વરાહપુરાણમ્

અથ તાં દૃશ્ય કન્યાં તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । ઊચુઃ કાઽસિ શુભે બ્રૂહિ કિં વા કાર્યં વિપશ્ચિતમ્ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે એ કન્યાને જોઈને કહ્યું: 'શુભે, તું કોણ છે? અમને કહો, તારો ઉદ્દેશ શું છે?'

ત્રિવર્ણા ચ કુમારી સા કૃષ્ણશુક્લા ચ પીતિકા । ઉવાચ ભવતાં દૃષ્ટેર્યોગાજ્જાતાઽસ્મિ સત્તમાઃ । કિં માં ન વેત્થ સુશ્રોણીં સ્વશક્તિં પરમેશ્વરીમ્ ।। ૮૯.

એ કન્યા ત્રણ રંગની હતી—કાળી, સફેદ અને પીળી. તેણે કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠો, હું તમારાં ત્રિગુણ દૃષ્ટિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છું. તમે મને ઓળખતા નથી? હું જ તમારી પરમ શક્તિ, સુંદર કટિવાળી.'

તતો બ્રહ્માદયસ્તે ચ તસ્યાસ્તુષ્ટા વરં દદુઃ । નામ્નાઽસિ ત્રિકલા દેવી પાહિ વિશ્વં ચ સર્વદા ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓએ પ્રસન્ન થઈને તેને આશીર્વાદ આપ્યો: 'હવે તું ત્રિકાળ દેવી તરીકે જાણીશ અને હંમેશા જગતની રક્ષા કર.'

અપરાણ્યપિ નામાનિ ભવિષ્યન્તિ તવાનઘે । ગુણોત્થાનિ મહાભાગે સર્વસિદ્ધિકરાણિ ચ ।। ૮૯.

હે નિર્દોષે, તને ગુણોથી ઉત્પન્ન થયેલા બીજા નામો પણ મળશે, હે મહાભાગ્યવાળી, અને એ બધાં નામો સિદ્ધિ આપનારાં હશે.

અન્યચ્ચ કારણં દેવિ ત્રિવર્ણાઽસિ વરાનને । મૂર્તિત્રયં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ કુરુ દેવિ સ્વકં દ્રુતમ્ ।। ૮૯.

અને, હે સુંદરમુખી દેવી, તું ત્રણ રંગની છે એનું બીજું કારણ એ છે કે, તું તારા ત્રણ રૂપ અને ત્રણ રંગથી તારી ત્રિમૂર્તિ ઝડપથી પ્રગટ કર.

એવમુક્તા તદા દેવૈરકરોત્ ત્રિવિધાં તનુમ્ । સિતાં રક્તાં તથા કૃષ્ણાં ત્રિમૂર્તિત્વં જગામ હ ।। ૮૯.

દેવતાઓએ આવું કહેતાં જ, એ દેવીએ તરત જ સફેદ, લાલ અને કાળી એમ ત્રણ પ્રકારનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ત્રિમૂર્તિ બની.

યા સા બ્રાહ્મી શુભા મૂર્ત્તિસ્તયા સૃજતિ વૈ પ્રજાઃ । સૌમ્યરૂપેણ સુશ્રોણી બ્રહ્મસૃષ્ટ્યા વિધાનતઃ ।। ૮૯.

જે શુભ બ્રાહ્મી રૂપ છે, એથી પ્રજાઓની ઉત્પત્તિ થાય છે; એ સૌમ્ય રૂપાળી, સુંદર કટિવાળી, બ્રહ્માની today પ્રમાણે સર્જન કરે છે.

યા સા રક્તેન વર્ણેન સુરૂપા તનુમધ્યમા । શઙ્ખચક્રધરા દેવી વૈષ્ણવી સા કલા સ્મૃતા । સા પાતિ સકલં વિશ્વં વિષ્ણુમાયેતિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૮૯.

જે લાલ રંગની, સુંદર અને પાતળી કટિવાળી છે, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરે છે, એ દેવી વૈષ્ણવી રૂપે ઓળખાય છે; એ આખા જગતની રક્ષા કરે છે અને તેને વિષ્ણુમાયા કહે છે.

યા સા કૃષ્ણેન વર્ણેન રૌદ્રી મૂર્ત્તિસ્ત્રિશૂલિની । દંષ્ટ્રાકરાલિની દેવી સા સંહરતિ વૈ જગત્ ।। ૮૯.

જે કાળી રંગની, વિશાળ આંખોવાળી, ભયાનક, ત્રિશૂળ ધારણ કરનારી અને દાંત બહાર દેખાતી દેવી છે, એ રૌદ્રી રૂપ છે; એ જગતનો સંહાર કરે છે.

યા સૃષ્ટિર્બ્રહ્મણો દેવી શ્વેતવર્ણા વિભાવરી । સા કુમારી મહાભાગા વિપુલાબ્જદલેક્ષણા । સદ્યો બ્રહ્માણમામન્ત્ર્ય તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૮૯.

જે બ્રહ્માની સર્જન, સફેદ રંગની તેજસ્વી દેવી છે, એ મહાભાગ્યવાળી, વિશાળ કમળપાંખ જેવી આંખો ધરાવતી કન્યા, તરત જ બ્રહ્માને સંબોધી ત્યાં જ અંતર્ધાન પામી.

સાઽન્તર્હિતા યયૌ દેવી વરદા શ્વેતપર્વતમ્ । તપસ્તપ્તું મહત્ તીવ્રં સર્વગત્વમભીપ્સતી ।। ૮૯.

એ વરદાયિની દેવી અદૃશ્ય થઈને સફેદ પર્વત પર ગઈ અને સર્વવ્યાપી થવાની ઈચ્છાથી ઘન તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

યા વૈષ્ણવી કુમારી તુ સાપ્યનુજ્ઞાય કેશવમ્ । મન્દરાદ્રિં યયૌ તપ્તું તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।। ૮૯.

વૈષ્ણવી કન્યાએ કેશવની આજ્ઞા લઈને મંદર પર્વત પર ગઈ અને અતિ કઠિન તપ કરવા લાગી.

યા સા કૃષ્ણા વિશાલાક્ષી રૌદ્રી દંષ્ટ્રાકરાલિની । સા નીલપર્વતવરં તપશ્ચર્તું યયૌ શુભા ।। ૮૯.

કાળી, વિશાળ આંખોવાળી, રૌદ્રી, દાંત બહાર દેખાતી એ શુભ દેવી નીલા પર્વત પર તપ કરવા ગઈ.

અથ કાલેન મહતા પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટું પ્રજાપતિઃ । આરબ્ધવાન્ તદા તસ્ય વવૃધે સૃજતો બલમ્ ।। ૮૯.

પછી લાંબા સમય પછી, પ્રજાપતિએ પ્રજાઓની સર્જના શરૂ કરી; સર્જન કરતાં તેની શક્તિ વધતી ગઈ.

યદા ન વવૃધે તસ્ય બ્રહ્મણો માનસી પ્રજા । તદા દધ્યૌ કિમેતન્મે ન તથા વર્દ્ધતે પ્રજા ।। ૮૯.

જ્યારે બ્રહ્માની મનથી ઉત્પન્ન પ્રજાઓ વધતી નહોતી, ત્યારે તેણે વિચાર્યું: 'મારી પ્રજા યોગ્ય રીતે કેમ નથી વધી રહી?'

તતો બ્રહ્મા હૃદા દધ્યૌ યોગાભ્યાસેન સુવ્રતે । ચિન્તયન્ બુબુધે દેવસ્તાં કન્યાં શ્વેતપર્વતે । તપશ્ચરન્તીં સુમહત્ તપસા દગ્ધકિલ્બિષામ્ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજીએ પોતાના મનમાં ધ્યાન કરીને, યોગના અભ્યાસથી વિચાર કર્યો. દેવતાએ જોઈ લીધું કે, શ્વેતપર્વત પર એક કન્યા ભારે તપ કરી રહી છે, અને તેના મહા તપથી તેના બધા પાપો દહાઈ ગયા છે.

તતો બ્રહ્મા યયૌ તત્ર યત્ર સા કમલેક્ષણા । તપશ્ચરતિ તાં દૃષ્ટ્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજી ત્યાં ગયા, જ્યાં કમળની આંખો ધરાવતી એ કન્યા તપ કરી રહી હતી. તેને જોઈને, બ્રહ્માજીએ આ રીતે કહ્યું.

બ્રહ્મોવાચ । કિં તપઃ ક્રિયતે ભદ્રે કાર્યમાવેક્ષ્ય શોભતે । તુષ્ટોઽસ્મિ તે વિશાલાક્ષિ વરં કિં તે દદામ્યહમ્ ।। ૮૯.

બ્રહ્માજી બોલ્યા: 'હે ભદ્રે, તું કયું તપ કરી રહી છે? કોઈ કામ વિચારપૂર્વક કરવું જોઈએ. હું તારી પર પ્રસન્ન છું, ઓ વિશાળ આંખો ધરાવતી, તારે શું વર માંગવું છે?'

સૃષ્ટિરુવાચ । ભગવન્નેકદેશસ્થા નોત્સહે સ્થાતુમઞ્જસા । અતોઽર્થં ત્વાં વરં યાચે સર્વગત્વમભીપ્સતી ।। ૮૯.

સૃષ્ટિએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, એક જ જગ્યાએ રહી શકવું મને સહેલું નથી પડતું. એટલે હું તારા પાસેથી સર્વત્ર રહેવાની શક્તિનો વર માગું છું.'

એવમુક્તસ્તદા દેવ્યા સૃષ્ટ્યા બ્રહ્મા પ્રજાપતિઃ । ઉવાચ તાં તદા દેવીં સર્વગા ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૮૯.

ત્યારે દેવતા સૃષ્ટિએ આમ કહ્યાના પછી, પ્રજાપતિ બ્રહ્માજીએ તેને કહ્યું: 'હવે તું સર્વવ્યાપી બની જશ.'

એવમુક્તા તદા તેન સૃષ્ટિઃ સા કમલેક્ષણા । તસ્ય હ્યઙ્કે લયં પ્રાપ્તા સા દેવી પદ્મલોચના । તસ્માદારભ્ય કાલાત્ તુ બ્રાહ્મી સૃષ્ટિર્વ્યવર્દ્ધત ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજીએ આમ કહ્યાના પછી, કમળની આંખો ધરાવતી એ સૃષ્ટિ દેવીએ તેમના ગળે સ્થાન લીધું. ત્યારપછી બ્રહ્માની સૃષ્ટિ વધવા લાગી.

બ્રહ્મણો માનસાઃ સપ્ત તેષામન્યે તપોધનાઃ । તેષામન્યે તતસ્ત્વન્યે ચતુર્દ્ધા ભૂતસંગ્રહઃ । સસ્થાણુજઙ્ગમાનાં ચ સૃષ્ટિઃ સર્વત્ર સંસ્થિતા ।। ૮૯.

બ્રહ્માજીના મનથી જન્મેલા સાત પુત્રો હતા, જેમાંથી કેટલાક તપસ્વી હતા. પછી તેમના અન્ય વંશજ, અને પછી બીજા, એમ ચાર ભાગમાં વિભાજીત થઈ, સ્થાવર અને જંગમ સર્વ પ્રાણીઓની સૃષ્ટિ સર્વત્ર વ્યાપી ગઈ.

યત્કિંચિદ્ વાઙ્મયં લોકે જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્ । તત્સર્વં સ્થાપિતં સૃષ્ટ્યા ભૂતં ભવ્યં ચ સર્વદા ।। ૮૯.

જગતમાં જે કંઈ બોલાય છે, સ્થાવર કે જંગમ, એ બધું સૃષ્ટિએ સ્થાપિત કર્યું છે — ભૂતકાળ, ભવિષ્ય અને હંમેશા માટે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । શ્રૃણુ ચાન્યં વરારોહે તસ્યા દેવ્યા મહાવિધિમ્ । યા સા ત્રિશક્તિરુદ્દિષ્ટા શિવેન પરમેષ્ઠિના ।। ૯૦.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હે સુંદરાં, હવે તું એ દેવીની મહાન વિધિ સાંભળ, જે ત્રિશક્તિ કહેવાય છે, અને જેને મહાદેવ શિવે વર્ણવી છે.'

તત્ર સૃષ્ટિઃ પુરા પ્રોક્તા શ્વેતવર્ણા સ્વરૂપિણી । એકાક્ષરેતિ વિખ્યાતા સર્વાક્ષરમયી શુભા ।। ૯૦.

ત્યાં, પહેલાં સૃષ્ટિને શ્વેતવર્ણ અને સ્વરૂપવાળી તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે. એ એકાક્ષરી તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, શુભ અને સર્વાક્ષરમયી છે.

વાગીશેતિ સમાખ્યાતા ક્વચિદ્ દેવી સરસ્વતી । સૈવ વિદ્યેશ્વરી દેવી સૈવ ક્વાપ્યમિતાક્ષરા । સૈવ જ્ઞાનવિધિઃ ક્વાપિ સૈવ દેવી વિભાવરી ।। ૯૦.

ક્યારેક તેને વાગીશા કહેવામાં આવે છે, ક્યારેક સરસ્વતી દેવી કહે છે. એ જ વિદ્યાની દેવી છે, ક્યારેક અમિતાક્ષરા કહેવાય છે, ક્યારેક જ્ઞાનની વિધિ છે, અને ક્યારેક વિભાવરી દેવી પણ કહેવાય છે.

યાનિ સૌમ્યાનિ નામાનિ યાનિ જ્ઞાનોદ્ભવાનિ ચ । તાનિ તસ્યા વિશાલાક્ષિ દ્રષ્ટવ્યાનિ વરાનને ।। ૯૦.

હે વિશાળ આંખો ધરાવતી અને સુંદર મુખવાળી, જે સૌમ્ય નામો છે અને જે જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થાય છે, એ બધાં એ દેવીનાં નામો જ સમજવા.

યા વૈષ્ણવી વિશાલાક્ષી રક્તવર્ણા સુરૂપિણી । અપરા સા સમાખ્યાતા રૌદ્રી ચૈવ પરાપરા ।। ૯૦.

જે વૈષ્ણવી છે, વિશાળ આંખો ધરાવતી, લાલવર્ણ અને સુંદર સ્વરૂપવાળી, એ બીજી કહેવાય છે, રૌદ્રી પણ કહેવાય છે, અને પરા-અપરા બંને છે.

એતાસ્ત્રયોઽપિ સિદ્ધ્યન્તે યો રુદ્રં વેત્તિ તત્ત્વતઃ । સર્વગેયં વરારોહે એકૈવ ત્રિવિધા સ્મૃતા ।। ૯૦.

જે Rudraને સાચી રીતે ઓળખે છે, તેને આ ત્રણેય સિદ્ધ થાય છે. હે સુંદરાં, ગવાય તે બધું એક જ છે, પણ ત્રિવિધ રૂપે જાણીતી છે.