊચુઃ । જયસ્વ ગોવિન્દ મહાનુભાવ ત્વયા વયં નાથ વરેણ દેવાઃ । મનુષ્યલોકેઽપિ ભવન્તમાદ્યં વિહાય નાસ્માન્ભવતે હ કશ્ચિત્ ।। ૧૦.

દેવતાઓએ કહ્યું: 'જય હો, મહાન શક્તિવાળા ગોવિંદ! તમારા વરદાનથી જ અમે દેવતાઓ અસ્તિત્વમાં છીએ. મનુષ્યલોકમાં પણ, તમારા સિવાય બીજું કોઈ નથી.'

રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા વિશ્વેઽશ્વિનૌ મરુતશ્ચોષ્મપાશ્ચ । સર્વે ભવન્તં શરણં ગતાઃ સ્મ કુરુષ્વ પૂજ્યાનિહ વિશ્વમૂર્તે ।। ૧૦.

રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, વિશ્વદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મારુત અને પિતૃઓ — બધા જ તમારી શરણમાં આવ્યા છે, હે વિશ્વરૂપ, અમને અહીં પૂજ્ય બનાવો.

એવમુક્તસ્તદા તૈસ્તુ મહાયોગેશ્વરો હરિઃ । કરોમિ સર્વાન્ વઃ પૂજ્યાનિત્યુક્ત્વાઽન્તરધીયત ।। ૧૦.

એવી રીતે તેમની વાણી સાંભળીને, મહાયોગી હરિએ કહ્યું: 'હું તમને બધા પૂજ્ય બનાવીશ,' અને પછી અંતર્ધાન પામ્યા.

દેવા અપિ નિજૌકાંસિ ગતવન્તઃ સનાતનમ્ । સ્તુવન્તઃ પરમેશોઽપિ ત્રિવિધં ભાવમાસ્થિતઃ ।। ૧૦.

દેવતાઓ પણ પોતાના શાશ્વત લોકમાં ગયા; અને પરમેશ્વર, તેમની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, ત્રિવિધ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

એવં ત્રિધા જગદ્ધાતા ભૂત્વા દેવાન્ મહેશ્વરઃ । આરાધ્ય સાત્ત્વિકં રાજં તામસં ચ ત્રિધા સ્થિતમ્ ।। ૧૦.

એ રીતે, ત્રિરૂપે જગતના પાલક બનીને, મહેશ્વરે દેવતાઓની આરાધના કરી; સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ સ્વરૂપે ત્રણે રીતે સ્થિર થયા.

સાત્ત્વિકેન પઠેદ્ વેદાન્ યજેદ્ યજ્ઞેન દેવતાઃ । આત્મનોઽવયવો ભૂત્વા રાજસેનાપિ કેશવઃ ।। ૧૦.

સાત્ત્વિક ભાવથી વેદોનું પઠન અને યજ્ઞ દ્વારા દેવતાઓની પૂજા કરવી; અને કેશવે પોતાનું અંગ બનીને રાજસ ભાવથી પણ કર્મ કર્યા.

સ કાલરૂપિણં રૌદ્રં પ્રકૃત્યા શૂલપાણિનમ્ । આત્મનો રાજસીં મૂર્તિં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ । તામસેનાપિ ભાવેન અસુરેષુ વ્યવસ્થિતઃ ।। ૧૦.

કાળરૂપ, રૌદ્ર સ્વભાવ ધરાવતા અને ત્રિશૂલધારી ભગવાને ભક્તિપૂર્વક પોતાની રાજસ સ્વરૂપની પૂજા કરી; અને તામસ ભાવથી અસુરોમાં નિવાસ કર્યો.

એવં ત્રિધા જગદ્ધાતા ભૂત્વા દેવાન્ મહેશ્વરઃ । આરાધયામાસ તતો લોકોઽપિ ત્રિવિધોઽભવત્ ।। ૧૦.

એ રીતે ત્રિરૂપે જગતના પાલક બનીને, મહેશ્વરે દેવતાઓની આરાધના કરી; ત્યારબાદ જગત પણ ત્રિવિધ થયું.

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનનામ્ના ગૃહ્ય વ્યવસ્થિતઃ । સ ચ નારાયણો દેવઃ કૃતે યુગવરે પ્રભુઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ તરીકે જાણીતા ભગવાન સ્થિર થયા; અને તે નારાયણ ભગવાન કૃતયુગમાં સર્વોપરી હતા.

ત્રેતાયાં રુદ્રરૂપસ્તુ દ્વાપરે યજ્ઞમૂર્તિમાન્ । કલૌ નારાયણો દેવો બહુરૂપો વ્યજાયત ।। ૧૦.

ત્રેતાયુગમાં તેમણે રુદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું; દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞમૂર્તિ રૂપે પ્રગટ થયા; અને કલિયુગમાં નારાયણ ભગવાન અનેક રૂપે પ્રગટ થયા.

તસ્યાદિકૃત્તતો વિષ્ણોશ્ચરિતં ભૂરિતેજસઃ । શ્રૃણુષ્વ સર્વં સુશ્રોણિ ગદતો મમ ભામિનિ ।। ૧૦.

હે સુંદર કટિવાળી, હવે હું તને વિશાળ તેજવાળા વિષ્ણુના આરંભના કાર્યોની વાત વિગતે કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.

આસીત્ કૃતયુગે રાજા સુપ્રતીકો મહાબલઃ । તસ્ય ભાર્યાદ્વયં ચાસીદવિશિષ્ટં મનોરમમ્ ।। ૧૦.

કૃતયુગમાં સુપ્રતીક નામે એક મહાબળવાન રાજા હતો. તેની બે પત્નીઓ હતી, બંને સરખી સુંદર અને મનમોહક.

વિદ્યુત્પ્રભા કાન્તિમતી તયોરેતે તુ નામની । તયોઃ પુત્રં સમં રાજા ન લેભે યત્નવાનપિ ।। ૧૦.

તે બંનેનું નામ વિદ્યુતપ્રભા અને કાંતિમતી હતું. રાજાએ ઘણો પ્રયાસ કર્યો છતાં પણ તેને કોઈ પત્નીથી પુત્ર મળ્યો નહીં.

યદા તદા મુનિશ્રેષ્ઠમાત્રેયં વીતકલ્મષમ્ । તોષયામાસ વિધિના ચિત્રકૂટે નગોત્તમે ।। ૧૦.

એ સમયે રાજાએ પવિત્ર ચિત્રકૂટ પર્વત પર યોગ્ય રીતથી મહાન ઋષિ આત્રીયને પ્રસન્ન કર્યા.

સક ઋષિસ્તોષિતસ્તેન દીર્ઘકાલં વરાર્થિના । વરં દિદિત્સયા યાવદબ્રવીદત્રિજો મુનિઃ ।। ૧૦.

રાજાએ લાંબા સમય સુધી ઇચ્છિત વર માટે ઋષિની સેવા કરી, જેથી પ્રસન્ન થઈ આત્રીપુત્ર ઋષિએ તેને વર આપવાનો સંકલ્પ કર્યો.

તાવદિન્દ્રોઽપિ કરિણા ગતઃ પાર્શ્વેન તસ્ય હ । દેવસૈન્યૈઃ પરિવૃતસ્તૂષ્ણીમેવ મહાબલઃ ।। ૧૦.

એ જ સમયે મહાબળવાન ઇન્દ્ર પણ પોતાના હાથી પર દેવસેના સાથે ત્યાં આવ્યો અને મૌન રહ્યો.

તં દૃષ્ટ્વાઽન્તર્ગતપ્રીતિમપ્રીતિં પ્રીતવાન્ મુનિઃ । ચુકોપ દેવરાજાય શાપમુગ્રં સસર્જ હ ।। ૧૦.

મુનિએ તેને જોઈને અંદરથી ખુશ હતો પણ બહારથી અસંતોષ દેખાડ્યો, અને દેવરાજ પર ક્રોધથી ભયાનક શાપ આપ્યો.

યસ્માત્ ત્વયા મમાવજ્ઞા કૃતા મૂઢ દિવસ્પતે । તતસ્ત્વં ચાલિતો રાજ્યાદન્યલોકે વસિષ્યસિ ।। ૧૦.

હે સ્વર્ગના રાજા, તું મારે અપમાન કર્યું છે, તેથી હવે તું પોતાના રાજ્યમાંથી દૂર કરી દેવામાં આવશે અને બીજાં લોકમાં વસે છે.

એવમુક્ત્વાઽપિ કોપેન સુરેશં તં ચ ભૂપતિમ્ । ઉવાચ રાજન્ પુત્રસ્તે ભવિતા દૃઢવિક્રમઃ ।। ૧૦.

આ રીતે ક્રોધથી દેવોના રાજાને કહીને, મુનિએ રાજાને પણ કહ્યું: 'હે રાજા, તારો પુત્ર અડગ પરાક્રમી થશે.'

ઇન્દ્રરૂપોપમઃ શ્રીમાનુદ્યચ્છસ્ત્રઃ પ્રતાપવાન્ । વિદ્યાપ્રભાવકર્મ્મજ્ઞઃ ક્રૂરકર્મા ભવિષ્યતિ । દુર્જયોઽતિબલી રાજા એવમુક્ત્વા ગતો મુનિઃ ।। ૧૦.

તે પુત્ર ઇન્દ્ર જેવો તેજસ્વી, સમૃદ્ધ, શસ્ત્રવિદ્યા અને પરાક્રમમાં પ્રખર, વિદ્યા અને કર્મમાં નિપુણ, ભયાનક કાર્યો કરનાર, પણ અપરાજિત અને અત્યંત બળવાન રાજા થશે – એમ કહી મુનિ ત્યાંથી વિદાય થયો.

સોઽપિ રાજા સુપ્રતીકો ભાર્યાયાં ગર્ભમાવહત્ । વિદ્યુત્પ્રભાયાં ધર્મજ્ઞઃ સાઽપિ કાલે ત્વસૂયત ।। ૧૦.

પછી રાજા સુપ્રતીકે ધર્મનિષ્ઠ વિદ્યુતપ્રભા પત્નીમાંથી ગર્ભ ધારણ કરાવ્યો; યોગ્ય સમયે તેણે પુત્રને જન્મ આપ્યો.

તસ્યાઃ પુત્રઃ સમભવદ્ દુર્જયાખ્યો મહાબલઃ । જાતકર્માદિસંસ્કારં તસ્ય ચક્રે મુનિઃ સ્વયમ્ । (દુર્વાસા નામ તપસો તસ્ય દેહમકલ્મષઃ ।। ૧૦.

તે પુત્રનું નામ દુર્જય પડ્યું, જે મહાબળવાન હતો. મુનિએ પોતે જ તેના જન્મ અને અન્ય સંસ્કાર કર્યા. એ દુર્જય, એટલે કે દુર્વાસા ઋષિ, શુદ્ધ શરીરવાળા મહાતપસ્વી હતા.

) તસ્ય ચેષ્ટેર્બલેનાસૌ મુનેઃ સૌમ્યો બભૂવ હ । વેદશાસ્ત્રાર્થવિદ્યાયાં પારગો ધર્મવાન્ શુચિઃ ।। ૧૦.

મુનિની કૃપાથી એ પુત્ર સૌમ્ય સ્વભાવનો બન્યો; તેણે વેદ અને શાસ્ત્રોના અર્થમાં પારંગતતા મેળવી, ધર્મનિષ્ઠ અને શુદ્ધ રહ્યો.

યા દ્વિતીયાઽભવત્ પત્ની તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । નામ્ના કીર્ત્તિમતી ધન્યા તસ્યાઃ પુત્રો બભૂવ હ । નામ્ના સુદ્યુમ્ન ઇત્યેવં વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।। ૧૦.

એ મહાન રાજાની બીજી પત્નીનું નામ કીર્તિમતી હતું, જે ભાગ્યશાળી હતી. તેના પુત્રનું નામ સુધ્યુમ્ન હતું, જે વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત હતો.

અથ કાલેન મહતા સ રાજા રાજસત્તમઃ । સુપ્રતીકઃ સુતં દૃષ્ટ્વા દુર્જયં યોગ્યમન્તિકે ।। ૧૦.

લાંબા સમય પછી, એ શ્રેષ્ઠ રાજા સુપ્રતીકે પોતાના પુત્ર દુર્જયને રાજ્ય માટે યોગ્ય જોઈને તેને પાસે બોલાવ્યો.

આત્મનો વૃદ્ધભાવં ચ વારાણસ્યાધિપો બલી । ચિન્તયામાસ રાજ્યાર્થં દુર્જયં પ્રતિ ભામિનિ ।। ૧૦.

જ્યારે પોતે વૃદ્ધ થયો, ત્યારે વારાણસીના બળવાન રાજાએ દુર્જયને રાજ્ય આપવાની વિચારણા કરી.