વરાહપુરાણમ્

મત્સુતા જીવઘાતસ્ય યદોઢા ત્વત્સુતેન ચ । તન્મહત્ત્વં ચ સંજાતં પ્રાયશ્ચિતં તપોધન ।। ૮.

મારી દીકરી, જે જીવહિંસકના પત્ની છે, તે તારા દીકરાને વિવાહે છે; તેથી, મહાન પ્રાયશ્ચિત્તનું ફળ પ્રાપ્ત થયું છે, હે તપસ્વી.

એવમુક્ત્વા સ ચોત્થાય શપ્ત્વા નારીં તદા ધરે । મા સ્નુષાભિઃ સમં શ્વશ્ર્વા વિશ્વાસો ભવતુ ક્વચિત્ ।। ૮.

આ રીતે કહીને, એ ઊભો થયો અને સ્ત્રીને શાપ આપ્યો: 'કદી પણ સાસુ અને વહુઓ વચ્ચે વિશ્વાસ ન રહે.'

મા ચ સ્નુષા કદાચિત્ સ્યાદ્ યા શ્વશ્રૂં જીવતીમિષેત્ । એવમુક્ત્વા ગતો વ્યાધઃ સ્વગૃહં પ્રતિ ભામિનિ ।। ૮.

'અને કદી પણ એવી વહુ ન થાય કે જે જીવતી સાસુને ઈચ્છે.' આવું કહીને, એ વ્યાધ પોતાના ઘેર ચાલ્યો ગયો, હે સુંદરવતી.

તતો દેવાન્ પિતૄન્ ભક્તયા પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ । પુત્રં ચાર્જુનકં સ્થાપ્ય સ્વસન્તાને મહાતપાઃ ।। ૮.

પછી, વિદ્વાન એ ભક્તિપૂર્વક દેવતાઓ અને પિતૃઓની પૂજા કરી, પોતાના દીકરા અર્જુનકને વંશમાં સ્થાપિત કર્યો અને મહાન તપસ્વી બન્યો.

ધર્મવ્યાધો જગામાશુ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ । પુરુષોત્તમાખ્યં ચ પરં તત્ર ગત્વા સમાહિતઃ । તપશ્ચચાર નિયતઃ પઠન્ સ્તોત્રમિદં ધરે ।। ૮.

ધર્મવ્યાધ તરત જ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા પુરુષોત્તમ તીર્થે ગયો; ત્યાં મન એકાગ્ર કરીને, એ ધરાને સંબોધી આ સ્તોત્રનું પઠન કરતા તપ કરતો રહ્યો.

નમામિ વિષ્ણું ત્રિદશારિનાશનં વિશાલવક્ષસ્થલસંશ્રિતશ્રિયમ્ । સુશાસનં નીતિમતાં પરાં ગતિં ત્રિવિક્રમં મન્દરધારિણં સદા ।। ૮.

હું વિષ્ણુને વંદન કરું છું, જે દેવતાઓના શત્રુઓનો વિનાશક છે, વિશાળ છાતી પર શ્રીનું નિવાસ છે, સારા શાસક છે, સજ્જનોના પરમ ગતિ છે, ત્રણ પગલાં ભરનાર છે, મન્દર પર્વતને ધારણ કરનાર છે, સદા.

દામોદરં રઞ્જિતભૂતલં ધિયા યશોંશુશુભ્રં ભ્રમરાઙ્ગસપ્રભમ્ । ધરાધરં નરકરિપું પુરુષ્ટુતં નમામિ વિષ્ણું શરણં જનાર્દનમ્ ।। ૮.

હું વિષ્ણુ, દામોદર, ધરાને શોભાવનાર, ચંદ્રકિરણ જેવી કીર્તિ ધરાવનાર, ભમરા જેવા કાંતિવાળા, ધરાધાર, નરકના શત્રુ, મહાન લોકો દ્વારા સ્તુત, સર્વ શરણાર્થીઓના આશ્રય જનાર્દનને વંદન કરું છું.

(નરં નૃસિંહં હરિમીશ્વરં પ્રભું ત્રિધામનામાનમનન્તવર્ચસમ્ । સુસંસ્કૃતાસ્યં શરણં નરોત્તમં વ્રજામિ દેવં સતતં તમચ્યુતમ્ ।। ૮.૪૩ (૧)) ત્રિધા સ્થિતં તિગ્મરથાઙ્ગપાણિનં નયસ્થિતં તૃપ્તમનુત્તમૈર્ગુણૈઃ । નિઃશ્રેયસાખ્યં ક્ષપિતેતરં ગુરું નમામિ વિષ્ણું પુરુષોત્તમં ત્વહમ્ ।। ૮.

(હું એ દેવને શરણ જાઉં છું, જે નરસિંહ, હરિ, ઈશ્વર, ત્રણ લોકના સ્વામી, અનંત તેજવાળા, સુશોભિત વાણીવાળા, શ્રેષ્ઠ પુરુષોના આશ્રય, અચલ છે, સદા.) ત્રણ સ્વરૂપે સ્થિત, તેજસ્વી ચક્રધારી, ધર્મમાં સ્થિર, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી તૃપ્ત, પરમ કલ્યાણરૂપ, દુષ્ટોનો નાશક અને મહાન ગુરુ એવા પુરુષોત્તમ વિષ્ણુને હું વંદન કરું છું.

(હતૌ પુરાણૌ મધુકૈટભાવુભૌ બિભર્ત્તિ ચ ક્ષ્માં શિરસા સદા હિ સઃ । યથા સ્તુતો મે પ્રસભં સનાતનો દધાતુ વિષ્ણુઃ સુખમૂર્જિતં મમ ।। ૮.૪૪ (૧)) મહાવરાહો હવિષામ્બુભોજનો જનાર્દનો મે હિતકૃચ્ચિતીમુખઃ । ક્ષિતીધરો મામુદધિક્ષયો મહાન્ સ પાતુ વિષ્ણુઃ શરણાર્થિનં તુ મામ્ ।। ૮.

(પ્રાચીન સમયમાં મધુ અને કૈટભ નામના બંને દૈત્યોનો વિનાશ કર્યો હતો; એ હંમેશા ધરાને પોતાના શિરે ધારણ કરે છે. જેમ મેં સદા-શક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી છે, તેમ વિષ્ણુ મને સુખ અને બળ આપે.) મહાવરાહ, હવનના જળને પાન કરનાર, જનાર્દન, કલ્યાણકર્તા, કમળમુખવાળા, ધરાધાર, મહાસાગરને ઓગાળનાર, એવા વિષ્ણુ મને, શરણાગતને, રક્ષે.

માયાતતં યેન જગત્ત્રયં કૃતં યથાગ્નિનૈકેન તતં ચરાચરમ્ । ચરાચરસ્ય સ્વયમેવ સર્વતઃ સ મેઽસ્તુ વિષ્ણુઃ શરણં જગત્પતિઃ ।। ૮.

જે ભગવાને માયાથી ત્રણેય લોક રચ્યા છે, જેમ એક જ અગ્નિથી આખું ચરાચર વ્યાપી જાય છે, અને જે સર્વ ચરાચરમાં પોતે સર્વત્ર વ્યાપક છે—એ જગતના સ્વામી વિષ્ણુ મને આશ્રય આપો.

ભવે ભવે યશ્ચ સસર્જ્જ કં તતો જગત્ પ્રસૂતં સચરાચરં ત્વિદમ્ । તતશ્ચ રુદ્રાત્મવતિ પ્રલીયતે- ઽન્વતો હરિર્વિષ્ણુહરસ્તથોચ્યતે ।। ૮.

જે દરેક યુગમાં સર્વ જીવોની રચના કરે છે, જેના પરથી આ આખું ચરાચર જગત ઉત્પન્ન થયું છે, અને જેમાં, જ્યારે રુદ્રની શક્તિ આવે છે, બધું લય પામે છે—એજ હરિ, વિષ્ણુ અને હર તરીકે ઓળખાય છે.

ખાત્મેન્દુપૃથ્વીપવનાગ્નિભાસ્કરા જલં ચ યસ્ય પ્રભવન્તિ મૂર્ત્તયઃ । સ સર્વદા મે ભગવાન્ સનાતનો દદાતુ શં વિષ્ણુરચિન્ત્યરૂપધૃક્ ।। ૮.

જેની પાસેથી આકાશ, ચંદ્ર, પૃથ્વી, પવન, અગ્નિ, સૂર્ય અને પાણી જેવી રચનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે—એ સદા શાશ્વત અને કલ્યાણકારી, અચિંત્ય સ્વરૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ મને હંમેશા શુભતા આપે.

ધરણ્યુવાચ । આદૌ કૃતયુગે નાથ કિં કૃતં વિશ્વમૂર્ત્તિના । નારાયણેન તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। 9.

ધરાએ કહ્યું: હે પ્રભુ, કૃતયુગના આરંભે વિશ્વરૂપ નારાયણે શું કર્યું હતું? એ બધું હું સાચા અર્થમાં સાંભળવા ઇચ્છું છું.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પૂર્વં નારાયણસ્ત્વેકો નાસીત્ કિઞ્ચિદ્ધરેઃ પરમ્ । સૈક એવ રતિં લેભે નૈવ સ્વચ્છન્દકર્મકૃત્ ।। 9.

શ્રીવરાહે કહ્યું: શરૂઆતમાં માત્ર નારાયણ જ હતા; હરિ સિવાય બીજું કંઈ નહોતું. એ એકલા આનંદમાં હતા, પણ પોતાની ઈચ્છાથી કોઈ કાર્ય કરતા નહોતાં.

તસ્ય દ્વિતીયમિચ્છન્તશ્ચિન્તા બુદ્ધ્યાત્મિકા બભૌ । અસાવિત્યેવ સંજ્ઞાયા ક્ષણં ભાસ્કરસન્નિભા ।। 9.

તેમને બીજું કંઈ બનવાની ઈચ્છા થતા, બુદ્ધિ અને આત્માથી બનેલી એક કલ્પના પ્રગટ થઈ; તેને 'અસુ' નામ મળ્યું અને એ ક્ષણભર માટે સૂર્ય જેવું તેજસ્વી બની.

તસ્યા અપિ દ્વિધા ભૂતા ચિન્તાઽભૂદ બ્રહ્મવાદિની । ઉમેતિ સંજ્ઞયા યત્તત્સદા મર્ત્યે વ્યવસ્થિતા ।। 9.

એ કલ્પના પણ બે ભાગે વહેંચાઈ અને બ્રહ્મવિચાર રૂપ બની; જેને 'ઉમા' કહેવાય છે, એ હંમેશા માનવોમાં સ્થિર છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરીભૂતા સસર્જેમાં મહીં તદા । ભૂઃ સસર્જ ભુવં સોઽપિ સ્વઃ સસર્જ તતો મહઃ ।। 9.

એ એક અક્ષર 'ઑમ' રૂપ બનીને, ત્યારબાદ આ પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું; ભૂએ ભૂવનું સર્જન કર્યું, અને એ પછી સ્વનું, અને પછી મહાનું સર્જાયું.

તતશ્ચ જન ઇત્યેવ તપશ્ચાત્મા પ્રલીયતે । એતદોતં તથા પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।। 9.

પછી જન અને તપ લોક સર્જાયા અને આત્મા લય પામ્યો; આ બધું મણિની માળા જેમ સૂત્રમાં ગૂંથાયેલું છે.

જગત્ પ્રણવતો ભૂતં શૂન્યમેતત્ સ્થિતં તદા । યેયં મૂર્તિર્ભગવતઃ શંકરઃ સ સ્વયં હરિઃ ।। 9.

જ્યારે જગત પ્રણવથી ઉત્પન્ન થઈ ખાલીપા રૂપે હતું, ત્યારે ભગવાનની જે આ મૂર્તિ હતી—એ શંકર સ્વયં હરિ હતા.

શૂન્યાઁલ્લોકાનિમાન્ દૃષ્ટ્વા સિસૃક્ષુર્મૂર્ત્તિમુત્તમામ્ । ક્ષોભયિત્વા મનોધામ તત્રાકારઃ સ્વમાત્રતઃ ।। 9.

જ્યારે એ લોક ખાલી દેખાયા, ત્યારે સર્વોત્તમ મૂર્તિ સર્જવાની ઈચ્છાથી, મનના ક્ષેત્રને હલાવી, પોતાની જ માપથી એક આકાર રચ્યો.

સ્થિતસ્તસ્મિન્ યદા ક્ષુબ્ધે બ્રહ્માણ્ડમભવત્તદા । તસ્મિંસ્તુ શકલીભૂતે ભૂર્લોકં ચ વ્યવસ્થિતમ્ ।। 9.

જ્યારે એ હલનચલનથી ભરેલા સ્થિત રહ્યા, ત્યારે બ્રહ્માંડનું સર્જન થયું; અને એ બ્રહ્માંડ ભાગે વહેંચાયું ત્યારે ભૂલોક સ્થિર થયો.

અપરં ભુવનં પ્રાયાન્મધ્યે ભાસ્કરસન્નિભમ્ । પુરાણપુરુષો વ્યાપ્ય પદ્મકોશે વ્યવસ્થિતઃ ।। 9.

પછી મધ્યમાં બીજું લોક પ્રગટ્યું, જે સૂર્ય જેવું તેજસ્વી હતું; એ પ્રાચીન પુરુષ એમાં વ્યાપી, કમળના કોષમાં સ્થિર થયા.

સ હિ નારાયણો દેવઃ પ્રાજાપત્યેન તેજસા । અકારાદ્યં સ્વરં નાભ્યાં હલં ચ વિસસર્જ હ ।। 9.

એ નારાયણ દેવ પ્રજાપતિના તેજથી, પોતાના નાભિમાંથી 'અ' અક્ષર અને 'હ' વ્યંજન ઉત્પન્ન કર્યા.

અમૂર્ત્તસૃષ્ટૌ શાસ્ત્રાણિ ઉદગાયત્ તદા દિશઃ । સુષ્ટ્વા પુનરમેયાત્મા ચિન્તયામાસ ધારણમ્ ।। 9.

જ્યારે અમૂર્ત સર્જન થયું, ત્યારે તેમણે શાસ્ત્રોનું ગાન દિશાઓમાં કર્યું; એ બધું સર્જ્યા પછી, એ અપરિમિત આત્માએ ફરી આધાર વિશે વિચાર કર્યો.

તસ્ય ચિન્તયતો નેત્રાત્ તેજઃ સમભવન્મહત્ । દક્ષિણં વહ્નિસઙ્કાશં વામં તુહિનસન્નિભમ્ ।। 9.

જ્યારે તેઓ વિચારી રહ્યા હતા, ત્યારે તેમની આંખોમાંથી મહાન તેજ પ્રગટ્યું: જમણી તરફથી અગ્નિ જેવું અને ડાબી તરફથી ચંદ્ર જેવી શીતળતા.

તં દૃષ્ટ્વા ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ કલ્પિતૌ પરમેષ્ઠિના । તતઃ પ્રાણઃ સમુત્તસ્થૌ વાયુશ્ચ પરમેષ્ઠિનઃ ।। 9.

એ તેજને જોઈ, પરમેશ્વરે ચંદ્ર અને સૂર્યની રચના કરી; પછી પ્રાણ ઉત્પન્ન થયો અને પરમેશ્વરથી પવન પ્રગટ થયો.

સ એવ વાયુર્ભગવાન્ યોઽદ્યાપિ હૃદિગો વિભુઃ । તસ્માદ્ વહ્નિઃ સમુત્તસ્થૌ તસ્માદગ્નેર્જલં મહત્ ।। 9.

એજ પવન ભગવાન, આજેય હૃદયમાં વ્યાપી રહ્યો છે; એમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો અને અગ્નિમાંથી મહાન જળ સર્જાયું.

ય એવાગ્નિઃ સ વૈ તેજો બ્રાહ્મં પરમકારણમ્ । બાહુભ્યામપ્યસૌ તેજઃ ક્ષાત્રં તેજઃ સસર્જ હ ।। 9.

એ જ અગ્નિ એ દિવ્ય તેજ છે, જે બ્રાહ્મણોનું પરમ કારણ છે; અને તેના બાહુઓમાંથી તેણે ક્ષત્રિયોના તેજને પણ ઉત્પન્ન કર્યું.

ઊરુભ્યામપિ વૈશ્યાંશ્ચ પદ્ભ્યાં શૂદ્રાંસ્તથા વિભુઃ । તતસ્તુ સસૃજે યક્ષાન્ રાક્ષસાંશ્ચ તથા વિભુઃ ।। 9.

તે મહાન ભગવાને પોતાના ઊરૂઓમાંથી વૈશ્યોને અને પગમાંથી શૂદ્રોને પણ ઉત્પન્ન કર્યા; પછી તેણે યક્ષો અને રાક્ષસોનું પણ સર્જન કર્યું.