વરાહપુરાણમ્

(ઉપ્તાઃ સહસ્ત્રતાં યાન્તિ પ્રતિસંવત્સરં મુને ।) ।। ૮.૨૬ (૧)।। અહમેકં કુટુમ્બાર્થે હન્મ્યરણ્યે પશું દિને । તં ચેત્ પિતૃભ્યઃ સંસ્કૃત્ય દત્ત્વા ભુઞ્જામિ સાનુગઃ ।। ૮.

હે મુનિ, દર વર્ષે હજારો પ્રાણીઓ પાળવામાં આવે છે. હું મારા કુટુંબ માટે રોજ જંગલમાં એક જ પ્રાણી મારું છું; તેને પિતૃઓને અર્પણ કરીને, પછી પરિવાર સાથે ખાઉં છું.

ત્વં તુ જીવાન્ બહૂન્ હત્વા સ્વકુટુમ્બેન સાનુગઃ । ભુઞ્જન્નેતેન સતતમભોજ્યં તન્મતં મમ ।। ૮.

પણ તું અને તારો પરિવાર, સાથેના લોકો સાથે મળીને, અનેક જીવજંતુઓને મારીને, સતત એવું જ ખાવા બેઠો છે જે ખાવા યોગ્ય નથી; આ મારી દૃષ્ટિએ યોગ્ય નથી.

બ્રહ્મણા તુ પુરા સૃષ્ટા ઓષધ્યઃ સર્વવીરુધઃ । યજ્ઞાર્થં તત્તુ ભૂતાનાં ભક્ષ્યમિત્યેવ વૈ શ્રુતિઃ ।। ૮.

બ્રહ્માજીએ પ્રાચીન સમયમાં સર્વે વનસ્પતિઓ અને ઔષધિઓ સર્જી હતી; વેદમાં પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે, આ બધું યજ્ઞ માટે જીવજંતુઓના ભોજનરૂપે નિર્ધારિત છે.

દિવ્યો ભૌતસ્તથા પૈત્રો માનુષો બ્રાહ્મ એવ ચ । એતે પઞ્ચ મહાયજ્ઞા બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પુરા ।। ૮.

દિવ્ય, પૃથ્વીજન્ય, પિતૃઓને અર્પિત, માનવ અને બ્રાહ્મણ — આ પાંચ મહાયજ્ઞો બ્રહ્માજીએ પ્રાચીન સમયમાં સ્થાપ્યા હતા.

બ્રાહ્મણાનાં હિતાર્થાય ઇતરેષાં ચ તન્મુખમ્ । ઇતરેષાં તુ વર્ણાનાં બ્રાહ્મણૈઃ કારિતાઃ શુભાઃ ।। ૮.

આ બધું બ્રાહ્મણો અને અન્ય વર્ણોના કલ્યાણ માટે સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું છે; અન્ય વર્ણોના શુભ કર્મો પણ બ્રાહ્મણો દ્વારા જ કરાવવામાં આવે છે.

એવં યદિ વિભાગઃ સ્યાદ્ વરાન્નં તદ્ વિશુધ્યતિ । અન્યથા વ્રીહયોઽપ્યેતે એકૈકે મૃગપક્ષિણઃ । મન્તવ્યા દાતૃભોક્તૃણાં મહામાંસં તુ તત્ સ્મૃતમ્ ।। ૮.

જો આ રીતે વિભાજન પાળવામાં આવે તો જ ખોરાક શુદ્ધ બને છે; નહીં તો, આ ધાન્ય પણ દાતા અને ભોજન કરનાર બંને માટે પશુ અને પક્ષીના માંસ જેવું જ ગણાય છે.

મયા તે દુહિતા દત્તા પુત્રાર્થે દેવરૂપિણી । સા ચ ત્વદ્ભાર્યયા પ્રોક્તા દુહિતા જન્તુઘાતિનઃ ।। ૮.

મેં તને દીકરી દીધી હતી, દીકરાના આશયથી, જે દેવરૂપા છે; પણ હવે તારી પત્ની તરીકે ઓળખાતી એ, જીવહિંસકના ઘરની દીકરી છે.

અતોઽર્થમાગતોઽહં તે ગૃહં પ્રતિ સમીક્ષિતુમ્ । આચારં દેવપૂજાં ચ અતિથીનાં ચ તર્પણમ્ ।। ૮.

આથી, હું તારા ઘરમાં આવ્યો છું કે તારો વ્યવહાર, દેવપૂજા અને અતિથિઓને તૃપ્ત કરવાના કૃત્યો જોઈ શકું.

એતેષામેકમપ્યત્ર કુર્વન્નપિ ન દૃશ્યતે । તદ્ ગૃહં ગન્તુમિચ્છામિ પિતૄણાં શ્રાદ્ધકામ્યયા ।। ૮.

પણ અહીં તો, આમાંથી એક પણ કાર્ય થતું નથી; તેથી, હવે હું પિતૃઓના શ્રાદ્ધ માટે આ ઘર છોડવા ઈચ્છું છું.

સ્વગૃહે નૈવ ભુઞ્જામિ પિતૄણાં કાર્યમિત્યુત । અહં વ્યાધો જીવઘાતી ન તુ ત્વં લોકહિંસકઃ ।। ૮.

હું મારા ઘરમાં કદી ભોજન કરતો નથી, કહું છું કે એ પિતૃકાર્ય માટે છે; હું તો વ્યાધ છું, જીવહિંસા કરું છું, પણ તું તો લોકહિતમાં હિંસા કરતો નથી.

મત્સુતા જીવઘાતસ્ય યદોઢા ત્વત્સુતેન ચ । તન્મહત્ત્વં ચ સંજાતં પ્રાયશ્ચિતં તપોધન ।। ૮.

મારી દીકરી, જે જીવહિંસકના પત્ની છે, તે તારા દીકરાને વિવાહે છે; તેથી, મહાન પ્રાયશ્ચિત્તનું ફળ પ્રાપ્ત થયું છે, હે તપસ્વી.

એવમુક્ત્વા સ ચોત્થાય શપ્ત્વા નારીં તદા ધરે । મા સ્નુષાભિઃ સમં શ્વશ્ર્વા વિશ્વાસો ભવતુ ક્વચિત્ ।। ૮.

આ રીતે કહીને, એ ઊભો થયો અને સ્ત્રીને શાપ આપ્યો: 'કદી પણ સાસુ અને વહુઓ વચ્ચે વિશ્વાસ ન રહે.'

મા ચ સ્નુષા કદાચિત્ સ્યાદ્ યા શ્વશ્રૂં જીવતીમિષેત્ । એવમુક્ત્વા ગતો વ્યાધઃ સ્વગૃહં પ્રતિ ભામિનિ ।। ૮.

'અને કદી પણ એવી વહુ ન થાય કે જે જીવતી સાસુને ઈચ્છે.' આવું કહીને, એ વ્યાધ પોતાના ઘેર ચાલ્યો ગયો, હે સુંદરવતી.

તતો દેવાન્ પિતૄન્ ભક્તયા પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ । પુત્રં ચાર્જુનકં સ્થાપ્ય સ્વસન્તાને મહાતપાઃ ।। ૮.

પછી, વિદ્વાન એ ભક્તિપૂર્વક દેવતાઓ અને પિતૃઓની પૂજા કરી, પોતાના દીકરા અર્જુનકને વંશમાં સ્થાપિત કર્યો અને મહાન તપસ્વી બન્યો.

ધર્મવ્યાધો જગામાશુ તીર્થં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ । પુરુષોત્તમાખ્યં ચ પરં તત્ર ગત્વા સમાહિતઃ । તપશ્ચચાર નિયતઃ પઠન્ સ્તોત્રમિદં ધરે ।। ૮.

ધર્મવ્યાધ તરત જ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા પુરુષોત્તમ તીર્થે ગયો; ત્યાં મન એકાગ્ર કરીને, એ ધરાને સંબોધી આ સ્તોત્રનું પઠન કરતા તપ કરતો રહ્યો.

નમામિ વિષ્ણું ત્રિદશારિનાશનં વિશાલવક્ષસ્થલસંશ્રિતશ્રિયમ્ । સુશાસનં નીતિમતાં પરાં ગતિં ત્રિવિક્રમં મન્દરધારિણં સદા ।। ૮.

હું વિષ્ણુને વંદન કરું છું, જે દેવતાઓના શત્રુઓનો વિનાશક છે, વિશાળ છાતી પર શ્રીનું નિવાસ છે, સારા શાસક છે, સજ્જનોના પરમ ગતિ છે, ત્રણ પગલાં ભરનાર છે, મન્દર પર્વતને ધારણ કરનાર છે, સદા.

દામોદરં રઞ્જિતભૂતલં ધિયા યશોંશુશુભ્રં ભ્રમરાઙ્ગસપ્રભમ્ । ધરાધરં નરકરિપું પુરુષ્ટુતં નમામિ વિષ્ણું શરણં જનાર્દનમ્ ।। ૮.

હું વિષ્ણુ, દામોદર, ધરાને શોભાવનાર, ચંદ્રકિરણ જેવી કીર્તિ ધરાવનાર, ભમરા જેવા કાંતિવાળા, ધરાધાર, નરકના શત્રુ, મહાન લોકો દ્વારા સ્તુત, સર્વ શરણાર્થીઓના આશ્રય જનાર્દનને વંદન કરું છું.

(નરં નૃસિંહં હરિમીશ્વરં પ્રભું ત્રિધામનામાનમનન્તવર્ચસમ્ । સુસંસ્કૃતાસ્યં શરણં નરોત્તમં વ્રજામિ દેવં સતતં તમચ્યુતમ્ ।। ૮.૪૩ (૧)) ત્રિધા સ્થિતં તિગ્મરથાઙ્ગપાણિનં નયસ્થિતં તૃપ્તમનુત્તમૈર્ગુણૈઃ । નિઃશ્રેયસાખ્યં ક્ષપિતેતરં ગુરું નમામિ વિષ્ણું પુરુષોત્તમં ત્વહમ્ ।। ૮.

(હું એ દેવને શરણ જાઉં છું, જે નરસિંહ, હરિ, ઈશ્વર, ત્રણ લોકના સ્વામી, અનંત તેજવાળા, સુશોભિત વાણીવાળા, શ્રેષ્ઠ પુરુષોના આશ્રય, અચલ છે, સદા.) ત્રણ સ્વરૂપે સ્થિત, તેજસ્વી ચક્રધારી, ધર્મમાં સ્થિર, શ્રેષ્ઠ ગુણોથી તૃપ્ત, પરમ કલ્યાણરૂપ, દુષ્ટોનો નાશક અને મહાન ગુરુ એવા પુરુષોત્તમ વિષ્ણુને હું વંદન કરું છું.

(હતૌ પુરાણૌ મધુકૈટભાવુભૌ બિભર્ત્તિ ચ ક્ષ્માં શિરસા સદા હિ સઃ । યથા સ્તુતો મે પ્રસભં સનાતનો દધાતુ વિષ્ણુઃ સુખમૂર્જિતં મમ ।। ૮.૪૪ (૧)) મહાવરાહો હવિષામ્બુભોજનો જનાર્દનો મે હિતકૃચ્ચિતીમુખઃ । ક્ષિતીધરો મામુદધિક્ષયો મહાન્ સ પાતુ વિષ્ણુઃ શરણાર્થિનં તુ મામ્ ।। ૮.

(પ્રાચીન સમયમાં મધુ અને કૈટભ નામના બંને દૈત્યોનો વિનાશ કર્યો હતો; એ હંમેશા ધરાને પોતાના શિરે ધારણ કરે છે. જેમ મેં સદા-શક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી છે, તેમ વિષ્ણુ મને સુખ અને બળ આપે.) મહાવરાહ, હવનના જળને પાન કરનાર, જનાર્દન, કલ્યાણકર્તા, કમળમુખવાળા, ધરાધાર, મહાસાગરને ઓગાળનાર, એવા વિષ્ણુ મને, શરણાગતને, રક્ષે.

માયાતતં યેન જગત્ત્રયં કૃતં યથાગ્નિનૈકેન તતં ચરાચરમ્ । ચરાચરસ્ય સ્વયમેવ સર્વતઃ સ મેઽસ્તુ વિષ્ણુઃ શરણં જગત્પતિઃ ।। ૮.

જે ભગવાને માયાથી ત્રણેય લોક રચ્યા છે, જેમ એક જ અગ્નિથી આખું ચરાચર વ્યાપી જાય છે, અને જે સર્વ ચરાચરમાં પોતે સર્વત્ર વ્યાપક છે—એ જગતના સ્વામી વિષ્ણુ મને આશ્રય આપો.

ભવે ભવે યશ્ચ સસર્જ્જ કં તતો જગત્ પ્રસૂતં સચરાચરં ત્વિદમ્ । તતશ્ચ રુદ્રાત્મવતિ પ્રલીયતે- ઽન્વતો હરિર્વિષ્ણુહરસ્તથોચ્યતે ।। ૮.

જે દરેક યુગમાં સર્વ જીવોની રચના કરે છે, જેના પરથી આ આખું ચરાચર જગત ઉત્પન્ન થયું છે, અને જેમાં, જ્યારે રુદ્રની શક્તિ આવે છે, બધું લય પામે છે—એજ હરિ, વિષ્ણુ અને હર તરીકે ઓળખાય છે.

ખાત્મેન્દુપૃથ્વીપવનાગ્નિભાસ્કરા જલં ચ યસ્ય પ્રભવન્તિ મૂર્ત્તયઃ । સ સર્વદા મે ભગવાન્ સનાતનો દદાતુ શં વિષ્ણુરચિન્ત્યરૂપધૃક્ ।। ૮.

જેની પાસેથી આકાશ, ચંદ્ર, પૃથ્વી, પવન, અગ્નિ, સૂર્ય અને પાણી જેવી રચનાઓ ઉત્પન્ન થાય છે—એ સદા શાશ્વત અને કલ્યાણકારી, અચિંત્ય સ્વરૂપ ધારણ કરનાર વિષ્ણુ મને હંમેશા શુભતા આપે.

ધરણ્યુવાચ । આદૌ કૃતયુગે નાથ કિં કૃતં વિશ્વમૂર્ત્તિના । નારાયણેન તત્સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। 9.

ધરાએ કહ્યું: હે પ્રભુ, કૃતયુગના આરંભે વિશ્વરૂપ નારાયણે શું કર્યું હતું? એ બધું હું સાચા અર્થમાં સાંભળવા ઇચ્છું છું.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પૂર્વં નારાયણસ્ત્વેકો નાસીત્ કિઞ્ચિદ્ધરેઃ પરમ્ । સૈક એવ રતિં લેભે નૈવ સ્વચ્છન્દકર્મકૃત્ ।। 9.

શ્રીવરાહે કહ્યું: શરૂઆતમાં માત્ર નારાયણ જ હતા; હરિ સિવાય બીજું કંઈ નહોતું. એ એકલા આનંદમાં હતા, પણ પોતાની ઈચ્છાથી કોઈ કાર્ય કરતા નહોતાં.

તસ્ય દ્વિતીયમિચ્છન્તશ્ચિન્તા બુદ્ધ્યાત્મિકા બભૌ । અસાવિત્યેવ સંજ્ઞાયા ક્ષણં ભાસ્કરસન્નિભા ।। 9.

તેમને બીજું કંઈ બનવાની ઈચ્છા થતા, બુદ્ધિ અને આત્માથી બનેલી એક કલ્પના પ્રગટ થઈ; તેને 'અસુ' નામ મળ્યું અને એ ક્ષણભર માટે સૂર્ય જેવું તેજસ્વી બની.

તસ્યા અપિ દ્વિધા ભૂતા ચિન્તાઽભૂદ બ્રહ્મવાદિની । ઉમેતિ સંજ્ઞયા યત્તત્સદા મર્ત્યે વ્યવસ્થિતા ।। 9.

એ કલ્પના પણ બે ભાગે વહેંચાઈ અને બ્રહ્મવિચાર રૂપ બની; જેને 'ઉમા' કહેવાય છે, એ હંમેશા માનવોમાં સ્થિર છે.

ઓમિત્યેકાક્ષરીભૂતા સસર્જેમાં મહીં તદા । ભૂઃ સસર્જ ભુવં સોઽપિ સ્વઃ સસર્જ તતો મહઃ ।। 9.

એ એક અક્ષર 'ઑમ' રૂપ બનીને, ત્યારબાદ આ પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું; ભૂએ ભૂવનું સર્જન કર્યું, અને એ પછી સ્વનું, અને પછી મહાનું સર્જાયું.

તતશ્ચ જન ઇત્યેવ તપશ્ચાત્મા પ્રલીયતે । એતદોતં તથા પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।। 9.

પછી જન અને તપ લોક સર્જાયા અને આત્મા લય પામ્યો; આ બધું મણિની માળા જેમ સૂત્રમાં ગૂંથાયેલું છે.

જગત્ પ્રણવતો ભૂતં શૂન્યમેતત્ સ્થિતં તદા । યેયં મૂર્તિર્ભગવતઃ શંકરઃ સ સ્વયં હરિઃ ।। 9.

જ્યારે જગત પ્રણવથી ઉત્પન્ન થઈ ખાલીપા રૂપે હતું, ત્યારે ભગવાનની જે આ મૂર્તિ હતી—એ શંકર સ્વયં હરિ હતા.