વરાહપુરાણમ્

સ્થિતસ્તસ્મિન્ યદા ક્ષુબ્ધે બ્રહ્માણ્ડમભવત્તદા । તસ્મિંસ્તુ શકલીભૂતે ભૂર્લોકં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।। 9.

જ્યારે એ હલનચલનથી ભરેલા સ્થિત રહ્યા, ત્યારે બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું; અને એ બ્રહ્માંડ ભાગે વહેંચાયું ત્યારે ભૂલોક સ્થિર થયો.

અપરં ભુવનં પ્રાયાન્મધ્યે ભાસ્કરસન્નિભમ્ । પુરાણપુરુષો વ્યાપ્ય પદ્મકોશે વ્યવસ્થિતઃ ।। 9.

પછી મધ્યમાં બીજું લોક પ્રગટ્યું, જે સૂર્ય જેવું તેજસ્વી હતું; એ પ્રાચીન પુરુષ એમાં વ્યાપી, કમળના કોષમાં સ્થિર થયા.

સ હિ નારાયણો દેવઃ પ્રાજાપત્યેન તેજસા । અકારાદ્યં સ્વરં નાભ્યાં હલં ચ વિસસર્જ હ ।। 9.

એ નારાયણ દેવ પ્રજાપતિના તેજથી, પોતાના નાભિમાંથી 'અ' અક્ષર અને 'હ' વ્યંજન ઉત્પન્ન કર્યા.

અમૂર્ત્તસૃષ્ટૌ શાસ્ત્રાણિ ઉદગાયત્ તદા દિશઃ । સુષ્ટ્વા પુનરમેયાત્મા ચિન્તયામાસ ધારણમ્ ।। 9.

જ્યારે અમૂર્ત સર્જન થયું, ત્યારે તેમણે શાસ્ત્રોનું ગાન દિશાઓમાં કર્યું; એ બધું સર્જ્યા પછી, એ અપરિમિત આત્માએ ફરી આધાર વિશે વિચાર કર્યો.

તસ્ય ચિન્તયતો નેત્રાત્ તેજઃ સમભવન્મહત્ । દક્ષિણં વહ્નિસઙ્કાશં વામં તુહિનસન્નિભમ્ ।। 9.

જ્યારે તેઓ વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની આંખોમાંથી મહાન તેજ પ્રગટ્યું: જમણી તરફથી અગ્નિ જેવું અને ડાબી તરફથી ચંદ્ર જેવી શીતળતા.

તં દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ કલ્પિતૌ પરમેષ્ઠિના । તતઃ પ્રાણઃ સમુત્તસ્થૌ વાયુશ્ચ પરમેષ્ઠિનઃ ।। 9.

એ તેજને જોઈ, પરમેશ્વરે ચંદ્ર અને સૂર્યની રચના કરી; પછી પ્રાણ ઉત્પન્ન થયો અને પરમેશ્વરથી પવન પ્રગટ થયો.

સ એવ વાયુર્ભગવાન્ યોઽદ્યાપિ હૃદિગો વિભુઃ । તસ્માદ્ વહ્નિઃ સમુત્તસ્થૌ તસ્માદગ્નેર્જલં મહત્ ।। 9.

એજ પવન ભગવાન, આજેય હૃદયમાં વ્યાપી રહ્યો છે; એમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો અને અગ્નિમાંથી મહાન જળ સર્જાયું.

ય એવાગ્નિઃ સ વૈ તેજો બ્રાહ્મં પરમકારણમ્ । બાહુભ્યામપ્યસૌ તેજઃ ક્ષાત્રં તેજઃ સસર્જ હ ।। 9.

એ જ અગ્નિ એ દિવ્ય તેજ છે, જે બ્રાહ્મણોનું પરમ કારણ છે; અને તેના બાહુઓમાંથી તેણે ક્ષત્રિયોના તેજને પણ ઉત્પન્ન કર્યું.

ઊરુભ્યામપિ વૈશ્યાંશ્ચ પદ્ભ્યાં શૂદ્રાંસ્તથા વિભુઃ । તતસ્તુ સસૃજે યક્ષાન્ રાક્ષસાંશ્ચ તથા વિભુઃ ।। 9.

તે મહાન ભગવાને પોતાના ઊરૂઓમાંથી વૈશ્યોને અને પગમાંથી શૂદ્રોને પણ ઉત્પન્ન કર્યા; પછી તેણે યક્ષો અને રાક્ષસોનું પણ સર્જન કર્યું.

ચતુર્વિધૈસ્તુ ભૂર્લોકં ભુવર્લોકં વિયચ્ચરૈઃ । ભૂતૈઃ સ્વર્માર્ગગૈરન્યૈઃ સ્વર્લોકં સમપૂરયત્ ।। 9.

આ ચાર જાતિના જીવોથી તેણે ભૂલોકને, આકાશમાં ગમતા જીવોથી ભુવર્લોકને અને અન્ય દેવતાઓથી સ્વર્ગલોકને ભરપૂર કર્યા.

મહર્લોકં તથા તૈસ્તૈર્ભૂતૈશ્ચ સનકાદિભિઃ । જનોલોકં તતશ્ચૈવ વૈરાજૈઃ સમપૂરયત્ ।। 9.

એ જ રીતે તેણે મહર્લોકને પણ સંનકાદિ મુનિઓ અને બીજા જીવોથી ભર્યો; પછી જનલોકને વૈરાજો વડે પૂર્ણ કર્યો.

તપોલોકં તતો દેવસ્તપોનિષ્ઠૈરપૂરયત્ । અપુનર્મારકૈર્દેવૈઃ સત્યલોકમપૂરયત્ ।। 9.

પછી ભગવાને તપલોકને તપમાં સ્થિર રહેનારોથી ભર્યો અને મૃત્યુથી પર રહેલા દેવતાઓ વડે સત્યલોકને પણ પૂર્ણ કર્યો.

સૃષ્ટિં સૃષ્ટ્વા તથા દેવો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ । કલ્પસંજ્ઞં સ્વકં ઘસ્ત્રં જાગર્તિ પરમેશ્વરઃ ।। 9.

આ રીતે સર્જન કરી ભગવાન, સર્વ જીવોના પોષક, પોતાના કલ્પ નામના સમયચક્રમાં પરમેશ્વર રૂપે જાગૃત રહે છે.

તસ્મિન્ જગતિ ભૂર્લોકો ભુવર્લોકશ્ચ જાયતે । સ્વર્લોકશ્ચ ત્રયોઽપ્યેતે જાયન્તે નાત્ર સંશયઃ ।। 9.

એ જગતમાં ભૂલોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્ગલોક જન્મે છે; આ ત્રણેય લોક નિશ્ચિતપણે પ્રગટ થાય છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

સુપ્તે તુ દેવે કલ્પાન્તે તાવતી રાત્રિરિષ્યતે । ત્રૈ લોક્યમેતત્ સુપ્તં સ્યાત્ તથોપપ્લવતાં ગતમ્ ।। 9.

પણ કલ્પના અંતે જ્યારે ભગવાન સુવે છે, ત્યારે એ રાત્રી ગણાય છે; એ સમયે ત્રિલોકી સુતેલી હોય છે અને જાણે પ્રલયમાં લીન થઈ જાય છે.

તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામુત્થિતઃ કમલેક્ષણઃ । ચિન્તયામાસ તાન્ વેદાન્ માતરં ચ ચતુર્ષ્વપિ । ચિન્તયાનઃ સ દેવેશસ્તાન્ વેદાન્ નાધ્યગચ્છત ।। 9.

પછી જ્યારે એ રાત પૂરી થઈ, કમળનેત્ર ભગવાન ઉઠ્યા અને ચારે વેદો તથા તેમની માતાઓનું ચિંતન કર્યું; છતાં, repeatedly વિચારતા છતાં, દેવતાઓના સ્વામી એ વેદો શોધી શક્યા નહીં.

લોકમાર્ગસ્થિતિં કર્ત્તું નિદ્રાજ્ઞાનેન મોહિતઃ । ચિન્તયામાસ દેવેશો નાત્ર વેદા વ્યવસ્થિતાઃ ।। 9.

લોકોના માર્ગ અને વ્યવસ્થા સ્થાપવા ઇચ્છતા, પણ નિદ્રાના મોહથી ગૂંચવાયેલા દેવેશ્વરે વિચાર્યું: 'અહીં વેદો હાજર નથી.'

તતઃ સ્વમૂર્તૌ તોયાખ્યે લીનાન્ દૃષ્ટ્વા સુરેશ્વરઃ । જિઘૃક્ષુશ્ચિન્તયામાસ મત્સ્યો ભૂત્વાવિશજ્જલમ્ ।। 9.

પછી ભગવાને જોયું કે વેદો અને તેમની માતાઓ 'જળ' નામની પોતાની સ્વરૂપમાં લીન છે; તેમને પાછા મેળવવાની ઇચ્છાથી તેમણે વિચાર્યું કે હું માછલી બનીને જળમાં પ્રવેશું.

એવં ધ્યાત્વા મહામત્સ્યસ્તત્ક્ષણાત્ સમજાયત । વિવેશ ચ જલં દેવઃ સમન્તાત્ ક્ષોભયન્નિવ ।। 9.

આ રીતે ધ્યાન કરતાં જ મહામત્સ્ય તત્કાળ પ્રગટ થયો; અને ભગવાન જળમાં પ્રવેશ્યા, જાણે બધું જળ હલાવી રહ્યા હોય.

તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે સહસા જલં તુ મહામહીધૃગ્વપુષિ પ્રકાશમ્ । માત્સ્યં ગતે દેવવરે મહોદધિં હરિં સ્તવૈસ્તુષ્ટુવુરુદ્ધૃતક્ષિતિમ્ ।। 9.

જ્યારે તેઓ જળમાં પ્રવેશ્યા, ત્યારે મહાપ્રથ્વીધારી સ્વરૂપથી જળ તેજસ્વી બન્યું; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાન માછલી રૂપે મહાસાગરમાં પ્રવેશ્યા ત્યારે, પૃથ્વી ધારણ કરનાર હરિનું દેવતાઓએ સ્તુતિથી વંદન કર્યું.

નમોઽસ્તુ વેદાન્તરગાપ્રતર્ક્ય નમોઽસ્તુ નારાયણ મત્સ્યરૂપ । નમોઽસ્તુ તે સુસ્વર વિશ્વમૂર્ત્તે નમોઽસ્તુ વિદ્યાદ્વયરૂપધારિન્ ।। 9.

જય હો તમને, જે વેદ અને તર્કથી પર છો; જય હો નારાયણ, જે માછલીરૂપે પ્રગટ થયા છો; જય હો તમને, મધુર સ્વરવાળા, સર્વરૂપ ધરાવનાર; જય હો તમને, જ્ઞાન અને નિર્ભયતાના સ્વરૂપ ધારણ કરનાર.

નમોઽસ્તુ ચન્દ્રાર્કમરુત્સ્વરૂપ જલાન્તવિશ્વસ્થિત ચારુનેત્ર । નમોઽસ્તુ વિષ્ણોઃ શરણં વ્રજામઃ પ્રપાહિ નો મત્સ્યતનું વિહાય ।। 9.

જય હો તમને, જે ચંદ્ર, સૂર્ય અને પવનરૂપ છો, જળમાં અને સર્વત્ર વસો છો અને સુંદર નેત્ર ધરાવો છો; જય હો વિષ્ણુ, અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; હવે માછલી સ્વરૂપ છોડીને અમને રક્ષા કરો.

ત્વયા તતં વિશ્વમનન્તમૂર્ત્તે પૃથગ્ગતે કિઞ્ચિદિહાસ્તિ દેવ । ભવાન્ ન ચાસ્ય વ્યતિરિક્તમૂર્ત્તિ- સ્ત્વત્તો વયં તે શરણં પ્રપન્નાઃ ।। 9.

હે અનંત સ્વરૂપ ધરાવનાર, સમગ્ર જગત તમારીથી વ્યાપ્ત છે; હે દેવ, અહીં તમારાથી વિભિન્ન કંઈ છે જ નહીં; તમે આથી અલગ નથી; અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ.

ખાત્મેન્દુવહ્નિશ્ચ મનશ્ચ રૂપં પુરાણમૂર્ત્તેસ્તવ ચાબ્જનેત્ર । ક્ષમસ્વ શંભો યદિ ભક્તિહીનં ત્વયા જગદ્ભાસતિ દેવદેવ ।। 9.

આકાશ, ચંદ્ર, અગ્નિ અને મન, હે કમળનેત્ર, એ બધું તમારી પ્રાચીન દેહના સ્વરૂપ છે; હે કલ્યાણકર્તા, જો અમારે ભક્તિ ઓછું હોય તો પણ અમને માફ કરો, કેમ કે હે દેવોમાં દેવ, તમારાથી જ જગત પ્રકાશિત થાય છે.

વિરુદ્ધમેતત્ તવ દેવરૂપં સુભીષણં સુસ્વનમદ્રિતુલ્યમ્ । પુરાણ દેવેશ જગન્નિવાસ શમં પ્રયાહ્યચ્યુત તીવ્રભાનો ।। 9.

હે દેવ, તમારું આ સ્વરૂપ વિરુદ્ધ લાગે છે—અતિ ભયાનક છે, પણ સ્વર મધુર છે, અને પર્વત જેવું સ્થિર છે; હે પ્રાચીન દેવેશ, જગતના નિવાસસ્થાન, હે અચ્યૂત, હે તેજસ્વી, અમને શાંતિ આપો.

વયં હિ સર્વે શરણં પ્રપન્ના ભયાચ્ચ તે રૂપમિદં પ્રપશ્ય । લોકે સમસ્તં ભવતા વિના તુ ન વિદ્યતે દેહગતં પુરાણમ્ ।। 9.

અમે બધા તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; ભયના કારણે અમે તમારું આ રૂપ જોઈ રહ્યા છીએ. જગતમાં, તમારા સિવાય, કોઈ પણ પ્રાચીન શરીરધારી નથી.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવો જલસ્થાન્ જગૃહે ચ સઃ । વેદાન્ સોપનિષચ્છાસ્ત્રાનન્તઃસ્થં રૂપમાસ્થિતઃ ।। 9.

એ રીતે સ્તુતિ થતાં, તે સમયે ભગવાન જળમાં રહીને પોતાનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ઉપનિષદો અને શાસ્ત્રો સહિત વેદોને ગ્રહણ કર્યા.

યાવત્સ્વમૂર્તિર્ભગવાંસ્તાવદેવ જગત્ ત્વિદમ્ । કૂટસ્થે તલ્લયં યાતિ વિકૃતિસ્થે વિવર્દ્ધતે ।। 9.

જ્યાં સુધી ભગવાન પોતાનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે, ત્યાં સુધી આ જગત અસ્તિત્વમાં રહે છે; જ્યારે તેઓ અવિચલ અવસ્થામાં હોય છે, ત્યારે બધું તેમા લય પામે છે, અને પરિવર્તનશીલ સ્વરૂપે હોય ત્યારે જગત વધે છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । એવં સૃષ્ટ્વા જગત્સર્વં ભગવાન્ લોકભાવનઃ । વિરરામ તતઃ સૃષ્ટિર્વ્યવર્દ્ધત ધરે તદા ।। ૧૦.

શ્રીવરાહે કહ્યું: આમ, ભગવાને બધું જગત સર્જી લીધું, પછી લોકપાલ ભગવાન સ્થિર થયા; ત્યારબાદ પૃથ્વી પર સર્જન ફૂલ્યું.