વરાહપુરાણમ્

તાવત્ તસ્ય મહારોષો બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ। સંભૂય તેન બાલઃ સ્યાદઙ્કે રોષાત્મસંભવઃ ।। ૨.

એ સમયે, અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મામાં ભારે ક્રોધ આવ્યો; એ ક્રોધથી, તેના ખોળામાં એક બાળક જન્મ્યું, જે ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયું હતું.

યો રુદન્ વારિતસ્તેન બ્રહ્મણાઽવ્યક્તમૂર્ત્તિના । બ્રવીતિ નામ મે દેહિ તસ્ય રુદ્રેતિ સો દદૌ ।। ૨.

એ બાળક રડતું હતું, તેને બ્રહ્માએ, જે અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવતો હતો, શાંત કર્યું; એ બાળક બોલ્યું, 'મને નામ આપો,' અને બ્રહ્માએ તેને 'રુદ્ર' નામ આપ્યું.

સોઽપિ તેન સૃજસ્વેતિ પ્રોક્તો લોકમિમં શુભે । અશક્તઃ સોઽથ સલિલે મમજ્જ તપસે ધૃતઃ ।। ૨.

તેને પણ કહ્યું, 'આ જગતની રચના કર, હે શુભ,' પણ તે શક્તિશાળી ન હતો, તેથી તે પાણીમાં જઈને તપ કરવા લાગ્યો.

તસ્મિન્ સલિલમગ્ને તુ પુનરન્યં પ્રજાપતિમ્ । બ્રહ્મા સસર્જ્જ ભૂતેષુ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠતો વરમ્ । વામે ચૈવ તથાઽઙ્ગુષ્ઠે તસ્ય પત્નીમથાસૃજત્ ।। ૨.

જ્યારે તે પાણીમાં લીન હતો, ત્યારે બ્રહ્માએ પોતાના જમણા અંગૂઠાથી બીજું પ્રજાપતિ સર્જ્યું; અને તેમ જ ડાબા અંગૂઠાથી તેની પત્નીનું સર્જન કર્યું.

સ તસ્યાં જનયામાસ મનું સ્વાયંભુવં પ્રભુઃ । તસ્માત્ સંભાવિતા સૃષ્ટિઃ પ્રજાનાં બ્રહ્મણા પુરા ।। ૨.

એ પત્નીમાંથી, પ્રભુએ સ્વાયંભુવ મનુને જન્મ આપ્યો; આમ, પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્માએ પ્રજાઓની રચના પૂર્ણ કરી હતી.

ધરણ્યુવાચ । વિસ્તરેણ મમાચક્ષ્વ આદિસર્ગં સુરેશ્વર । બ્રહ્મા નારાયણાખ્યોઽયં કલ્પાદૌ ચાભવદ્ યથા ।। ૨.

પૃથ્વીએ કહ્યું: હે દેવોના દેવ, કૃપા કરીને મને વિગતે આદિ સર્જન કહો, અને કલ્પના આરંભે બ્રહ્મા, જેને નારાયણ પણ કહે છે, તે કેવી રીતે પ્રગટ્યા તે પણ જણાવો.

શ્રીભગવાનુવાચ । સસર્જ સર્વભૂતાનિ યથા નારાયણાત્મકઃ । કથ્યમાનં મયા દેવિ તદશેષં ક્ષિતે શ્રૃણુ ।। ૨.

ભગવાને કહ્યું: નારાયણ સ્વરૂપે તેણે સર્વ જીવોની રચના કરી; હે દેવી, હું તને આ બધું જેમ બન્યું તેમ કહું છું, હે પૃથ્વી, ધ્યાનથી સાંભળ.

ગતકલ્પાવસાને તુ નિશિ સુપ્તોત્થિતઃ શુભે । સત્ત્વોદ્રિક્તસ્તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત ।। ૨.

ગયા કલ્પના અંતે, રાત્રે ઊંઘમાંથી જાગીને, સત્વથી ભરેલા બ્રહ્માએ જગતને ખાલી જોયું.

નારાયણઃ પરોઽચિન્ત્યઃ પરાણામપિ પૂર્વજઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાનનાદિઃ સર્વસંભવઃ ।। ૨.

નારાયણ સર્વથી શ્રેષ્ઠ, અકલ્પ્ય છે, સર્વોચ્ચનો પણ પૂર્વજ છે; ભગવાન બ્રહ્મારૂપી છે, અનાદિ છે અને સર્વનો આધાર છે.

ઇદં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ । બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્ ।। ૨.

અહીં નારાયણ વિશે એક શ્લોક કહેવામાં આવે છે: બ્રહ્મારૂપી દેવ જગતનો ઉત્પત્તિ અને લય છે.

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ । અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨.

'નારા' એટલે પાણી કહેવાય છે; પાણી ખરેખર નરનાં સંતાન છે; એનું નિવાસ સ્થાન પહેલાં તેનું હતું, તેથી તેને નારાયણ કહેવામાં આવે છે.

સૃષ્ટિં ચિન્તયતસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા । અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ ।। ૨.

જેમ તે પહેલાં કલ્પના આરંભે સર્જન વિશે વિચારી રહ્યો હતો, તેમ, અજ્ઞાનપણે, તેમાં અંધકારથી ભરેલું સ્વરૂપ પ્રગટ થયું.

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્ત્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ । અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ।। ૨.

અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને જેને અંધ કહે છે — આવી પાંચ પ્રકારની અવિદ્યાનો પ્રગટાવ મહાત્મામાં થયો.

પઞ્ચધાઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતોઽપ્રતિબોધવાન્ । બહિરન્તોઽપ્રકાશશ્ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ । સ મુખ્યસર્ગો વિજ્ઞેયઃ સર્ગવિદ્ભિર્વિચક્ષણૈઃ ।। ૨.

પાંચ પ્રકારની રચના, જ્યારે તે ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે જાગૃતિ વિના સ્થિર થઈ હતી; એ બહાર કે અંદર ક્યાંય સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી, તેનું સ્વરૂપ છુપાયેલું હતું અને તે સ્થાવર જીવોથી બનેલું હતું. વિદ્વાનો માટે આ મુખ્ય સર્જન ગણાય છે.

પુનરન્યદભૂત્ તસ્ય ધ્યાયતઃ સર્ગમુત્તમમ્। તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ યસ્માત્ તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૨.

પછી, જ્યારે તેમણે વધુ ધ્યાન કર્યું, ત્યારે બીજી, શ્રેષ્ઠ રચના ઉત્પન્ન થઈ; કારણ કે તેનું પ્રવાહ બાજુ તરફ જાય છે, તેને 'તિર્યક્સ્રોતસ' કહેવાય છે.

પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા ઉત્પથગ્રાહિણસ્તુ તે। તમપ્યસાધકં મત્વા તિર્યક્સ્ત્રોતં ચતુર્મુખઃ ।। ૨.

આમાં પશુઓથી શરૂ કરીને અનેક જીવ જાણીતા છે; એ બધા સાચા માર્ગથી ભટકી જાય છે. ચાર મુખ ધરાવનાર બ્રહ્માએ આ 'તિર્યક્સ્રોતસ'ને પણ અસફળ માન્યું.

ઊર્ધ્વસ્ત્રોતસ્ત્રિધા યસ્તુ સાત્ત્વિકો ધર્મવર્ત્તનઃ । તતોર્ધ્વચારિણો દેવાઃ સર્વગર્ભસમુદ્ભવાઃ ।। ૨.

'ઊર્ધ્વસ્રોતસ' ત્રણ પ્રકારનું છે, જેમાં સત્વ અને ધર્મનું પાલન મુખ્ય છે; એમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા, જે ઉપર જાય છે અને દરેક ગર્ભમાંથી જન્મે છે.

તદા સૃષ્ટ્વાઽન્યસર્ગં તુ તદા દધ્યૌ પ્રજાપતિઃ । અસાધકાંસ્તુ તાન્ મત્વા મુખ્યસર્ગાદિસંભવાન્ ।। ૨.

પછી પ્રજાપતિએ બીજી રચના કરી અને ફરી વિચાર કર્યો; જે મુખ્ય સર્જન અને અન્યમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેમને પણ અસફળ માન્યા.

તતઃ સ ચિન્તયામાસ અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ સ પ્રભુઃ । અર્વાક્સ્ત્રોતસિ ચોત્પન્ના મનુષ્યાઃ સાધકા મતાઃ ।। ૨.

પછી એ પ્રભુએ 'અર્વાક્સ્રોતસ' વિશે વિચાર્યું; એમાં માનવો ઉત્પન્ન થયા, જેમને સફળ માનવામાં આવે છે.

તે ચ પ્રકાશબહુલાસ્તમોદ્રિક્તા રજોધિકાઃ । તસ્માત્ તુ દુખઃ બહુલા ભૂયોભૂયશ્ચ કારિણઃ ।। ૨.

એ લોકો પ્રકાશમાં વધુ, પણ અંધકારથી ઘેરાયેલા અને રજોગુણમાં વધુ હોય છે; તેથી તેમને દુઃખ વધારે છે અને વારંવાર કર્મમાં લાગી જાય છે.

ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ ષડેતે સુભગે તવ । પ્રથમો મહતઃ સર્ગસ્તન્માત્રાણિ દ્વિતીયકઃ ।। ૨.

હે સુભાગ્યવતી, આ રીતે છ પ્રકારની રચનાઓ તને કહી છે: પ્રથમ મહતત્વની રચના છે, બીજી તત્વોની છે.

વૈકારિકસ્તૃતીયસ્તુ સર્ગશ્ચૈન્દ્રિયકઃ સ્મૃતઃ । ઇત્યેષ પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ સંભૂતો બુદ્ધિપૂર્વકઃ ।। ૨.

ત્રીજી વૈકારિક રચના છે અને ચોથી ઇન્દ્રિયોની રચના કહેવાય છે; આ બધું પ્રાકૃતિક સર્જન છે, જે બુદ્ધિથી ઉત્પન્ન થાય છે.

મુખ્યસર્ગશ્ચતુર્થસ્તુ મુખ્યા વૈ સ્થાવરાઃ સ્મૃતાઃ । તિર્યક્સ્ત્રોતશ્ચ યઃ પ્રોક્તસ્તૈર્યક્સ્ત્રોતઃ સ ઉચ્યતે ।। ૨.

ચોથી મુખ્ય રચના છે, જેમાં સ્થાવર જીવ મુખ્ય માનવામાં આવે છે; અને જે 'તિર્યક્સ્રોતસ' કહેવાય છે, તે પણ એ જ જીવોથી ઓળખાય છે.

તથોર્ધ્વસ્ત્રોતસાં શ્રેષ્ઠઃ સપ્તમઃ સ તુ માનવઃ । અષ્ટમોઽનુગ્રહઃ સર્ગઃ સાત્ત્વિકસ્તામસશ્ચ સઃ ।। ૨.

એ જ રીતે, 'ઊર્ધ્વસ્રોતસ'માં શ્રેષ્ઠ સાતમી માનવ રચના છે; આઠમી કૃપાની રચના છે, જે સાત્વિક અને તામસિક બંને છે.

પઞ્ચૈતે વૈકૃતાઃ સર્ગાઃ પ્રાકૃતાસ્તુ ત્રયઃ સ્મૃતાઃ । પ્રાકૃતો વૈકૃતશ્ચૈવ કૌમારો નવમઃ સ્મૃતઃ ।। ૨.

આમાંથી પાંચ વૈકૃત રચનાઓ કહેવાય છે અને ત્રણ પ્રાકૃત માનવામાં આવે છે; નવમી 'કૌમાર' રચના બંને પ્રાકૃત અને વૈકૃત છે.

ઇત્યેતે વૈ સમાખ્યાતા નવ સર્ગાઃ પ્રજાપતેઃ । પ્રાકૃતા વૈકૃતાશ્ચૈવ જગતો મૂલહેતવઃ । ઇત્યેતે કથિતાઃ સર્ગાઃ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૨.

આ રીતે પ્રજાપતિની નવ રચનાઓ સમજાવી છે—પ્રાકૃત અને વૈકૃત બંને—જે જગતના મૂળ કારણ છે. આ રચનાઓ કહી દીધી; હવે તને બીજું શું સાંભળવું છે?

ધરણ્યુવાચ । નવધા સૃષ્ટિરુત્પન્ના બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । કથં સા વવૃધે દેવ એતન્મે કથયાચ્યુત ।। ૨.

ધરણે કહ્યું: બ્રહ્માની સર્જના, જે અવ્યક્તમાંથી જન્મી છે, નવ પ્રકારની ઉત્પન્ન થઈ છે. હે દેવ, એ કેવી રીતે વધતી ગઈ? હે અચ્યૂત, મને આ કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પ્રથમં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા રુદ્રાદ્યાસ્તુ તપોધનાઃ। સનકાદયસ્તતઃ સૃષ્ટા મરીચ્યાદય એવ ચ ।। ૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: પહેલા બ્રહ્માએ રુદ્ર અને અન્ય તપસ્વીઓને સર્જ્યા; પછી સનક અને અન્ય, અને મરીચિ વગેરેને પણ ઉત્પન્ન કર્યા.

મરીચિરત્રિશ્ચ તથા અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ । પુલસ્ત્યશ્ચ મહાતેજાઃ પ્રચેતા ભૃગુરેવ ચ । નારદો દશમશ્ચૈવ વસિષ્ઠશ્ચ મહાતપાઃ ।। ૨.

મરીચિ, અત્રિ, અંગિરા, પુલહ, ક્રતુ, મહાતેજસ્વી પુલસ્ત્ય, પ્રચેતસ, ભૃગુ, દસમો નારદ અને મહાતપસ્વી વસિષ્ઠ.