વરાહપુરાણમ્

તત્રાઞ્જનો નીલકુક્ષિર્મેઘવર્ણો બલાહકઃ । ઉદરાક્ષો લલાટાક્ષઃ સુભીમો ભીમવિક્રમઃ । સ્વર્ભાનુશ્ચેતિ દૈત્યાષ્ટૌ વસૂન્ દુદ્રુવુરાહવે ।। ૯૩.

ત્યાં અંજન, નીલકુક્ષિ, મેઘવર્ણ, બલાહક, ઉદરાક્ષ, લલાટાક્ષ, સુભીમ અને ભીમવિક્રમ—આ આઠ દૈત્યોએ, સ્વર્ભાનુ સાથે, યુદ્ધમાં વસુઓ પર આક્રમણ કર્યું.

યથાસંખ્યેન તદ્વચ્ચ દૈત્યા દ્વાદશ ચાપરે । આદિત્યાન્ દૈત્યવર્યાસ્તુ તેષાં પ્રાધાન્યતઃ શ્રૃણુ ।। ૯૩.

એ જ રીતે, બીજા બાર દૈત્યોએ પણ, પોતાની સંખ્યાનુસાર, આદિત્યો પર હુમલો કર્યો; હવે એ દૈત્યમુખ્યોના નામ સાંભળો.

ભીમો ધ્વઙ્ક્ષો ધ્વસ્તકર્ણઃ શઙ્કુકર્ણસ્તથૈવ ચ । વજ્રકાયોઽતિવીર્યશ્ચ વિદ્યુન્માલી તથૈવ ચ ।। ૯૩.

ભીમ, ધ્વંક્ષ, ધ્વસ્તકર્ણ, શંકુકર્ણ, અત્યંત બળવાન વજ્રકાય અને વિદ્યુન્માલી,

રક્તાક્ષો ભીમદંષ્ટ્રસ્તુ વિદ્યુજ્જિહ્વસ્તથૈવ ચ । અતિકાયો મહાકાયો દીર્ઘબાહુઃ કૃતાન્તકઃ ।। ૯૩.

રક્તાક્ષ, ભીમદંષ્ટ્ર, વિદ્યુજ્જિહ્વ, અતિકાય, મહાકાય, દીર્ઘબાહુ અને કૃતાંતક—આ બધા,

એતે દ્વાદશ દૈત્યેન્દ્રા આદિત્યાન્ યુધિ દુદ્રુવુઃ । સ્વકં સૈન્યમુપાદાય તદ્વદન્યેઽપિ દાનવાઃ । રુદ્રાન્ દુદ્રુવુરવ્યગ્રા યથાસંખ્યેન કોપિતાઃ ।। ૯૩.

આ બાર દૈત્યરાજાઓએ પોતાના સૈન્ય સાથે યુદ્ધમાં આદિત્યો પર આક્રમણ કર્યું; એ જ રીતે, બીજા દાનવો પણ ક્રોધથી ભરાઈ, પોતાની સંખ્યાનુસાર, રુદ્રો પર તૂટી પડ્યા.

કાલઃ કૃતાન્તો રક્તાક્ષો હરણો મિત્રહાઽનિલઃ । યજ્ઞહા બ્રહ્મહા ગોઘ્નઃ સ્ત્રીઘ્નઃ સંવર્ત્તકસ્તથા ।। ૯૩.

કાળ, કૃતાંત, રક્તાક્ષ, હરણ, મિત્રહા, અનિલ, યજ્ઞહા, બ્રહ્મહા, ગૌહંતા, સ્ત્રીઘ્ન અને સંવર્તક—આ બધા,

ઇત્યેતે દશ ચૈકશ્ચ દૈત્યેન્દ્રા યુદ્ધદુર્મદાઃ । યથાસંખ્યેન રુદ્રાંસ્તુ દુદ્રુવુર્ભીમવિક્રમાઃ ।। ૯૩.

આ દસ અને એક દૈત્યરાજ, યુદ્ધની ઉન્માદમાં, પોતાની સંખ્યાનુસાર ભયાનક રીતે રુદ્રો પર તૂટી પડ્યા.

શેષાન્ દેવાન્ શેષદૈત્યા યથાયોગમુપાદ્રવન્ । સ્વયં મહિષદૈત્યસ્તુ ઇન્દ્રં દુદ્રાવ વેગિતઃ ।। ૯૩.

બાકી રહેલા દૈત્યોએ પણ અનુકૂળ રીતે બીજા દેવતાઓ પર આક્રમણ કર્યું; પણ મહિષ દૈત્ય પોતે જ ઝડપથી ઇન્દ્ર પર તૂટી પડ્યો.

સ ચાપિ બલવાન્ દૈત્યો બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ । અવધ્યઃ પુરુષેણાજૌ યદ્યપિ સ્યાત્ પિનાકધૃક્ ।। ૯૩.

અને એ શક્તિશાળી દૈત્ય, બ્રહ્માજીના વરદાનથી અભિમાની, યુદ્ધમાં કોઈ પુરુષ—even પિનાકધારી—દ્વારા પણ મારવામાં અશક્ય હતો.

આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈ રુદ્રૈશ્ચ નિહતા ભૃશમ્ । અસુરા યાતુધાનાશ્ચ સંખ્યાપૂરણકેવલાઃ ।। ૯૩.

આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો અને રુદ્રોએ અસુરો અને યાતુધાનોને મોટા પ્રમાણમાં સંહાર્યા, તેમ છતાં તેમની સંખ્યા સતત વધતી જતી.

દેવાનામપિ સૈન્યાનિ નિહતાન્યસુરૈર્યુધિ । એવં ભૂતે તદા ભગ્ને દેવેન્દ્રે વિદ્રુતાઃ સુરાઃ ।। ૯૩.

દેવતાઓના સૈન્ય પણ અસુરોએ યુદ્ધમાં સંહાર્યા; આવી સ્થિતિમાં, જ્યારે દેવતાઓ પરાજિત થયા, ત્યારે તેઓ ઇન્દ્રને છોડી ભાગી ગયા.

અર્દિતા વિવિધૈઃ શસ્ત્રૈઃ શૂલપટ્ટિશમુદ્ગરૈઃ । ગતવન્તો બ્રહ્મલોકમસુરૈરર્દિતાઃ સુરાઃ ।। ૯૩.

વિવિધ શસ્ત્રો—શૂળ, પટ્ટિશ અને મુગદગરથી ઘાયલ થયેલા દેવતાઓ, અસુરોના ઉપદ્રવથી પીડાઈ, બ્રહ્મલોકમાં પહોંચી ગયા.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । અથ વિદ્યુત્પ્રભો દૈત્યસ્તથા દૂતો વિસર્જિતઃ । દેવ્યાઃ સકાશં ગત્વાઽસૌ તામુવાચ સુમધ્યમામ્ ।। ૯૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: પછી વિદ્યુતપ્રભ નામનો દૈત્ય, દૂત તરીકે મોકલવામાં આવ્યો, તે દેવી પાસે ગયો અને સુમધ્યમા દેવીને સંબોધી કહ્યું.

પ્રણમ્ય પ્રયતો ભૂત્વા કુમારીશતસંકુલામ્ । આસ્થાને વિનયાપન્નસ્તતો વચનમબ્રવીત્ ।। ૯૪.

ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર કરીને, શાંત મનથી તે ત્યાં ગયો, જ્યાં સૈંકડો કન્યાઓ ભેગી હતી. પછી, વિનમ્રતાથી તેણે પોતાના વચન કહ્યાં.

વિદ્યુત્પ્રભ ઉવાચ । દેવિ પૂર્વમૃષિસ્ત્વાસીદાદિસર્ગે કસંભવઃ । સખા સારસ્વતો જાતઃ સુપાર્શ્વો નામ વૈ વિભુઃ ।। ૯૪.

વિદ્યુતપ્રભાએ કહ્યું: હે દેવી, સૃષ્ટિના આરંભે એક ઋષિ જન્મ્યા હતા, જેમનું નામ સુપાર્શ્વ હતું. તે સરસ્વતના મિત્ર અને પ્રસિદ્ધ, શક્તિશાળી હતા.

તસ્યાભવન્મહાતેજાઃ સિન્ધુદ્વીપઃ પ્રતાપવાન્ । સ હિ તીવ્રં તપસ્તેપે માહિષ્મત્યાં પુરોત્તમે ।। ૯૪.

તેમના પુત્ર મહાશક્તિશાળી સિંધુદ્વીપ હતા. તેમણે મહિષ્મતી નામની પ્રસિદ્ધ નગરીમાં કઠોર તપ કર્યું હતું.

કુર્વતસ્તુ તપો ઘોરં નિરાહારસ્ય શોભને । આદ્યા તુ વિપ્રચિત્તેસ્તુ સુતા સુરસુતોપમા । માહિષ્મતીતિ વિખ્યાતા રૂપેણાસદૃશી ભુવિ ।। ૯૪.

જ્યારે તે નિરાહાર રહીને ઘોર તપ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે વિપ્રચિત્તીની મોટી દીકરી, જે દેવકન્યાઓ જેવી સુંદર હતી, ભૂમિ પર 'મહિષ્મતી' નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. તેની સુંદરતાને કોઈ સરખામણી નહોતી.

સા સખીભિઃ પરિવૃતા વિહરન્તી યદૃચ્છયા । આગતા મન્દરદ્રોણીં તત્રાપશ્યત્ તપોવનમ્ । મુનેરમ્બરસંજ્ઞસ્ય વિવિધદ્રુમમાલિનમ્ ।। ૯૪.

એ સુંદર મહિષ્મતી પોતાની સખીઓ સાથે મનમુકી ભમતી હતી. એ રીતે ભમતી ભમતી, એ મન્દર પર્વતની ઘાટીઓમાં આવી અને ત્યાં એમબર નામના ઋષિનું, વિવિધ વૃક્ષોથી શોભાયમાન આશ્રમ જોયો.

લતાગૃહૈસ્તુ વિવિધૈર્વકુલૈર્લકુચૈસ્તથા । ચન્દનૈઃ સ્પન્દનૈઃ શાલૈઃ સરલૈરુપશોભિતમ્ । વિચિત્રવનખણ્ડૈશ્ચ ભૂષિતં તુ મહાત્મનઃ ।। ૯૪.

એ મહાન ઋષિના આશ્રમમાં વિવિધ લતાવૃક્ષોના મંડપ, વકુલ, લકુચ, ચંદન, સ્પંદન, સાળ અને સરળ જેવા વૃક્ષો હતાં. અનેક પ્રકારના વનખંડોથી એ આશ્રમ શોભતો હતો.

દૃષ્ટ્વાશ્રમપદં રમ્યં સાસુરી કન્યકા શુભમ્ । માહિષ્મતી વરારોહા ચિન્તયામાસ ભામિની ।। ૯૪.

એ સુંદર દૈત્યકન્યા મહિષ્મતી, પોતાની સખીઓ સાથે એ મનોહર આશ્રમ જોઈને વિચારી ઊઠી.

ભીષયિત્વાહમેનં તુ તાપસં ત્વાશ્રમે સ્વયમ્ । તિષ્ઠામિ ક્રીડતી સાર્ધં સખીભિઃ પરમાર્ચિતા ।। ૯૪.

'હું પોતે આ ઋષિને આશ્રમમાં ડરાવીશ અને પછી અહીં મારી સખીઓ સાથે રમતી રહીશ, સૌના આદરથી.'

એવં સંચિન્ત્ય સા દેવી મહિષી સંબભૂવ હ । સખીભિઃ સહ વિશ્વેશિ તીક્ષ્ણશ્રૃઙ્ગાગ્રધારિણી ।। ૯૪.

આવી રીતે વિચાર કરીને, હે વિશ્વની સ્વામિની, એ દેવી પોતાની સખીઓ સાથે તીક્ષ્ણ શિંગવાળી મહિષીનું રૂપ ધારણ કરીને ઉભી રહી.

તમૃષિં ભીષિતું તાભિઃ સહ ગત્વા વરાનના । અસૌ બિભીષિતસ્તાભિસ્તાં જ્ઞાત્વા જ્ઞાનચક્ષુષા । આસુરીં ક્રોધસંપન્નઃ શશાપ શુભલોચનામ્ ।। ૯૪.

એ સુંદર ચહેરાવાળી કન્યા પોતાની સખીઓ સાથે ઋષિને ડરાવવા ગઈ. પણ ઋષિએ જ્ઞાનદ્રષ્ટિથી તેની અસલ ઓળખી, ક્રોધથી એ શુભનેત્રવાળી દૈત્યકન્યાને શાપ આપ્યો.

યસ્માદ્ ભીષયસે માં ત્વં મહિષીરૂપધારિણી । અતો ભવ મહિષ્યેવ પાપકર્મે શતં સમાઃ ।। ૯૪.

'તમે મહિષીનું રૂપ ધારણ કરીને મને ડરાવું છો, તેથી, હે પાપકર્મી, હવે તું સો વર્ષ સુધી મહિષી બની રહે.'

એવમુક્તા તતઃ સા તુ સખીભિઃ સહ વેપતી । પાદયોર્ન્યપતત્ તસ્ય શાપાન્તં કુરુ જલ્પતી ।। ૯૪.

આ રીતે સાંભળીને, એ કન્યા પોતાની સખીઓ સાથે કાંપતી થઈ અને ઋષિના પગે પડી, ધીમે ધીમે બોલી: 'મારો શાપ અંત કરો.'

તસ્યાસ્તદ્ વચનં શ્રુત્વા સ મુનિઃ કરુણાન્વિતઃ । શાપાન્તમકરોત્ તસ્યા વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૯૪.

એના વચન સાંભળીને, ઋષિ દયાથી ભરાઈ ગયા અને એના શાપનો અંત કર્યો. પછી તેમણે કહ્યું:

અનેનૈવ સ્વરૂપેણ પુત્રમેકં પ્રસૂય વૈ । શાપાન્તો ભવિતા ભદ્રે મદ્વાક્યં ન મૃષા ભવેત્ ।। ૯૪.

'આ જ રૂપમાં તું એક પુત્રને જન્મ આપજે, એ પછી તારો શાપ દૂર થશે. મારા વચન ખોટા નહીં જાય.'

એવમુક્તા ગતા સા તુ નર્મદાતીરમુત્તમમ્ । યત્ર તેપે તપો ઘોરં સિન્ધુદ્વીપો મહાતપાઃ ।। ૯૪.

આવી રીતે સાંભળીને, એ મહિષ્મતી ઉત્તમ નર્મદા કાંઠે ગઈ, જ્યાં મહાતપસ્વી સિંધુદ્વીપ ઘોર તપ કરી રહ્યા હતા.

તત્ર ચેન્દુમતી નામ દૈત્યકન્યાઽતિરૂપિણી । સા દૃષ્ટા તેન મુનિના વિવસ્ત્રા મજ્જતી જલે ।। ૯૪.

ત્યાં એ મહર્ષિએ એન્દુમતી નામની, અતિ સુંદર દૈત્યકન્યાને જોયી, જે જળમાં નિર્વસ્ત્ર થઈને ડૂબકી લગાવી રહી હતી.