વરાહપુરાણમ્

ભવે ભવે યશ્ચ સસર્જ્જ કં તતો જગત્ પ્રસૂતં સચરાચરં ત્વિદમ્ । તતશ્ચ રુદ્રાત્મવતિ પ્રલીયતે- ઽન્વતો હરિર્વિષ્ણુહરસ્તથોચ્યતે ।। ૮.

જે દરેક યુગમાં સર્વ જીવોની રચના કરે છે, જેના પરથી આ આખું ચરાચર જગત ઉત્પન્ન થયું છે, અને જેમાં, જ્યારે રુદ્રની શક્તિ આવે છે, બધું લય પામે છે—એજ હરિ, વિષ્ણુ અને હર તરીકે ઓળખાય છે.

ખાત્મેન્દુપૃથ્વીપવનાગ્નિભાસ્કરા જલં ચ યસ્ય પ્રભવન્તિ મૂર્ત્તયઃ । સ સર્વદા મે ભગવાન્ સનાતનો દદાતુ શં વિષ્ણુરચિન્ત્યરૂપધૃક્ ।। ૮.

જેની પાસેથી આકાશ, ચંદ્ર, પૃથ્વી, પવન, અગ્નિ, સૂર્ય અને પાણી જેવી રચનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે—એ સદા શાશ્વત અને કલ્યાણકારી, અચિંત્ય સ્વરૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ મને હંમેશા શુભતા આપે.

ધરણ્યુવાચ । આદૌ કૃતયુગે નાથ કિં કૃતં વિશ્વમૂર્ત્તિના । નારાયણેન તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। 9.

ધરાએ કહ્યું: હે પ્રભુ, કૃતયુગના આરંભે વિશ્વરૂપ નારાયણે શું કર્યું હતું? એ બધું હું સાચા અર્થમાં સાંભળવા ઇચ્છું છું.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પૂર્વં નારાયણસ્ત્વેકો નાસીત્ કિઞ્ચિદ્ધરેઃ પરમ્ । સૈક એવ રતિં લેભે નૈવ સ્વચ્છન્દકર્મકૃત્ ।। 9.

શ્રીવરાહે કહ્યું: શરૂઆતમાં માત્ર નારાયણ જ હતા; હરિ સિવાય બીજું કંઈ નહોતું. એ એકલા આનંદમાં હતા, પણ પોતાની ઈચ્છાથી કોઈ કાર્ય કરતા નહોતાં.

તસ્ય દ્વિતીયમિચ્છન્તશ્ચિન્તા બુદ્ધ્યાત્મિકા બભૌ । અસાવિત્યેવ સંજ્ઞાયા ક્ષણં ભાસ્કરસન્નિભા ।। 9.

તેમને બીજું કંઈ બનવાની ઈચ્છા થતા, બુદ્ધિ અને આત્માથી બનેલી એક કલ્પના પ્રગટ થઈ; તેને 'અસુ' નામ મળ્યું અને એ ક્ષણભર માટે સૂર્ય જેવું તેજસ્વી બની.

તસ્યા અપિ દ્વિધા ભૂતા ચિન્તાઽભૂદ બ્રહ્મવાદિની । ઉમેતિ સંજ્ઞયા યત્તત્સદા મર્ત્યે વ્યવસ્થિતા ।। 9.

એ કલ્પના પણ બે ભાગે વહેંચાઈ અને બ્રહ્મવિચાર રૂપ બની; જેને 'ઉમા' કહેવાય છે, એ હંમેશા માનવોમાં સ્થિર છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરીભૂતા સસર્જેમાં મહીં તદા । ભૂઃ સસર્જ ભુવં સોઽપિ સ્વઃ સસર્જ તતો મહઃ ।। 9.

એ એક અક્ષર 'ઑમ' રૂપ બનીને, ત્યારબાદ આ પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું; ભૂએ ભૂવનું સર્જન કર્યું, અને એ પછી સ્વનું, અને પછી મહાનું સર્જાયું.

તતશ્ચ જન ઇત્યેવ તપશ્ચાત્મા પ્રલીયતે । એતદોતં તથા પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।। 9.

પછી જન અને તપ લોક સર્જાયા અને આત્મા લય પામ્યો; આ બધું મણિની માળા જેમ સૂત્રમાં ગૂંથાયેલું છે.

જગત્ પ્રણવતો ભૂતં શૂન્યમેતત્ સ્થિતં તદા । યેયં મૂર્તિર્ભગવતઃ શંકરઃ સ સ્વયં હરિઃ ।। 9.

જ્યારે જગત પ્રણવથી ઉત્પન્ન થઈ ખાલીપા રૂપે હતું, ત્યારે ભગવાનની જે આ મૂર્તિ હતી—એ શંકર સ્વયં હરિ હતા.

શૂન્યાઁલ્લોકાનિમાન્ દૃષ્ટ્વા સિસૃક્ષુર્મૂર્ત્તિમુત્તમામ્ । ક્ષોભયિત્વા મનોધામ તત્રાકારઃ સ્વમાત્રતઃ ।। 9.

જ્યારે એ લોક ખાલી દેખાયા, ત્યારે સર્વોત્તમ મૂર્તિ સર્જવાની ઈચ્છાથી, મનના ક્ષેત્રને હલાવી, પોતાની જ માપથી એક આકાર રચ્યો.

સ્થિતસ્તસ્મિન્ યદા ક્ષુબ્ધે બ્રહ્માણ્ડમભવત્તદા । તસ્મિંસ્તુ શકલીભૂતે ભૂર્લોકં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।। 9.

જ્યારે એ હલનચલનથી ભરેલા સ્થિત રહ્યા, ત્યારે બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું; અને એ બ્રહ્માંડ ભાગે વહેંચાયું ત્યારે ભૂલોક સ્થિર થયો.

અપરં ભુવનં પ્રાયાન્મધ્યે ભાસ્કરસન્નિભમ્ । પુરાણપુરુષો વ્યાપ્ય પદ્મકોશે વ્યવસ્થિતઃ ।। 9.

પછી મધ્યમાં બીજું લોક પ્રગટ્યું, જે સૂર્ય જેવું તેજસ્વી હતું; એ પ્રાચીન પુરુષ એમાં વ્યાપી, કમળના કોષમાં સ્થિર થયા.

સ હિ નારાયણો દેવઃ પ્રાજાપત્યેન તેજસા । અકારાદ્યં સ્વરં નાભ્યાં હલં ચ વિસસર્જ હ ।। 9.

એ નારાયણ દેવ પ્રજાપતિના તેજથી, પોતાના નાભિમાંથી 'અ' અક્ષર અને 'હ' વ્યંજન ઉત્પન્ન કર્યા.

અમૂર્ત્તસૃષ્ટૌ શાસ્ત્રાણિ ઉદગાયત્ તદા દિશઃ । સુષ્ટ્વા પુનરમેયાત્મા ચિન્તયામાસ ધારણમ્ ।। 9.

જ્યારે અમૂર્ત સર્જન થયું, ત્યારે તેમણે શાસ્ત્રોનું ગાન દિશાઓમાં કર્યું; એ બધું સર્જ્યા પછી, એ અપરિમિત આત્માએ ફરી આધાર વિશે વિચાર કર્યો.

તસ્ય ચિન્તયતો નેત્રાત્ તેજઃ સમભવન્મહત્ । દક્ષિણં વહ્નિસઙ્કાશં વામં તુહિનસન્નિભમ્ ।। 9.

જ્યારે તેઓ વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની આંખોમાંથી મહાન તેજ પ્રગટ્યું: જમણી તરફથી અગ્નિ જેવું અને ડાબી તરફથી ચંદ્ર જેવી શીતળતા.

તં દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ કલ્પિતૌ પરમેષ્ઠિના । તતઃ પ્રાણઃ સમુત્તસ્થૌ વાયુશ્ચ પરમેષ્ઠિનઃ ।। 9.

એ તેજને જોઈ, પરમેશ્વરે ચંદ્ર અને સૂર્યની રચના કરી; પછી પ્રાણ ઉત્પન્ન થયો અને પરમેશ્વરથી પવન પ્રગટ થયો.

સ એવ વાયુર્ભગવાન્ યોઽદ્યાપિ હૃદિગો વિભુઃ । તસ્માદ્ વહ્નિઃ સમુત્તસ્થૌ તસ્માદગ્નેર્જલં મહત્ ।। 9.

એજ પવન ભગવાન, આજેય હૃદયમાં વ્યાપી રહ્યો છે; એમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો અને અગ્નિમાંથી મહાન જળ સર્જાયું.

ય એવાગ્નિઃ સ વૈ તેજો બ્રાહ્મં પરમકારણમ્ । બાહુભ્યામપ્યસૌ તેજઃ ક્ષાત્રં તેજઃ સસર્જ હ ।। 9.

એ જ અગ્નિ એ દિવ્ય તેજ છે, જે બ્રાહ્મણોનું પરમ કારણ છે; અને તેના બાહુઓમાંથી તેણે ક્ષત્રિયોના તેજને પણ ઉત્પન્ન કર્યું.

ઊરુભ્યામપિ વૈશ્યાંશ્ચ પદ્ભ્યાં શૂદ્રાંસ્તથા વિભુઃ । તતસ્તુ સસૃજે યક્ષાન્ રાક્ષસાંશ્ચ તથા વિભુઃ ।। 9.

તે મહાન ભગવાને પોતાના ઊરૂઓમાંથી વૈશ્યોને અને પગમાંથી શૂદ્રોને પણ ઉત્પન્ન કર્યા; પછી તેણે યક્ષો અને રાક્ષસોનું પણ સર્જન કર્યું.

ચતુર્વિધૈસ્તુ ભૂર્લોકં ભુવર્લોકં વિયચ્ચરૈઃ । ભૂતૈઃ સ્વર્માર્ગગૈરન્યૈઃ સ્વર્લોકં સમપૂરયત્ ।। 9.

આ ચાર જાતિના જીવોથી તેણે ભૂલોકને, આકાશમાં ગમતા જીવોથી ભુવર્લોકને અને અન્ય દેવતાઓથી સ્વર્ગલોકને ભરપૂર કર્યા.

મહર્લોકં તથા તૈસ્તૈર્ભૂતૈશ્ચ સનકાદિભિઃ । જનોલોકં તતશ્ચૈવ વૈરાજૈઃ સમપૂરયત્ ।। 9.

એ જ રીતે તેણે મહર્લોકને પણ સંનકાદિ મુનિઓ અને બીજા જીવોથી ભર્યો; પછી જનલોકને વૈરાજો વડે પૂર્ણ કર્યો.

તપોલોકં તતો દેવસ્તપોનિષ્ઠૈરપૂરયત્ । અપુનર્મારકૈર્દેવૈઃ સત્યલોકમપૂરયત્ ।। 9.

પછી ભગવાને તપલોકને તપમાં સ્થિર રહેનારોથી ભર્યો અને મૃત્યુથી પર રહેલા દેવતાઓ વડે સત્યલોકને પણ પૂર્ણ કર્યો.

સૃષ્ટિં સૃષ્ટ્વા તથા દેવો ભગવાન્ ભૂતભાવનઃ । કલ્પસંજ્ઞં સ્વકં ઘસ્ત્રં જાગર્તિ પરમેશ્વરઃ ।। 9.

આ રીતે સર્જન કરી ભગવાન, સર્વ જીવોના પોષક, પોતાના કલ્પ નામના સમયચક્રમાં પરમેશ્વર રૂપે જાગૃત રહે છે.

તસ્મિન્ જગતિ ભૂર્લોકો ભુવર્લોકશ્ચ જાયતે । સ્વર્લોકશ્ચ ત્રયોઽપ્યેતે જાયન્તે નાત્ર સંશયઃ ।। 9.

એ જગતમાં ભૂલોક, ભુવર્લોક અને સ્વર્ગલોક જન્મે છે; આ ત્રણેય લોક નિશ્ચિતપણે પ્રગટ થાય છે—આમાં કોઈ સંશય નથી.

સુપ્તે તુ દેવે કલ્પાન્તે તાવતી રાત્રિરિષ્યતે । ત્રૈ લોક્યમેતત્ સુપ્તં સ્યાત્ તથોપપ્લવતાં ગતમ્ ।। 9.

પણ કલ્પના અંતે જ્યારે ભગવાન સુવે છે, ત્યારે એ રાત્રી ગણાય છે; એ સમયે ત્રિલોકી સુતેલી હોય છે અને જાણે પ્રલયમાં લીન થઈ જાય છે.

તતો રાત્ર્યાં વ્યતીતાયામુત્થિતઃ કમલેક્ષણઃ । ચિન્તયામાસ તાન્ વેદાન્ માતરં ચ ચતુર્ષ્વપિ । ચિન્તયાનઃ સ દેવેશસ્તાન્ વેદાન્ નાધ્યગચ્છત ।। 9.

પછી જ્યારે એ રાત પૂરી થઈ, કમળનેત્ર ભગવાન ઉઠ્યા અને ચારે વેદો તથા તેમની માતાઓનું ચિંતન કર્યું; છતાં, repeatedly વિચારતા છતાં, દેવતાઓના સ્વામી એ વેદો શોધી શક્યા નહીં.

લોકમાર્ગસ્થિતિં કર્ત્તું નિદ્રાજ્ઞાનેન મોહિતઃ । ચિન્તયામાસ દેવેશો નાત્ર વેદા વ્યવસ્થિતાઃ ।। 9.

લોકોના માર્ગ અને વ્યવસ્થા સ્થાપવા ઇચ્છતા, પણ નિદ્રાના મોહથી ગૂંચવાયેલા દેવેશ્વરે વિચાર્યું: 'અહીં વેદો હાજર નથી.'

તતઃ સ્વમૂર્તૌ તોયાખ્યે લીનાન્ દૃષ્ટ્વા સુરેશ્વરઃ । જિઘૃક્ષુશ્ચિન્તયામાસ મત્સ્યો ભૂત્વાવિશજ્જલમ્ ।। 9.

પછી ભગવાને જોયું કે વેદો અને તેમની માતાઓ 'જળ' નામની પોતાની સ્વરૂપમાં લીન છે; તેમને પાછા મેળવવાની ઇચ્છાથી તેમણે વિચાર્યું કે હું માછલી બનીને જળમાં પ્રવેશું.

એવં ધ્યાત્વા મહામત્સ્યસ્તત્ક્ષણાત્ સમજાયત । વિવેશ ચ જલં દેવઃ સમન્તાત્ ક્ષોભયન્નિવ ।। 9.

આ રીતે ધ્યાન કરતાં જ મહામત્સ્ય તત્કાળ પ્રગટ થયો; અને ભગવાન જળમાં પ્રવેશ્યા, જાણે બધું જળ હલાવી રહ્યા હોય.