વરાહપુરાણમ્

યાવદાસ્તે સ્વયં દેવ્યા ક્રીડન્ દેવવરઃ સ્વયમ્ । તાવદ્ બ્રહ્મા સ્વયં દેવૈરુપાયાત્ સહ સત્વરઃ ।। ૮૯.

જ્યારે દેવ મહાદેવ દેવી સાથે રમતા હતા, એ જ સમયે બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે ઝડપથી ત્યાં આવ્યા.

તમાગતમથો દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા વિધાનતઃ । ઉવાચ પરમો દેવો રુદ્રો બ્રહ્માણમવ્યમ્ ।। ૮૯.

બ્રહ્માને આવતાં જોઈને, યોગ્ય વિધિથી પૂજા કરીને, સર્વોપરી દેવ રુદ્રે અવિનાશી બ્રહ્માને કહ્યું.

કિમાગમનકૃત્યં તે બ્રહ્મન્ બ્રૂહિ મમાચિરમ્ । કિં ચ દેવાસ્ત્વરાયુક્તા આગતા મમ સન્નિધૌ ।। ૮૯.

તેમણે કહ્યું: બ્રહ્મા, તું આવવાનું કારણ જલ્દી મને કહો. દેવતાઓ કેવી તાત્કાલિકતા સાથે મારી પાસે આવ્યા છે?

બ્રહ્મોવાચ । અસ્ત્યન્ધકો મહાદૈત્યસ્તેન સર્વે દિવૌકસઃ । અર્દિતા મત્સમીપં તુ બુદ્ધ્વા માં શરણૈષિણઃ ।। ૮૯.

બ્રહ્માએ કહ્યું: અંધક નામનો એક મહાદૈત્ય છે, જેના કારણે બધા દેવતાઓ દુઃખી થયા છે; એ જાણીને તેઓ મારી પાસે આશ્રય લેવા આવ્યા છે.

તતશ્ચૈતે મયા સર્વે પ્રોક્તા દેવા ભવં પ્રતિ । ગચ્છામ ઇતિ દેવેશ તતસ્ત્વેતે સમાગતાઃ ।। ૮૯.

એથી મેં બધા દેવતાઓને કહ્યું, 'હે દેવેશ, આપણે તમારી પાસે જઈએ', અને એટલે બધા અહીં આવ્યા છે.

એવમુક્ત્વા સ્વયં બ્રહ્મા વીક્ષાં ચક્રે પિનાકિનમ્ । નારાયણં ચ મનસા સસ્માર પરમેશ્વરમ્ । તતો નારાયણો દેવો દ્વાભ્યાં મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।। ૮૯.

આમ કહીને બ્રહ્માએ પિનાકધારીને જોયા અને મનમાં પરમેશ્વર નારાયણનું સ્મરણ કર્યું; ત્યારબાદ નારાયણ દેવ એ બંને વચ્ચે પ્રગટ થયા.

તતસ્ત્વેકીગતાસ્તે તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । પરસ્પરં સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યા વીક્ષાં ચક્રુર્મુદાયુતાઃ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર ત્રણેય એકસાથે એકઠા થયા અને આનંદપૂર્વક પરસ્પર સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી એકબીજાને જોયા.

તતસ્તેષાં ત્રિધા દૃષ્ટિર્ભૂત્વૈકા સમજાયત । તસ્યાં દૃષ્ટ્યાં સમુત્પન્ના કુમારી દિવ્યરૂપિણી ।। ૮૯.

પછી, તેમનાં ત્રિગુણ દૃષ્ટિમાંથી એક જ દૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ; એ દૃષ્ટિમાંથી એક દિવ્ય રૂપાળી કન્યા જન્મી.

નીલોત્પલદલશ્યામા નીલકુઞ્ચિતમૂર્દ્ધજા । સુનાસા સુલલાટાન્તા સુવક્ત્રા સુપ્રતિષ્ઠિતા ।। ૮૯.

એ કન્યા નિલોત્પળના પાંદડાં જેવી શ્યામ હતી, વાળ પણ ગાઢ અને વાંકડા-વાંકડા નીલા રંગના હતા; તેની નાક સુંદર, કપાળ મનમોહક, ચહેરો મીઠો અને આખું રૂપ સુમેળભર્યું હતું.

ત્વષ્ટ્રા યદગ્નિજિહ્વં તુ લક્ષણં પરિભાષિતમ્ । તત્સર્વમેકતઃ સંસ્થં કન્યાયાં સંપ્રદૃશ્યતે ।। ૮૯.

તવષ્ટ્રે અગ્નિની જીભના જે શુભ લક્ષણો વર્ણવ્યા હતા, એ બધાં લક્ષણો એ કન્યામાં એકસાથે દેખાયા.

અથ તાં દૃશ્ય કન્યાં તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । ઊચુઃ કાઽસિ શુભે બ્રૂહિ કિં વા કાર્યં વિપશ્ચિતમ્ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે એ કન્યાને જોઈને કહ્યું: 'શુભે, તું કોણ છે? અમને કહો, તારો ઉદ્દેશ શું છે?'

ત્રિવર્ણા ચ કુમારી સા કૃષ્ણશુક્લા ચ પીતિકા । ઉવાચ ભવતાં દૃષ્ટેર્યોગાજ્જાતાઽસ્મિ સત્તમાઃ । કિં માં ન વેત્થ સુશ્રોણીં સ્વશક્તિં પરમેશ્વરીમ્ ।। ૮૯.

એ કન્યા ત્રણ રંગની હતી—કાળી, સફેદ અને પીળી. તેણે કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠો, હું તમારાં ત્રિગુણ દૃષ્ટિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છું. તમે મને ઓળખતા નથી? હું જ તમારી પરમ શક્તિ, સુંદર કટિવાળી.'

તતો બ્રહ્માદયસ્તે ચ તસ્યાસ્તુષ્ટા વરં દદુઃ । નામ્નાઽસિ ત્રિકલા દેવી પાહિ વિશ્વં ચ સર્વદા ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓએ પ્રસન્ન થઈને તેને આશીર્વાદ આપ્યો: 'હવે તું ત્રિકાળ દેવી તરીકે જાણીશ અને હંમેશા જગતની રક્ષા કર.'

અપરાણ્યપિ નામાનિ ભવિષ્યન્તિ તવાનઘે । ગુણોત્થાનિ મહાભાગે સર્વસિદ્ધિકરાણિ ચ ।। ૮૯.

હે નિર્દોષે, તને ગુણોથી ઉત્પન્ન થયેલા બીજા નામો પણ મળશે, હે મહાભાગ્યવાળી, અને એ બધાં નામો સિદ્ધિ આપનારાં હશે.

અન્યચ્ચ કારણં દેવિ ત્રિવર્ણાઽસિ વરાનને । મૂર્તિત્રયં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ કુરુ દેવિ સ્વકં દ્રુતમ્ ।। ૮૯.

અને, હે સુંદરમુખી દેવી, તું ત્રણ રંગની છે એનું બીજું કારણ એ છે કે, તું તારા ત્રણ રૂપ અને ત્રણ રંગથી તારી ત્રિમૂર્તિ ઝડપથી પ્રગટ કર.

એવમુક્તા તદા દેવૈરકરોત્ ત્રિવિધાં તનુમ્ । સિતાં રક્તાં તથા કૃષ્ણાં ત્રિમૂર્તિત્વં જગામ હ ।। ૮૯.

દેવતાઓએ આવું કહેતાં જ, એ દેવીએ તરત જ સફેદ, લાલ અને કાળી એમ ત્રણ પ્રકારનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ત્રિમૂર્તિ બની.

યા સા બ્રાહ્મી શુભા મૂર્ત્તિસ્તયા સૃજતિ વૈ પ્રજાઃ । સૌમ્યરૂપેણ સુશ્રોણી બ્રહ્મસૃષ્ટ્યા વિધાનતઃ ।। ૮૯.

જે શુભ બ્રાહ્મી રૂપ છે, એથી પ્રજાઓની ઉત્પત્તિ થાય છે; એ સૌમ્ય રૂપાળી, સુંદર કટિવાળી, બ્રહ્માની today પ્રમાણે સર્જન કરે છે.

યા સા રક્તેન વર્ણેન સુરૂપા તનુમધ્યમા । શઙ્ખચક્રધરા દેવી વૈષ્ણવી સા કલા સ્મૃતા । સા પાતિ સકલં વિશ્વં વિષ્ણુમાયેતિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૮૯.

જે લાલ રંગની, સુંદર અને પાતળી કટિવાળી છે, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરે છે, એ દેવી વૈષ્ણવી રૂપે ઓળખાય છે; એ આખા જગતની રક્ષા કરે છે અને તેને વિષ્ણુમાયા કહે છે.

યા સા કૃષ્ણેન વર્ણેન રૌદ્રી મૂર્ત્તિસ્ત્રિશૂલિની । દંષ્ટ્રાકરાલિની દેવી સા સંહરતિ વૈ જગત્ ।। ૮૯.

જે કાળી રંગની, વિશાળ આંખોવાળી, ભયાનક, ત્રિશૂળ ધારણ કરનારી અને દાંત બહાર દેખાતી દેવી છે, એ રૌદ્રી રૂપ છે; એ જગતનો સંહાર કરે છે.

યા સૃષ્ટિર્બ્રહ્મણો દેવી શ્વેતવર્ણા વિભાવરી । સા કુમારી મહાભાગા વિપુલાબ્જદલેક્ષણા । સદ્યો બ્રહ્માણમામન્ત્ર્ય તત્રૈવાન્તરધીયત ।। ૮૯.

જે બ્રહ્માની સર્જન, સફેદ રંગની તેજસ્વી દેવી છે, એ મહાભાગ્યવાળી, વિશાળ કમળપાંખ જેવી આંખો ધરાવતી કન્યા, તરત જ બ્રહ્માને સંબોધી ત્યાં જ અંતર્ધાન પામી.

સાઽન્તર્હિતા યયૌ દેવી વરદા શ્વેતપર્વતમ્ । તપસ્તપ્તું મહત્ તીવ્રં સર્વગત્વમભીપ્સતી ।। ૮૯.

એ વરદાયિની દેવી અદૃશ્ય થઈને સફેદ પર્વત પર ગઈ અને સર્વવ્યાપી થવાની ઈચ્છાથી ઘન તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.

યા વૈષ્ણવી કુમારી તુ સાપ્યનુજ્ઞાય કેશવમ્ । મન્દરાદ્રિં યયૌ તપ્તું તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।। ૮૯.

વૈષ્ણવી કન્યાએ કેશવની આજ્ઞા લઈને મંદર પર્વત પર ગઈ અને અતિ કઠિન તપ કરવા લાગી.

યા સા કૃષ્ણા વિશાલાક્ષી રૌદ્રી દંષ્ટ્રાકરાલિની । સા નીલપર્વતવરં તપશ્ચર્તું યયૌ શુભા ।। ૮૯.

કાળી, વિશાળ આંખોવાળી, રૌદ્રી, દાંત બહાર દેખાતી એ શુભ દેવી નીલા પર્વત પર તપ કરવા ગઈ.

અથ કાલેન મહતા પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટું પ્રજાપતિઃ । આરબ્ધવાન્ તદા તસ્ય વવૃધે સૃજતો બલમ્ ।। ૮૯.

પછી લાંબા સમય પછી, પ્રજાપતિએ પ્રજાઓની સર્જના શરૂ કરી; સર્જન કરતાં તેની શક્તિ વધતી ગઈ.

યદા ન વવૃધે તસ્ય બ્રહ્મણો માનસી પ્રજા । તદા દધ્યૌ કિમેતન્મે ન તથા વર્દ્ધતે પ્રજા ।। ૮૯.

જ્યારે બ્રહ્માની મનથી ઉત્પન્ન પ્રજાઓ વધતી નહોતી, ત્યારે તેણે વિચાર્યું: 'મારી પ્રજા યોગ્ય રીતે કેમ નથી વધી રહી?'

તતો બ્રહ્મા હૃદા દધ્યૌ યોગાભ્યાસેન સુવ્રતે । ચિન્તયન્ બુબુધે દેવસ્તાં કન્યાં શ્વેતપર્વતે । તપશ્ચરન્તીં સુમહત્ તપસા દગ્ધકિલ્બિષામ્ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજીએ પોતાના મનમાં ધ્યાન કરીને, યોગના અભ્યાસથી વિચાર કર્યો. દેવતાએ જોઈ લીધું કે, શ્વેતપર્વત પર એક કન્યા ભારે તપ કરી રહી છે, અને તેના મહા તપથી તેના બધા પાપો દહાઈ ગયા છે.

તતો બ્રહ્મા યયૌ તત્ર યત્ર સા કમલેક્ષણા । તપશ્ચરતિ તાં દૃષ્ટ્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્માજી ત્યાં ગયા, જ્યાં કમળની આંખો ધરાવતી એ કન્યા તપ કરી રહી હતી. તેને જોઈને, બ્રહ્માજીએ આ રીતે કહ્યું.

બ્રહ્મોવાચ । કિં તપઃ ક્રિયતે ભદ્રે કાર્યમાવેક્ષ્ય શોભતે । તુષ્ટોઽસ્મિ તે વિશાલાક્ષિ વરં કિં તે દદામ્યહમ્ ।। ૮૯.

બ્રહ્માજી બોલ્યા: 'હે ભદ્રે, તું કયું તપ કરી રહી છે? કોઈ કામ વિચારપૂર્વક કરવું જોઈએ. હું તારી પર પ્રસન્ન છું, ઓ વિશાળ આંખો ધરાવતી, તારે શું વર માંગવું છે?'

સૃષ્ટિરુવાચ । ભગવન્નેકદેશસ્થા નોત્સહે સ્થાતુમઞ્જસા । અતોઽર્થં ત્વાં વરં યાચે સર્વગત્વમભીપ્સતી ।। ૮૯.

સૃષ્ટિએ કહ્યું: 'હે ભગવાન, એક જ જગ્યાએ રહી શકવું મને સહેલું નથી પડતું. એટલે હું તારા પાસેથી સર્વત્ર રહેવાની શક્તિનો વર માગું છું.'