વરાહપુરાણમ્

શ્રીવરાહ ઉવાચ । સર્ગશ્ચ પ્રતિસર્ગશ્ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ । વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ।। ૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: સૃષ્ટિ, પ્રલય, વંશ, મન્વંતરો અને વંશોની કથાઓ—આ પાંચ લક્ષણો ધરાવતું ગ્રંથ પુરાણ કહેવાય છે.

આદિસર્ગમહં તાવત્ કથયામિ વરાનને । યસ્માદારભ્ય દેવાનાં રાજ્ઞાં ચરિતમેવ ચ । જ્ઞાયતે ચતુરંશશ્ચ પરમાત્મા સનાતનઃ ।। ૨.

હે તેજસ્વિ મુખવાળી, હવે હું તને આરંભની સૃષ્ટિ કહું છું, જ્યાંથી દેવો અને રાજાઓના કાર્યો જાણી શકાય છે અને ચતુર ભાગવાળા શાશ્વત પરમાત્માનું જ્ઞાન થાય છે.

આદાવહં વ્યોમ મહત્ તતોઽણું- રેકૈવ મત્તઃ પ્રબભૂવ બુદ્ધિઃ । ત્રિધા તુ સા સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ પૃથક્પૃથક્તત્ત્વરૂપૈરુપેતા ।। ૨.

પ્રથમે હું આકાશ રૂપ હતો; પછી મારી અંદરથી સૂક્ષ્મ તત્વ ઊભું થયું—બુદ્ધિ એકરૂપે પ્રગટ થઈ; એ બુદ્ધિ સત્વ, રજસ અને તમસથી ત્રણ ભાગે વહેંચાઈ અને અલગ અલગ તત્વરૂપે વિકસિત થઈ.

તસ્મિંસ્ત્રિકેઽહં તમસો મહાન્ સ સદોચ્યતે સર્વવિદાં પ્રધાનઃ । ઉતસ્માદપિ ક્ષેત્રવિદૂર્જિતોઽભૂદ્ બભૂવ વુદ્ધિસ્તુ તતો બભૂવ ।। ૨.

આ ત્રયમાં હું 'મહત' નામે અંધકાર છું, જેને સર્વજ્ઞ લોકો મુખ્ય માને છે; એમાંથી ક્ષેત્રજ્ઞ ઉત્પન્ન થયો અને ત્યાર પછી બુદ્ધિ જન્મી.

તસ્માત્તુ તેભ્યો શ્રવણાદિહેતવસ્ તતોઽક્ષમાલા જગતો વ્યવસ્થિતા । ભૂતૈર્ગતૈરેવ ચ પિણ્ડમૂર્તિ- ર્મયા ભદ્રે વિહિતા ત્વાત્મનૈવ ।। ૨.

એમાંથી શ્રવણ વગેરે ઇન્દ્રિયોના કારણો ઉત્પન્ન થયા; પછી જગત માટે ઇન્દ્રિયોની માળા રચાઈ; અને એ તત્વોથી, હે શુભે, મેં પોતે જ શરીરધારી સ્વરૂપ બનાવ્યું.

શૂન્યં ત્વાસીત્ તત્ર શબ્દસ્તુ ખં ચ તસ્માદ્ વાયુસ્તત એવાનુ તેજઃ । તસ્માદાપસ્તત એવાનુ દેવિ મયા સૃષ્ટા ભવતી ભૂતધાત્રી ।। ૨.

ત્યાં ખાલીપો હતો, માત્ર અવાજ અને આકાશ હતું. એમાંથી પવન ઉત્પન્ન થયો, પછી તેજ, ત્યારબાદ પાણી, અને પછી, હે દેવી, મેં તને સર્વ જીવોની જનની તરીકે સર્જી હતી.

યોગે પૃથિવ્યા જલવત્ તતોઽપિ સબુદ્બુદં કલલં ત્વણ્ડમેવ । તસ્મિન્ પ્રવૃત્તે દ્વિગતેઽહમાસી- દાપોમયશ્ચાત્મનાત્માનમાદૌ ।। ૨.

પૃથ્વી પર, જેમ પાણીમાં થાય છે, પહેલા ફેન થયો, પછી એક ગાંઠ બની, અને પછી એક ડુંગરું (અંડું) સર્જાયું. જ્યારે એ અંડું પૂરું થયું અને બે ભાગ થયું, ત્યારે હું એમાં જળમય સ્વરૂપે, શરૂઆતમાં પોતે પ્રગટ થયો હતો.

સૃષ્ટ્વા નારાસ્તા અથો તત્ર ચાહં યેન સ્યાન્મે નામ નારાયણેતિ । કલ્પે કલ્પે તત્ર સંયામિ ભૂયઃ સુપ્તસ્ય મે નાભિજઃ સ્યાદ્ યથાદ્યઃ ।। ૨.

પાણી સર્જ્યા પછી, હું એમાં હાજર રહ્યો; તેથી મારું નામ 'નારાયણ' પડ્યું, કારણ કે હું પાણીમાં નિવાસ કરું છું. દરેક કલ્પના આરંભે હું ફરી એમાં જાઉં છું, અને મારી નાભિમાંથી, જેમ પ્રથમ વખત થયું, તેમ, હું સુઈ જાઉં ત્યારે એક જન્મે છે.

એવંભૂતસ્ય મે દેવિ નાભિપદ્મે ચતુર્મુખઃ । ઉત્તસ્થૌ સ મયા પ્રોક્તઃ પ્રજાઃ સૃજ મહામતે ।। ૨.

હે દેવી, જ્યારે હું આવું હતો, ત્યારે મારી નાભિમાંથી કમળ ઉપર ચાર મુખવાળો પ્રગટ થયો; મેં તેને કહ્યું, 'હે મહાન બુદ્ધિશાળી, જીવોની રચના કર.'

એવમુક્ત્વા તિરોભાવં ગતોઽહં સોઽપિ ચિન્તયન્ । આસ્તે યાવજ્જગદ્ધાત્રિ નાધ્યગચ્છત કિંચન ।। ૨.

આવું કહીને હું અદૃશ્ય થઈ ગયો; તે ચિંતામાં પડ્યો રહ્યો, પણ જગતની ધારણ કરનારી પૃથ્વી તરીકે તેને કશું મળ્યું નહીં.

તાવત્ તસ્ય મહારોષો બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ। સંભૂય તેન બાલઃ સ્યાદઙ્કે રોષાત્મસંભવઃ ।। ૨.

એ સમયે, અવ્યક્તમાંથી જન્મેલા બ્રહ્મામાં ભારે ક્રોધ આવ્યો; એ ક્રોધથી, તેના ખોળામાં એક બાળક જન્મ્યું, જે ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયું હતું.

યો રુદન્ વારિતસ્તેન બ્રહ્મણાઽવ્યક્તમૂર્ત્તિના । બ્રવીતિ નામ મે દેહિ તસ્ય રુદ્રેતિ સો દદૌ ।। ૨.

એ બાળક રડતું હતું, તેને બ્રહ્માએ, જે અવ્યક્ત સ્વરૂપ ધરાવતો હતો, શાંત કર્યું; એ બાળક બોલ્યું, 'મને નામ આપો,' અને બ્રહ્માએ તેને 'રુદ્ર' નામ આપ્યું.

સોઽપિ તેન સૃજસ્વેતિ પ્રોક્તો લોકમિમં શુભે । અશક્તઃ સોઽથ સલિલે મમજ્જ તપસે ધૃતઃ ।। ૨.

તેને પણ કહ્યું, 'આ જગતની રચના કર, હે શુભ,' પણ તે શક્તિશાળી ન હતો, તેથી તે પાણીમાં જઈને તપ કરવા લાગ્યો.

તસ્મિન્ સલિલમગ્ને તુ પુનરન્યં પ્રજાપતિમ્ । બ્રહ્મા સસર્જ્જ ભૂતેષુ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠતો વરમ્ । વામે ચૈવ તથાઽઙ્ગુષ્ઠે તસ્ય પત્નીમથાસૃજત્ ।। ૨.

જ્યારે તે પાણીમાં લીન હતો, ત્યારે બ્રહ્માએ પોતાના જમણા અંગૂઠાથી બીજું પ્રજાપતિ સર્જ્યું; અને તેમ જ ડાબા અંગૂઠાથી તેની પત્નીનું સર્જન કર્યું.

સ તસ્યાં જનયામાસ મનું સ્વાયંભુવં પ્રભુઃ । તસ્માત્ સંભાવિતા સૃષ્ટિઃ પ્રજાનાં બ્રહ્મણા પુરા ।। ૨.

એ પત્નીમાંથી, પ્રભુએ સ્વાયંભુવ મનુને જન્મ આપ્યો; આમ, પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્માએ પ્રજાઓની રચના પૂર્ણ કરી હતી.

ધરણ્યુવાચ । વિસ્તરેણ મમાચક્ષ્વ આદિસર્ગં સુરેશ્વર । બ્રહ્મા નારાયણાખ્યોઽયં કલ્પાદૌ ચાભવદ્ યથા ।। ૨.

પૃથ્વીએ કહ્યું: હે દેવોના દેવ, કૃપા કરીને મને વિગતે આદિ સર્જન કહો, અને કલ્પના આરંભે બ્રહ્મા, જેને નારાયણ પણ કહે છે, તે કેવી રીતે પ્રગટ્યા તે પણ જણાવો.

શ્રીભગવાનુવાચ । સસર્જ સર્વભૂતાનિ યથા નારાયણાત્મકઃ । કથ્યમાનં મયા દેવિ તદશેષં ક્ષિતે શ્રૃણુ ।। ૨.

ભગવાને કહ્યું: નારાયણ સ્વરૂપે તેણે સર્વ જીવોની રચના કરી; હે દેવી, હું તને આ બધું જેમ બન્યું તેમ કહું છું, હે પૃથ્વી, ધ્યાનથી સાંભળ.

ગતકલ્પાવસાને તુ નિશિ સુપ્તોત્થિતઃ શુભે । સત્ત્વોદ્રિક્તસ્તથા બ્રહ્મા શૂન્યં લોકમવૈક્ષત ।। ૨.

ગયા કલ્પના અંતે, રાત્રે ઊંઘમાંથી જાગીને, સત્વથી ભરેલા બ્રહ્માએ જગતને ખાલી જોયું.

નારાયણઃ પરોઽચિન્ત્યઃ પરાણામપિ પૂર્વજઃ । બ્રહ્મસ્વરૂપી ભગવાનનાદિઃ સર્વસંભવઃ ।। ૨.

નારાયણ સર્વથી શ્રેષ્ઠ, અકલ્પ્ય છે, સર્વોચ્ચનો પણ પૂર્વજ છે; ભગવાન બ્રહ્મારૂપી છે, અનાદિ છે અને સર્વનો આધાર છે.

ઇદં ચોદાહરન્ત્યત્ર શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ । બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્ ।। ૨.

અહીં નારાયણ વિશે એક શ્લોક કહેવામાં આવે છે: બ્રહ્મારૂપી દેવ જગતનો ઉત્પત્તિ અને લય છે.

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ । અયનં તસ્ય તાઃ પૂર્વં તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ ।। ૨.

'નારા' એટલે પાણી કહેવાય છે; પાણી ખરેખર નરનાં સંતાન છે; એનું નિવાસ સ્થાન પહેલાં તેનું હતું, તેથી તેને નારાયણ કહેવામાં આવે છે.

સૃષ્ટિં ચિન્તયતસ્તસ્ય કલ્પાદિષુ યથા પુરા । અબુદ્ધિપૂર્વકસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતસ્તમોમયઃ ।। ૨.

જેમ તે પહેલાં કલ્પના આરંભે સર્જન વિશે વિચારી રહ્યો હતો, તેમ, અજ્ઞાનપણે, તેમાં અંધકારથી ભરેલું સ્વરૂપ પ્રગટ થયું.

તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્ત્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ । અવિદ્યા પઞ્ચપર્વૈષા પ્રાદુર્ભૂતા મહાત્મનઃ ।। ૨.

અંધકાર, મોહ, મહામોહ, તામિસ્ર અને જેને અંધ કહે છે — આવી પાંચ પ્રકારની અવિદ્યાનો પ્રગટાવ મહાત્મામાં થયો.

પઞ્ચધાઽવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયતોઽપ્રતિબોધવાન્ । બહિરન્તોઽપ્રકાશશ્ચ સંવૃતાત્મા નગાત્મકઃ । સ મુખ્યસર્ગો વિજ્ઞેયઃ સર્ગવિદ્ભિર્વિચક્ષણૈઃ ।। ૨.

પાંચ પ્રકારની રચના, જ્યારે તે ધ્યાનમાં લીન હતા, ત્યારે જાગૃતિ વિના સ્થિર થઈ હતી; એ બહાર કે અંદર ક્યાંય સ્પષ્ટ દેખાતી નહોતી, તેનું સ્વરૂપ છુપાયેલું હતું અને તે સ્થાવર જીવોથી બનેલું હતું. વિદ્વાનો માટે આ મુખ્ય સર્જન ગણાય છે.

પુનરન્યદભૂત્ તસ્ય ધ્યાયતઃ સર્ગમુત્તમમ્। તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ યસ્માત્ તિર્યક્સ્ત્રોતસ્તુ વૈ સ્મૃતઃ ।। ૨.

પછી, જ્યારે તેમણે વધુ ધ્યાન કર્યું, ત્યારે બીજી, શ્રેષ્ઠ રચના ઉત્પન્ન થઈ; કારણ કે તેનું પ્રવાહ બાજુ તરફ જાય છે, તેને 'તિર્યક્સ્રોતસ' કહેવાય છે.

પશ્વાદયસ્તે વિખ્યાતા ઉત્પથગ્રાહિણસ્તુ તે। તમપ્યસાધકં મત્વા તિર્યક્સ્ત્રોતં ચતુર્મુખઃ ।। ૨.

આમાં પશુઓથી શરૂ કરીને અનેક જીવ જાણીતા છે; એ બધા સાચા માર્ગથી ભટકી જાય છે. ચાર મુખ ધરાવનાર બ્રહ્માએ આ 'તિર્યક્સ્રોતસ'ને પણ અસફળ માન્યું.

ઊર્ધ્વસ્ત્રોતસ્ત્રિધા યસ્તુ સાત્ત્વિકો ધર્મવર્ત્તનઃ । તતોર્ધ્વચારિણો દેવાઃ સર્વગર્ભસમુદ્ભવાઃ ।। ૨.

'ઊર્ધ્વસ્રોતસ' ત્રણ પ્રકારનું છે, જેમાં સત્વ અને ધર્મનું પાલન મુખ્ય છે; એમાંથી દેવતાઓ ઉત્પન્ન થયા, જે ઉપર જાય છે અને દરેક ગર્ભમાંથી જન્મે છે.

તદા સૃષ્ટ્વાઽન્યસર્ગં તુ તદા દધ્યૌ પ્રજાપતિઃ । અસાધકાંસ્તુ તાન્ મત્વા મુખ્યસર્ગાદિસંભવાન્ ।। ૨.

પછી પ્રજાપતિએ બીજી રચના કરી અને ફરી વિચાર કર્યો; જે મુખ્ય સર્જન અને અન્યમાંથી ઉત્પન્ન થયા, તેમને પણ અસફળ માન્યા.

તતઃ સ ચિન્તયામાસ અર્વાક્સ્ત્રોતસ્તુ સ પ્રભુઃ । અર્વાક્સ્ત્રોતસિ ચોત્પન્ના મનુષ્યાઃ સાધકા મતાઃ ।। ૨.

પછી એ પ્રભુએ 'અર્વાક્સ્રોતસ' વિશે વિચાર્યું; એમાં માનવો ઉત્પન્ન થયા, જેમને સફળ માનવામાં આવે છે.