વરાહપુરાણમ્

દેવાનામપિ સૈન્યાનિ નિહતાન્યસુરૈર્યુધિ । એવં ભૂતે તદા ભગ્ને દેવેન્દ્રે વિદ્રુતાઃ સુરાઃ ।। ૯૩.

દેવતાઓના સૈન્ય પણ અસુરોએ યુદ્ધમાં સંહાર્યા; આવી સ્થિતિમાં, જ્યારે દેવતાઓ પરાજિત થયા, ત્યારે તેઓ ઇન્દ્રને છોડી ભાગી ગયા.

અર્દિતા વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ શૂલપટ્ટિશમુદ્ગરૈઃ । ગતવન્તો બ્રહ્મલોકમસુરૈરર્દિતાઃ સુરાઃ ।। ૯૩.

વિવિધ શસ્ત્રો—શૂળ, પટ્ટિશ અને મુગદગરથી ઘાયલ થયેલા દેવતાઓ, અસુરોના ઉપદ્રવથી પીડાઈ, બ્રહ્મલોકમાં પહોંચી ગયા.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । અથ વિદ્યુત્પ્રભો દૈત્યસ્તથા દૂતો વિસર્જિતઃ । દેવ્યાઃ સકાશં ગત્વાઽસૌ તામુવાચ સુમધ્યમામ્ ।। ૯૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: પછી વિદ્યુતપ્રભ નામનો દૈત્ય, દૂત તરીકે મોકલવામાં આવ્યો, તે દેવી પાસે ગયો અને સુમધ્યમા દેવીને સંબોધી કહ્યું.

પ્રણમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા કુમારીશતસંકુલામ્ । આસ્થાને વિનયાપન્નસ્તતો વચનમબ્રવીત્ ।। ૯૪.

ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરીને, શાંત મનથી તે ત્યાં ગયો, જ્યાં સૈંકડો કન્યાઓ ભેગી હતી. પછી, વિનમ્રતાથી તેણે પોતાના વચન કહ્યાં.

વિદ્યુત્પ્રભ ઉવાચ । દેવિ પૂર્વમૃષિસ્ત્વાસીદાદિસર્ગે કસંભવઃ । સખા સારસ્વતો જાતઃ સુપાર્શ્વો નામ વૈ વિભુઃ ।। ૯૪.

વિદ્યુતપ્રભાએ કહ્યું: હે દેવી, સૃષ્ટિના આરંભે એક ઋષિ જન્મ્યા હતા, જેમનું નામ સુપાર્શ્વ હતું. તે સરસ્વતના મિત્ર અને પ્રસિદ્ધ, શક્તિશાળી હતા.

તસ્યાભવન્મહાતેજાઃ સિન્ધુદ્વીપઃ પ્રતાપવાન્ । સ હિ તીવ્રં તપસ્તેપે માહિષ્મત્યાં પુરોત્તમે ।। ૯૪.

તેમના પુત્ર મહાશક્તિશાળી સિંધુદ્વીપ હતા. તેમણે મહિષ્મતી નામની પ્રસિદ્ધ નગરીમાં કઠોર તપ કર્યું હતું.

કુર્વતસ્તુ તપો ઘોરં નિરાહારસ્ય શોભને । આદ્યા તુ વિપ્રચિત્તેસ્તુ સુતા સુરસુતોપમા । માહિષ્મતીતિ વિખ્યાતા રૂપેણાસદૃશી ભુવિ ।। ૯૪.

જ્યારે તે નિરાહાર રહીને ઘોર તપ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે વિપ્રચિત્તીની મોટી દીકરી, જે દેવકન્યાઓ જેવી સુંદર હતી, ભૂમિ પર 'મહિષ્મતી' નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. તેની સુંદરતાને કોઈ સરખામણી નહોતી.

સા સખીભિઃ પરિવૃતા વિહરન્તી યદૃચ્છયા । આગતા મન્દરદ્રોણીં તત્રાપશ્યત્ તપોવનમ્ । મુનેરમ્બરસંજ્ઞસ્ય વિવિધદ્રુમમાલિનમ્ ।। ૯૪.

એ સુંદર મહિષ્મતી પોતાની સખીઓ સાથે મનમુકી ભમતી હતી. એ રીતે ભમતી ભમતી, એ મન્દર પર્વતની ઘાટીઓમાં આવી અને ત્યાં એમબર નામના ઋષિનું, વિવિધ વૃક્ષોથી શોભાયમાન આશ્રમ જોયો.

લતાગૃહૈસ્તુ વિવિધૈર્વકુલૈર્લકુચૈસ્તથા । ચન્દનૈઃ સ્પન્દનૈઃ શાલૈઃ સરલૈરુપશોભિતમ્ । વિચિત્રવનખણ્ડૈશ્ચ ભૂષિતં તુ મહાત્મનઃ ।। ૯૪.

એ મહાન ઋષિના આશ્રમમાં વિવિધ લતાવૃક્ષોના મંડપ, વકુલ, લકુચ, ચંદન, સ્પંદન, સાળ અને સરળ જેવા વૃક્ષો હતાં. અનેક પ્રકારના વનખંડોથી એ આશ્રમ શોભતો હતો.

દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં રમ્યં સાસુરી કન્યકા શુભમ્ । માહિષ્મતી વરારોહા ચિન્તયામાસ ભામિની ।। ૯૪.

એ સુંદર દૈત્યકન્યા મહિષ્મતી, પોતાની સખીઓ સાથે એ મનોહર આશ્રમ જોઈને વિચારી ઊઠી.

ભીષયિત્વાહમેનં તુ તાપસં ત્વાશ્રમે સ્વયમ્ । તિષ્ઠામિ ક્રીડતી સાર્ધં સખીભિઃ પરમાર્ચિતા ।। ૯૪.

'હું પોતે આ ઋષિને આશ્રમમાં ડરાવીશ અને પછી અહીં મારી સખીઓ સાથે રમતી રહીશ, સૌના આદરથી.'

એવં સંચિન્ત્ય સા દેવી મહિષી સંબભૂવ હ । સખીભિઃ સહ વિશ્વેશિ તીક્ષ્ણશ્રૃઙ્ગાગ્રધારિણી ।। ૯૪.

આવી રીતે વિચાર કરીને, હે વિશ્વની સ્વામિની, એ દેવી પોતાની સખીઓ સાથે તીક્ષ્ણ શિંગવાળી મહિષીનું રૂપ ધારણ કરીને ઉભી રહી.

તમૃષિં ભીષિતું તાભિઃ સહ ગત્વા વરાનના । અસૌ બિભીષિતસ્તાભિસ્તાં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનચક્ષુષા । આસુરીં ક્રોધસંપન્નઃ શશાપ શુભલોચનામ્ ।। ૯૪.

એ સુંદર ચહેરાવાળી કન્યા પોતાની સખીઓ સાથે ઋષિને ડરાવવા ગઈ. પણ ઋષિએ જ્ઞાનદ્રષ્ટિથી તેની અસલ ઓળખી, ક્રોધથી એ શુભનેત્રવાળી દૈત્યકન્યાને શાપ આપ્યો.

યસ્માદ્ ભીષયસે માં ત્વં મહિષીરૂપધારિણી । અતો ભવ મહિષ્યેવ પાપકર્મે શતં સમાઃ ।। ૯૪.

'તમે મહિષીનું રૂપ ધારણ કરીને મને ડરાવું છો, તેથી, હે પાપકર્મી, હવે તું સો વર્ષ સુધી મહિષી બની રહે.'

એવમુક્તા તતઃ સા તુ સખીભિઃ સહ વેપતી । પાદયોર્ન્યપતત્ તસ્ય શાપાન્તં કુરુ જલ્પતી ।। ૯૪.

આ રીતે સાંભળીને, એ કન્યા પોતાની સખીઓ સાથે કાંપતી થઈ અને ઋષિના પગે પડી, ધીમે ધીમે બોલી: 'મારો શાપ અંત કરો.'

તસ્યાસ્તદ્ વચનં શ્રુત્વા સ મુનિઃ કરુણાન્વિતઃ । શાપાન્તમકરોત્ તસ્યા વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૯૪.

એના વચન સાંભળીને, ઋષિ દયાથી ભરાઈ ગયા અને એના શાપનો અંત કર્યો. પછી તેમણે કહ્યું:

અનેનૈવ સ્વરૂપેણ પુત્રમેકં પ્રસૂય વૈ । શાપાન્તો ભવિતા ભદ્રે મદ્વાક્યં ન મૃષા ભવેત્ ।। ૯૪.

'આ જ રૂપમાં તું એક પુત્રને જન્મ આપજે, એ પછી તારો શાપ દૂર થશે. મારા વચન ખોટા નહીં જાય.'

એવમુક્તા ગતા સા તુ નર્મદાતીરમુત્તમમ્ । યત્ર તેપે તપો ઘોરં સિન્ધુદ્વીપો મહાતપાઃ ।। ૯૪.

આવી રીતે સાંભળીને, એ મહિષ્મતી ઉત્તમ નર્મદા કાંઠે ગઈ, જ્યાં મહાતપસ્વી સિંધુદ્વીપ ઘોર તપ કરી રહ્યા હતા.

તત્ર ચેન્દુમતી નામ દૈત્યકન્યાઽતિરૂપિણી । સા દૃષ્ટા તેન મુનિના વિવસ્ત્રા મજ્જતી જલે ।। ૯૪.

ત્યાં એ મહર્ષિએ એન્દુમતી નામની, અતિ સુંદર દૈત્યકન્યાને જોયી, જે જળમાં નિર્વસ્ત્ર થઈને ડૂબકી લગાવી રહી હતી.

ચસ્કન્દ સ મુનિઃ શુક્રં શિલાદ્રોણ્યાં મહાતપાઃ । તચ્ચ માહિષ્મતી દૃષ્ટ્વા દિવ્યગન્ધિ સુગન્ધિ ચ । તતઃ સખીરુવાચેદં પિબામીદં જલં શુભમ્ ।। ૯૪.

એ મહાતપસ્વી ઋષિનું વીર્ય પથ્થરની ઢાળ પર પડ્યું. મહિષ્મતી એ દેવગંધવાળું સુગંધિત વીર્ય જોઈને પોતાની સખીને કહ્યું: 'હું આ પવિત્ર જળ પીશ.'

એવમુક્ત્વા તુ સા પીત્વા તચ્છુક્રં મુનિસંભવમ્ । પ્રાપ્તા ગર્ભં મુનેર્બીજાત્ સુષાવ ચ તદા સતો ।। ૯૪.

આવી રીતે કહી, તેણે એ ઋષિનું વીર્યમિશ્રિત જળ પીધું. તેથી, ઋષિના બીજથી એ ગર્ભવતી થઈ અને પછી પુત્રને જન્મ આપ્યો.

તસ્યાઃ પુત્રોઽભવદ્ ધીમાન્ મહાબલપરાક્રમઃ । મહિષેતિ સ્મૃતો નામ્ના બ્રહ્મવંશવિવર્ધનઃ । સ ત્વાં વરયતે દેવિ દેવસૈન્યવિમર્દનઃ ।। ૯૪.

એ સ્ત્રીનો પુત્ર બહુ બુદ્ધિશાળી અને મહાન બળવાન હતો, જેને મહિષ નામે ઓળખવામાં આવતો અને જે બ્રહ્માના વંશને વધારનાર હતો. એ મહાસુર હવે, દેવી, તને પસંદ કરે છે — તું તો દેવતાઓની સેના ને હરાવનારી છે.

સ સુરાનપિ જિત્વાઽઽજૌ ત્રૈલોક્યં ચ તવાનઘે । દાસ્યતે દેવિ સુપ્રોતસ્તવ સર્વં મહાસુરઃ । તસ્યાત્મોપપ્રદાનેન કુરુ દેવિ મહત્ કૃતમ્ ।। ૯૪.

એ મહાસુરે યુદ્ધમાં દેવતાઓને પણ જીત્યા છે અને ત્રણે લોક પર પોતાનું રાજ સ્થાપ્યું છે. હવે, દેવી, એ તને બધું આપશે અને તારો સારું રક્ષણ કરશે. પોતાને તારી પાસે અર્પણ કરીને એ મોટું કાર્ય પૂર્ણ કરવાનું કહે છે.

એવમુક્તા તદા દેવી તેન દૂતેન શોભના । જહાસ પરમા દેવી વાક્યં નોવાચ કિઞ્ચન ।। ૯૪.

એ દૂતના આવા વચન સાંભળીને તેજસ્વી દેવી હસવા લાગી; પણ પરમ દેવી એ એક પણ શબ્દ બોલી નહીં.

તસ્યા હસન્ત્યા દૂતોઽસૌ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ । દદર્શ કુક્ષૌ સંભ્રાન્તસ્તત્ક્ષણાત્ સમપદ્યત ।। ૯૪.

જ્યારે દેવી હસતી હતી, ત્યારે એ દૂત અચાનક ભયભીત થઈ ગયો અને દેવીના પેટમાં આખું જગત — ચાલતું અને અચળ — જોઈને તરત જ ગભરાઈ ગયો.

તતો દેવ્યાઃ પ્રતીહારી જયા નામાતિતેજના । દેવ્યા હૃદિ સ્થિતં વાક્યમુવાચ તનુમધ્યમા ।। ૯૪.

પછી દેવીની સહાયિકા, જયાના નામે જાણીતી અને અત્યંત શક્તિશાળી, એ પાતળી કમરવાળી દેવીના હૃદયમાં જે વચન હતું તે બોલી.

જયા ઉવાચ । કન્યાર્થી વદતે યદ્ધિ તત્ત્વયા સમુદીરિતમ્ । યદિ નામ વ્રતં ચાસ્યાઃ કૌમારં સાર્વકાલિકમ્ । અપિ ચાન્યાઃ કુમાર્યોઽત્ર સન્તિ દેવ્યાઃ પદાનુગાઃ ।। ૯૪.

જયાએ કહ્યું: તું કન્યાને મેળવવા જે વાત કરી છે, એ તારા દ્વારા કહી દેવામાં આવી છે. જો આ દેવીનું કન્યાવ્રત સદા માટે અડગ છે, તો અહીં બીજી ઘણી કન્યાઓ પણ છે, જે દેવીની સેવા કરે છે.

તાસામેકાઽપિ નો લભ્યા કિમુ દેવી સ્વયં શુભા । યાહિ દૂત ત્વરન્ મા તે કિઞ્ચિદન્યદ્ ભવિષ્યતિ ।। ૯૪.

આમાંથી એક પણ કન્યા તને મળવાની નથી, તો પછી શુભ દેવી તો મળવાની વાત જ ક્યાંથી આવે? દૂત, તું હવે જલદી પાછો જા; તારા માટે અહીં કશુંય થવાનું નથી.

એવમુક્તો ગતો દૂતસ્તાવદ્ વ્યોમ્નિ મહામુનિઃ । આયાતો નારદસ્તૂર્ણં નૃત્યન્નુચ્ચૈર્મહાતપાઃ ।। ૯૪.

આવી રીતે કહેતાં જ દૂત ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો. એ સમયે મહાન ઋષિ નારદ આકાશમાં જલદીથી, આનંદપૂર્વક નૃત્ય કરતા આવ્યા.