વરાહપુરાણમ્

સાઽન્તર્હિતા યયૌ દેવી વરદા શ્વેતપર્વતમ્ । તપસ્તપ્તું મહત્ તીવ્રં સર્વગત્વમભીપ્સતી ।। ૮૯.

એ વરદાયિની દેવી અદૃશ્ય થઈને સફેદ પર્વત પર ગઈ અને સર્વવ્યાપી થવાની ઈચ્છાથી ઘન તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

યા વૈષ્ણવી કુમારી તુ સાપ્યનુજ્ઞાય કેશવમ્ । મન્દરાદ્રિં યયૌ તપ્તું તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।। ૮૯.

વૈષ્ણવી કન્યાએ કેશવની આજ્ઞા લઈને મંદર પર્વત પર ગઈ અને અતિ કઠિન તપ કરવા લાગી.

યા સા કૃષ્ણા વિશાલાક્ષી રૌદ્રી દંષ્ટ્રાકરાલિની । સા નીલપર્વતવરં તપશ્ચર્તું યયૌ શુભા ।। ૮૯.

કાળી, વિશાળ આંખોવાળી, રૌદ્રી, દાંત બહાર દેખાતી એ શુભ દેવી નીલા પર્વત પર તપ કરવા ગઈ.

અથ કાલેન મહતા પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટું પ્રજાપતિઃ । આરબ્ધવાન્ તદા તસ્ય વવૃધે સૃજતો બલમ્ ।। ૮૯.

પછી લાંબા સમય પછી, પ્રજાપતિએ પ્રજાઓની સર્જના શરૂ કરી; સર્જન કરતાં તેની શક્તિ વધતી ગઈ.

યદા ન વવૃધે તસ્ય બ્રહ્મણો માનસી પ્રજા । તદા દધ્યૌ કિમેતન્મે ન તથા વર્દ્ધતે પ્રજા ।। ૮૯.

જ્યારે બ્રહ્માની મનથી ઉત્પન્ન પ્રજાઓ વધતી નહોતી, ત્યારે તેણે વિચાર્યું: 'મારી પ્રજા યોગ્ય રીતે કેમ નથી વધી રહી?'

તતો બ્રહ્મા હૃદા દધ્યૌ યોગાભ્યાસેન સુવ્રતે । ચિન્તયન્ બુબુધે દેવસ્તાં કન્યાં શ્વેતપર્વતે । તપશ્ચરન્તીં સુમહત્ તપસા દગ્ધકિલ્બિષામ્ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજીએ પોતાના મનમાં ધ્યાન કરીને, યોગના અભ્યાસથી વિચાર કર્યો. દેવતાએ જોઈ લીધું કે, શ્વેતપર્વત પર એક કન્યા ભારે તપ કરી રહી છે, અને તેના મહા તપથી તેના બધા પાપો દહાઈ ગયા છે.

તતો બ્રહ્મા યયૌ તત્ર યત્ર સા કમલેક્ષણા । તપશ્ચરતિ તાં દૃષ્ટ્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજી ત્યાં ગયા, જ્યાં કમળની આંખો ધરાવતી એ કન્યા તપ કરી રહી હતી. તેને જોઈને, બ્રહ્માજીએ આ રીતે કહ્યું.

બ્રહ્મોવાચ । કિં તપઃ ક્રિયતે ભદ્રે કાર્યમાવેક્ષ્ય શોભતે । તુષ્ટોઽસ્મિ તે વિશાલાક્ષિ વરં કિં તે દદામ્યહમ્ ।। ૮૯.

બ્રહ્માજી બોલ્યા: 'હે ભદ્રે, તું કયું તપ કરી રહી છે? કોઈ કામ વિચારપૂર્વક કરવું જોઈએ. હું તારી પર પ્રસન્ન છું, ઓ વિશાળ આંખો ધરાવતી, તારે શું વર માંગવું છે?'

સૃષ્ટિરુવાચ । ભગવન્નેકદેશસ્થા નોત્સહે સ્થાતુમઞ્જસા । અતોઽર્થં ત્વાં વરં યાચે સર્વગત્વમભીપ્સતી ।। ૮૯.

સૃષ્ટિએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, એક જ જગ્યાએ રહી શકવું મને સહેલું નથી પડતું. એટલે હું તારા પાસેથી સર્વત્ર રહેવાની શક્તિનો વર માગું છું.'

એવમુક્તસ્તદા દેવ્યા સૃષ્ટ્યા બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ । ઉવાચ તાં તદા દેવીં સર્વગા ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૮૯.

ત્યારે દેવતા સૃષ્ટિએ આમ કહ્યાના પછી, પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીએ તેને કહ્યું: 'હવે તું સર્વવ્યાપી બની જશ.'

એવમુક્તા તદા તેન સૃષ્ટિઃ સા કમલેક્ષણા । તસ્ય હ્યઙ્કે લયં પ્રાપ્તા સા દેવી પદ્મલોચના । તસ્માદારભ્ય કાલાત્ તુ બ્રાહ્મી સૃષ્ટિર્વ્યવર્દ્ધત ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજીએ આમ કહ્યાના પછી, કમળની આંખો ધરાવતી એ સૃષ્ટિ દેવીએ તેમના ગળે સ્થાન લીધું. ત્યારપછી બ્રહ્માની સૃષ્ટિ વધવા લાગી.

બ્રહ્મણો માનસાઃ સપ્ત તેષામન્યે તપોધનાઃ । તેષામન્યે તતસ્ત્વન્યે ચતુર્દ્ધા ભૂતસંગ્રહઃ । સસ્થાણુજઙ્ગમાનાં ચ સૃષ્ટિઃ સર્વત્ર સંસ્થિતા ।। ૮૯.

બ્રહ્માજીના મનથી જન્મેલા સાત પુત્રો હતા, જેમાંથી કેટલાક તપસ્વી હતા. પછી તેમના અન્ય વંશજ, અને પછી બીજા, એમ ચાર ભાગમાં વિભાજીત થઈ, સ્થાવર અને જંગમ સર્વ પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ સર્વત્ર વ્યાપી ગઈ.

યત્કિંચિદ્ વાઙ્મયં લોકે જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । તત્સર્વં સ્થાપિતં સૃષ્ટ્યા ભૂતં ભવ્યં ચ સર્વદા ।। ૮૯.

જગતમાં જે કંઈ બોલાય છે, સ્થાવર કે જંગમ, એ બધું સૃષ્ટિએ સ્થાપિત કર્યું છે — ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને હંમેશા માટે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । શ્રૃણુ ચાન્યં વરારોહે તસ્યા દેવ્યા મહાવિધિમ્ । યા સા ત્રિશક્તિરુદ્દિષ્ટા શિવેન પરમેષ્ઠિના ।। ૯૦.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હે સુંદરાં, હવે તું એ દેવીની મહાન વિધિ સાંભળ, જે ત્રિશક્તિ કહેવાય છે, અને જેને મહાદેવ શિવે વર્ણવી છે.'

તત્ર સૃષ્ટિઃ પુરા પ્રોક્તા શ્વેતવર્ણા સ્વરૂપિણી । એકાક્ષરેતિ વિખ્યાતા સર્વાક્ષરમયી શુભા ।। ૯૦.

ત્યાં, પહેલાં સૃષ્ટિને શ્વેતવર્ણ અને સ્વરૂપવાળી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. એ એકાક્ષરી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, શુભ અને સર્વાક્ષરમયી છે.

વાગીશેતિ સમાખ્યાતા ક્વચિદ્ દેવી સરસ્વતી । સૈવ વિદ્યેશ્વરી દેવી સૈવ ક્વાપ્યમિતાક્ષરા । સૈવ જ્ઞાનવિધિઃ ક્વાપિ સૈવ દેવી વિભાવરી ।। ૯૦.

ક્યારેક તેને વાગીશા કહેવામાં આવે છે, ક્યારેક સરસ્વતી દેવી કહે છે. એ જ વિદ્યાની દેવી છે, ક્યારેક અમિતાક્ષરા કહેવાય છે, ક્યારેક જ્ઞાનની વિધિ છે, અને ક્યારેક વિભાવરી દેવી પણ કહેવાય છે.

યાનિ સૌમ્યાનિ નામાનિ યાનિ જ્ઞાનોદ્ભવાનિ ચ । તાનિ તસ્યા વિશાલાક્ષિ દ્રષ્ટવ્યાનિ વરાનને ।। ૯૦.

હે વિશાળ આંખો ધરાવતી અને સુંદર મુખવાળી, જે સૌમ્ય નામો છે અને જે જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થાય છે, એ બધાં એ દેવીનાં નામો જ સમજવા.

યા વૈષ્ણવી વિશાલાક્ષી રક્તવર્ણા સુરૂપિણી । અપરા સા સમાખ્યાતા રૌદ્રી ચૈવ પરાપરા ।। ૯૦.

જે વૈષ્ણવી છે, વિશાળ આંખો ધરાવતી, લાલવર્ણ અને સુંદર સ્વરૂપવાળી, એ બીજી કહેવાય છે, રૌદ્રી પણ કહેવાય છે, અને પરા-અપરા બંને છે.

એતાસ્ત્રયોઽપિ સિદ્ધ્યન્તે યો રુદ્રં વેત્તિ તત્ત્વતઃ । સર્વગેયં વરારોહે એકૈવ ત્રિવિધા સ્મૃતા ।। ૯૦.

જે Rudraને સાચી રીતે ઓળખે છે, તેને આ ત્રણેય સિદ્ધ થાય છે. હે સુંદરાં, ગવાય તે બધું એક જ છે, પણ ત્રિવિધ રૂપે જાણીતી છે.

એષા સૃષ્ટિર્વરારોહે કથિતા તે પુરાતની । તયા સર્વમિદં વ્યાપ્તં જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।। ૯૦.

હે સુંદરાં, આ પ્રાચીન સૃષ્ટિ તને કહી છે. એ દેવીએ સમગ્ર જગત, સ્થાવર અને જંગમ, બધું વ્યાપી લીધું છે.

યા સાઽઽદૌ વર્દ્ધિતા સૃષ્ટિર્બ્રહ્મણોઽવ્યક્તજન્મનઃ । તયા તુલ્યાં સ્તુતિં ચક્રે તસ્યા દેવ્યાઃ પિતામહઃ ।। ૯૦.

જે સૃષ્ટિ શરૂઆતમાં અવ્યક્ત જન્મવાળા બ્રહ્માથી વધતી ગઈ, એ સૃષ્ટિ દ્વારા પિતામહ બ્રહ્માએ એ દેવીની સમાન સ્તુતિ કરી.

બ્રહ્મોવાચ । જયસ્વ સત્યસંભૂતે ધ્રુવે દેવિ વરાક્ષરે । સર્વગે સર્વજનનિ સર્વભૂતમહેશ્વરિ ।। ૯૦.

બ્રહ્માજી બોલ્યા: 'હે સત્યથી ઉત્પન્ન થયેલી, અડગ દેવી, શ્રેષ્ઠ અક્ષર, તું વિજયી થા. સર્વવ્યાપી, સર્વની જનની, સર્વભૂતની મહાદેવી.'

સર્વજ્ઞે ત્વં વરારોહે સર્વસિદ્ધિપ્રદાયિની । સિદ્ધિબુદ્ધિકરી દેવિ પ્રસૂતિઃ પરમેશ્વરિ ।। ૯૦.

હે સુંદરાં, તું સર્વજ્ઞા છે, સર્વ સિદ્ધિ આપનારી છે. હે દેવી, તું સિદ્ધિ અને બુદ્ધિ આપનારી, સર્વની જન્મદાત્રી અને પરમેશ્વરી છે.

ત્વં સ્વાહા ત્વં સ્વધા દેવિ ત્વમુત્પત્તિર્વરાનને । ત્વમોઙ્કારસ્થિતા દેવિ વેદોત્પત્તિસ્ત્વમેવ ચ ।। ૯૦.

તમે સ્વાહા છો, તમે સ્વધા છો, હે દેવી, તમે જ સર્વની ઉત્પત્તિ છો, હે સુંદર મુખવાળી. તમે ઓમમાં સ્થિત છો, હે દેવી, અને વેદોની ઉત્પત્તિ પણ તમારી પાસેથી જ છે.

દેવાનાં દાનવાનાં ચ યક્ષગન્ધર્વરક્ષસામ્ । પશૂનાં વીરુધાં ચાપિ ત્વમુત્પત્તિર્વરાનને ।। ૯૦.

દેવતાઓ, દાનવો, યક્ષો, ગંધર્વો, રાક્ષસો, પશુઓ અને વનસ્પતિઓ – બધાની ઉત્પત્તિ પણ, હે સુંદર મુખવાળી, તમારી પાસેથી જ છે.

વિદ્યા વિદ્યેશ્વરી સિદ્ધા પ્રસિદ્ધા ત્વં સુરેશ્વરિ । સર્વજ્ઞા ત્વં વરારોહે સર્વસિદ્ધિપ્રદાયિની ।। ૯૦.

તમે જ જ્ઞાન છો, જ્ઞાનની સ્વામી છો, સિદ્ધ અને પ્રસિદ્ધ છો, હે દેવતાઓની રાણી. તમે સર્વજ્ઞા છો, હે સુંદર વાળાવાળી, અને સર્વ સિદ્ધિઓ આપનાર છો.

સર્વગા ગતસંદેહા સર્વશત્રુનિબર્હિણી । સર્વવિદ્યેશ્વરી દેવી નમસ્તે સ્વસ્તિકારિણિ ।। ૯૦.

તમે સર્વત્ર હાજર છો, કોઈ સંશય વગરની, સર્વ શત્રુઓનો નાશ કરનાર છો. તમે સર્વ જ્ઞાનની સ્વામી દેવી છો. હે શુભતા લાવનાર, તમારે નમન.

ઋતુસ્નાતાં સ્ત્રિયં ગચ્છેદ્ યસ્ત્વાં સ્તુત્વા વરાનને । તસ્યાવશ્યં ભવેત્ સૃષ્ટિસ્ત્વત્પ્રસાદાત્ પ્રજેશ્વરિ । સ્વરૂપા વિજયા ભદ્રા સર્વશત્રુપ્રમોહિનિ ।। ૯૦.

જે પુરુષ, હે સુંદર મુખવાળી, તમારા સ્તવન કરીને, ઋતુસ્નાન કરેલી સ્ત્રી પાસે જાય છે, તેને તમારી કૃપાથી નિશ્ચિતપણે સંતાન પ્રાપ્ત થાય છે, હે પ્રજાપતિની રાણી. એ સ્ત્રી સ્વરૂપે સાચી, વિજયી, શુભ અને સર્વ શત્રુઓને મોહિત કરનાર બને છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । યા મન્દરગતા દેવી તપસ્તપ્તું તુ વૈષ્ણવી । રાજસી પરમા શક્તિઃ કૌમારવ્રતધારિણી ।। ૯૧.

શ્રીવરાહે કહ્યું: જે દેવી મન્દર પર્વત પર વૈષ્ણવ તપ કરવા ગઈ, જે રાજસ્વરૂપે પરમ શક્તિ છે અને કુમારીવ્રત ધારણ કરનાર છે.