વરાહપુરાણમ્

નમોઽસ્તુ વેદાન્તરગાપ્રતર્ક્ય નમોઽસ્તુ નારાયણ મત્સ્યરૂપ । નમોઽસ્તુ તે સુસ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે નમોઽસ્તુ વિદ્યાદ્વયરૂપધારિન્ ।। 9.

જય હો તમને, જે વેદ અને તર્કથી પર છો; જય હો નારાયણ, જે માછલીરૂપે પ્રગટ થયા છો; જય હો તમને, મધુર સ્વરવાળા, સર્વરૂપ ધરાવનાર; જય હો તમને, જ્ઞાન અને નિર્ભયતાના સ્વરૂપ ધારણ કરનાર.

નમોઽસ્તુ ચન્દ્રાર્કમરુત્સ્વરૂપ જલાન્તવિશ્વસ્થિત ચારુનેત્ર । નમોઽસ્તુ વિષ્ણોઃ શરણં વ્રજામઃ પ્રપાહિ નો મત્સ્યતનું વિહાય ।। 9.

જય હો તમને, જે ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવનરૂપ છો, જળમાં અને સર્વત્ર વસો છો અને સુંદર નેત્ર ધરાવો છો; જય હો વિષ્ણુ, અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; હવે માછલી સ્વરૂપ છોડીને અમને રક્ષા કરો.

ત્વયા તતં વિશ્વમનન્તમૂર્ત્તે પૃથગ્ગતે કિઞ્ચિદિહાસ્તિ દેવ । ભવાન્ ન ચાસ્ય વ્યતિરિક્તમૂર્ત્તિ- સ્ત્વત્તો વયં તે શરણં પ્રપન્નાઃ ।। 9.

હે અનંત સ્વરૂપ ધરાવનાર, સમગ્ર જગત તમારીથી વ્યાપ્ત છે; હે દેવ, અહીં તમારાથી વિભિન્ન કંઈ છે જ નહીં; તમે આથી અલગ નથી; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

ખાત્મેન્દુવહ્નિશ્ચ મનશ્ચ રૂપં પુરાણમૂર્ત્તેસ્તવ ચાબ્જનેત્ર । ક્ષમસ્વ શંભો યદિ ભક્તિહીનં ત્વયા જગદ્ભાસતિ દેવદેવ ।। 9.

આકાશ, ચંદ્ર, અગ્નિ અને મન, હે કમળનેત્ર, એ બધું તમારી પ્રાચીન દેહના સ્વરૂપ છે; હે કલ્યાણકર્તા, જો અમારે ભક્તિ ઓછું હોય તો પણ અમને માફ કરો, કેમ કે હે દેવોમાં દેવ, તમારાથી જ જગત પ્રકાશિત થાય છે.

વિરુદ્ધમેતત્ તવ દેવરૂપં સુભીષણં સુસ્વનમદ્રિતુલ્યમ્ । પુરાણ દેવેશ જગન્નિવાસ શમં પ્રયાહ્યચ્યુત તીવ્રભાનો ।। 9.

હે દેવ, તમારું આ સ્વરૂપ વિરુદ્ધ લાગે છે—અતિ ભયાનક છે, પણ સ્વર મધુર છે, અને પર્વત જેવું સ્થિર છે; હે પ્રાચીન દેવેશ, જગતના નિવાસસ્થાન, હે અચ્યૂત, હે તેજસ્વી, અમને શાંતિ આપો.

વયં હિ સર્વે શરણં પ્રપન્ના ભયાચ્ચ તે રૂપમિદં પ્રપશ્ય । લોકે સમસ્તં ભવતા વિના તુ ન વિદ્યતે દેહગતં પુરાણમ્ ।। 9.

અમે બધા તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; ભયના કારણે અમે તમારું આ રૂપ જોઈ રહ્યા છીએ. જગતમાં, તમારા સિવાય, કોઈ પણ પ્રાચીન શરીરધારી નથી.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવો જલસ્થાન્ જગૃહે ચ સઃ । વેદાન્ સોપનિષચ્છાસ્ત્રાનન્તઃસ્થં રૂપમાસ્થિતઃ ।। 9.

એ રીતે સ્તુતિ થતાં, તે સમયે ભગવાન જળમાં રહીને પોતાનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ઉપનિષદો અને શાસ્ત્રો સહિત વેદોને ગ્રહણ કર્યા.

યાવત્સ્વમૂર્તિર્ભગવાંસ્તાવદેવ જગત્ ત્વિદમ્ । કૂટસ્થે તલ્લયં યાતિ વિકૃતિસ્થે વિવર્દ્ધતે ।। 9.

જ્યાં સુધી ભગવાન પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યાં સુધી આ જગત અસ્તિત્વમાં રહે છે; જ્યારે તેઓ અવિચલ અવસ્થામાં હોય છે, ત્યારે બધું તેમા લય પામે છે, અને પરિવર્તનશીલ સ્વરૂપે હોય ત્યારે જગત વધે છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એવં સૃષ્ટ્વા જગત્સર્વં ભગવાન્ લોકભાવનઃ । વિરરામ તતઃ સૃષ્ટિર્વ્યવર્દ્ધત ધરે તદા ।। ૧૦.

શ્રીવરાહે કહ્યું: આમ, ભગવાને બધું જગત સર્જી લીધું, પછી લોકપાલ ભગવાન સ્થિર થયા; ત્યારબાદ પૃથ્વી પર સર્જન ફૂલ્યું.

વૃદ્ધાયામથ સૃષ્ટૌ તુ સર્વે દેવાઃ પુરાતનમ્ । નારાયણાખ્યં પુરુષં યજન્તો વિવિધૈર્મખૈઃ ।। ૧૦.

પછી, સર્જન વધતાં, બધા પ્રાચીન દેવતાઓએ નારાયણ નામના પુરુષની વિવિધ યજ્ઞોથી ઉપાસના કરી.

દ્વીપેષુ ચૈવ સર્વેષુ વર્ષેષુ ચ મખૈર્હરિમ્ । દેવાઃ સત્રૈર્મહદ્ભિસ્તે યજન્તઃ શ્રદ્ધયાઽન્વિતાઃ । તોષયામાસુરત્યર્થં સ્વં પૂજ્યં કર્તુમીપ્સવઃ ।। ૧૦.

બધા દ્વીપો અને પ્રદેશોમાં, દેવતાઓએ મહાન યજ્ઞો અને શ્રદ્ધાથી હરિની ઉપાસના કરી, તેમને ખૂબ પ્રસન્ન કરવા અને સ્વયં પૂજ્ય બનાવવા ઈચ્છી.

એવં તોષયતાં તેષાં બહુવર્ષસહસ્ત્રિકમ્ । કાલે દેવસ્તદા તુષ્ટઃ પ્રત્યક્ષત્વં જગામ હ ।। ૧૦.

એ રીતે હજારો વર્ષ સુધી તેમને પ્રસન્ન કરવા પ્રયત્ન કરતાં, ત્યારે ભગવાન પ્રસન્ન થઈને પ્રગટ થયા.

અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રો મહાગિરેઃ શ્રૃઙ્ગમિવોલ્લિખંસ્તદા । ઉવાચ કિં કાર્યમથો સુરેશો બ્રૂતાં વરં દેવવરા વરં વઃ ।। ૧૦.

અનેક હાથ, પેટ, મુખ અને આંખો ધરાવતા, મહાન પર્વતના શિખર જેવું ઊંચા ભગવાને કહ્યું: 'શું કરવું છે? કહો, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારી ઈચ્છિત વરદાન કહો.'

દેવા ઊચુઃ । જયસ્વ ગોવિન્દ મહાનુભાવ ત્વયા વયં નાથ વરેણ દેવાઃ । મનુષ્યલોકેઽપિ ભવન્તમાદ્યં વિહાય નાસ્માન્ભવતે હ કશ્ચિત્ ।। ૧૦.

દેવતાઓએ કહ્યું: 'જય હો, મહાન શક્તિવાળા ગોવિંદ! તમારા વરદાનથી જ અમે દેવતાઓ અસ્તિત્વમાં છીએ. મનુષ્યલોકમાં પણ, તમારા સિવાય બીજું કોઈ નથી.'

રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા વિશ્વેઽશ્વિનૌ મરુતશ્ચોષ્મપાશ્ચ । સર્વે ભવન્તં શરણં ગતાઃ સ્મ કુરુષ્વ પૂજ્યાનિહ વિશ્વમૂર્તે ।। ૧૦.

રુદ્ર, આદિત્ય, વસુ, સાધ્ય, વિશ્વદેવ, અશ્વિનીકુમાર, મારુત અને પિતૃઓ — બધા જ તમારી શરણમાં આવ્યા છે, હે વિશ્વરૂપ, અમને અહીં પૂજ્ય બનાવો.

એવમુક્તસ્તદા તૈસ્તુ મહાયોગેશ્વરો હરિઃ । કરોમિ સર્વાન્ વઃ પૂજ્યાનિત્યુક્ત્વાઽન્તરધીયત ।। ૧૦.

એવી રીતે તેમની વાણી સાંભળીને, મહાયોગી હરિએ કહ્યું: 'હું તમને બધા પૂજ્ય બનાવીશ,' અને પછી અંતર્ધાન પામ્યા.

દેવા અપિ નિજૌકાંસિ ગતવન્તઃ સનાતનમ્ । સ્તુવન્તઃ પરમેશોઽપિ ત્રિવિધં ભાવમાસ્થિતઃ ।। ૧૦.

દેવતાઓ પણ પોતાના શાશ્વત લોકમાં ગયા; અને પરમેશ્વર, તેમની સ્તુતિથી પ્રસન્ન થઈ, ત્રિવિધ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું.

એવં ત્રિધા જગદ્ધાતા ભૂત્વા દેવાન્ મહેશ્વરઃ । આરાધ્ય સાત્ત્વિકં રાજં તામસં ચ ત્રિધા સ્થિતમ્ ।। ૧૦.

એ રીતે, ત્રિરૂપે જગતના પાલક બનીને, મહેશ્વરે દેવતાઓની આરાધના કરી; સાત્ત્વિક, રાજસ અને તામસ સ્વરૂપે ત્રણે રીતે સ્થિર થયા.

સાત્ત્વિકેન પઠેદ્ વેદાન્ યજેદ્ યજ્ઞેન દેવતાઃ । આત્મનોઽવયવો ભૂત્વા રાજસેનાપિ કેશવઃ ।। ૧૦.

સાત્ત્વિક ભાવથી વેદોનું પઠન અને યજ્ઞ દ્વારા દેવતાઓની પૂજા કરવી; અને કેશવે પોતાનું અંગ બનીને રાજસ ભાવથી પણ કર્મ કર્યા.

સ કાલરૂપિણં રૌદ્રં પ્રકૃત્યા શૂલપાણિનમ્ । આત્મનો રાજસીં મૂર્તિં પૂજયામાસ ભક્તિતઃ । તામસેનાપિ ભાવેન અસુરેષુ વ્યવસ્થિતઃ ।। ૧૦.

કાળરૂપ, રૌદ્ર સ્વભાવ ધરાવતા અને ત્રિશૂલધારી ભગવાને ભક્તિપૂર્વક પોતાની રાજસ સ્વરૂપની પૂજા કરી; અને તામસ ભાવથી અસુરોમાં નિવાસ કર્યો.

એવં ત્રિધા જગદ્ધાતા ભૂત્વા દેવાન્ મહેશ્વરઃ । આરાધયામાસ તતો લોકોઽપિ ત્રિવિધોઽભવત્ ।। ૧૦.

એ રીતે ત્રિરૂપે જગતના પાલક બનીને, મહેશ્વરે દેવતાઓની આરાધના કરી; ત્યારબાદ જગત પણ ત્રિવિધ થયું.

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનનામ્ના ગૃહ્ય વ્યવસ્થિતઃ । સ ચ નારાયણો દેવઃ કૃતે યુગવરે પ્રભુઃ ।। ૧૦.

બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ તરીકે જાણીતા ભગવાન સ્થિર થયા; અને તે નારાયણ ભગવાન કૃતયુગમાં સર્વોપરી હતા.

ત્રેતાયાં રુદ્રરૂપસ્તુ દ્વાપરે યજ્ઞમૂર્તિમાન્ । કલૌ નારાયણો દેવો બહુરૂપો વ્યજાયત ।। ૧૦.

ત્રેતાયુગમાં તેમણે રુદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું; દ્વાપરયુગમાં યજ્ઞમૂર્તિ રૂપે પ્રગટ થયા; અને કલિયુગમાં નારાયણ ભગવાન અનેક રૂપે પ્રગટ થયા.

તસ્યાદિકૃત્તતો વિષ્ણોશ્ચરિતં ભૂરિતેજસઃ । શ્રૃણુષ્વ સર્વં સુશ્રોણિ ગદતો મમ ભામિનિ ।। ૧૦.

હે સુંદર કટિવાળી, હવે હું તને વિશાળ તેજવાળા વિષ્ણુના આરંભના કાર્યોની વાત વિગતે કહું છું, તું ધ્યાનથી સાંભળ.

આસીત્ કૃતયુગે રાજા સુપ્રતીકો મહાબલઃ । તસ્ય ભાર્યાદ્વયં ચાસીદવિશિષ્ટં મનોરમમ્ ।। ૧૦.

કૃતયુગમાં સુપ્રતીક નામે એક મહાબળવાન રાજા હતો. તેની બે પત્નીઓ હતી, બંને સરખી સુંદર અને મનમોહક.

વિદ્યુત્પ્રભા કાન્તિમતી તયોરેતે તુ નામની । તયોઃ પુત્રં સમં રાજા ન લેભે યત્નવાનપિ ।। ૧૦.

તે બંનેનું નામ વિદ્યુતપ્રભા અને કાંતિમતી હતું. રાજાએ ઘણો પ્રયાસ કર્યો છતાં પણ તેને કોઈ પત્નીથી પુત્ર મળ્યો નહીં.

યદા તદા મુનિશ્રેષ્ઠમાત્રેયં વીતકલ્મષમ્ । તોષયામાસ વિધિના ચિત્રકૂટે નગોત્તમે ।। ૧૦.

એ સમયે રાજાએ પવિત્ર ચિત્રકૂટ પર્વત પર યોગ્ય રીતથી મહાન ઋષિ આત્રીયને પ્રસન્ન કર્યા.

સક ઋષિસ્તોષિતસ્તેન દીર્ઘકાલં વરાર્થિના । વરં દિદિત્સયા યાવદબ્રવીદત્રિજો મુનિઃ ।। ૧૦.

રાજાએ લાંબા સમય સુધી ઇચ્છિત વર માટે ઋષિની સેવા કરી, જેથી પ્રસન્ન થઈ આત્રીપુત્ર ઋષિએ તેને વર આપવાનો સંકલ્પ કર્યો.

તાવદિન્દ્રોઽપિ કરિણા ગતઃ પાર્શ્વેન તસ્ય હ । દેવસૈન્યૈઃ પરિવૃતસ્તૂષ્ણીમેવ મહાબલઃ ।। ૧૦.

એ જ સમયે મહાબળવાન ઇન્દ્ર પણ પોતાના હાથી પર દેવસેના સાથે ત્યાં આવ્યો અને મૌન રહ્યો.