વરાહપુરાણમ્

ધરણ્યુવાચ । પરમાત્મા શિવઃ પુણ્ય ઇતિ કેચિદ્ ભવં વિદુઃ । અપરે હરિમીશાનમિતિ કેચિચ્ચતુર્મુખમ્ ।। ૮૯.

ધરણીએ કહ્યું: કેટલાક લોકો શિવને પરમાત્મા અને પવિત્ર માને છે; તો કેટલાક ભવને હરિ, ઈશાન અથવા ચતુર્મુખ કહે છે.

એતેષાં કતમો દેવઃ પરઃ કો વાઽથવાઽપરઃ । એતદ્દેવ મમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં વિભો ।। ૮૯.

આ બધામાંથી કયો દેવ સર્વોપરી છે અને કયો બીજા કરતાં નીચો છે? હે પ્રભુ, મને આ કહો, કારણ કે મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પરો નારાયણો દેવસ્તસ્માજ્જાતશ્ચતુર્મુખઃ । તસ્માદ્ રુદ્રોઽભવદ્ દેવિ સ ચ સર્વજ્ઞતાં ગતઃ ।। ૮૯.

શ્રીવરાહે કહ્યું: નારાયણ સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ છે; એમના પાસેથી ચતુર્મુખ જન્મ્યા અને એમના પાસેથી રુદ્ર પ્રગટ થયા, જેમણે સર્વજ્ઞતા મેળવી.

તસ્યાશ્ચર્યાણ્યનેકાનિ વિવિધાનિ વરાનને । શ્રૃણુ સર્વાણિ ચાર્વઙ્ગિ કથ્યમાનં મયાઽનઘે ।। ૮૯.

હે સુંદર મુખવાળી, હવે તું મારા મોઢેથી એમના અનેક અદ્ભુત અને વિવિધ કાર્યો સાંભળ, હે પાપરહિતે.

કૈલાસશિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિચિત્રિતે । વસત્યનુદિનં દેવઃ શૂલપાણિસ્ત્રિલોચનઃ ।। ૮૯.

કૈલાસના મનોહર શિખરે, જ્યાં વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન છે, ત્યાં ત્રિશૂલધારી અને ત્રિનેત્રધારી દેવ રોજ રહે છે.

સૈકસ્મિન્ દિવસે દેવઃ સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ । ગણૈઃ પરિવૃતો ગૌર્યા મહાનાસીત્ પિનાકધૃક્ ।। ૮૯.

એક દિવસે, પિનાકધારી મહાદેવ, જેમને સર્વે જીવો વંદન કરે છે, પોતાના ગણા અને ગૌરી સાથે મહાન રીતે બેઠા હતા.

તત્ર સિંહમુખાઃ કેચિદ્ ગણા નર્દન્તિ સિંહવત્ । અપરે હસ્તિવક્ત્રાશ્ચ હયવક્ત્રાસ્તથાપરે ।। ૮૯.

ત્યાં કેટલાક ગણા સિંહમુખવાળા હતા અને સિંહની જેમ ગર્જના કરતા; કેટલાક હાથીમુખવાળા અને કેટલાક ઘોડામુખવાળા હતા.

અપરે શિંશુમારાસ્યા અપરે સૂકરાનનાઃ । અપરેઽશ્વામુખા રૌદ્રા ખરાસ્યાજાનનાસ્તથા । છાગમત્સ્યાનનાઃ ક્રૂરા હ્યનન્તાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।। ૮૯.

કેટલાક ગણા શિશુમારમુખવાળા, કેટલાક વરાહમુખવાળા, કેટલાક ઘોડામુખવાળા, ભયાનક અને રુદ્ર સ્વરૂપે, તો કેટલાક ખલમુખ, બકરામુખ, ધોળમુખ અને માછલીમુખવાળા, ક્રૂર અને અનગણ્યા, હાથમાં શસ્ત્રો ધરાવતા હતા.

કેચિદ્ ગાયન્તિ નૃત્યન્તિ ધાવન્તિ સ્ફોટયન્તિ ચ । હસન્તિ કિલકિલાયન્તિ ગર્જન્તિ ચ મહાબલાઃ ।। ૮૯.

કેટલાક ગાતા, કેટલાક નૃત્ય કરતા, કેટલાક દોડતા, કેટલાક બૂમો પાડી રહ્યા, કેટલાક હસતા, કેટલાક કિલકિલ અવાજ કરતા અને કેટલાક મહાબળશાળી ગર્જના કરતા.

કેચિલ્લોષ્ટાંસ્તુ સંગૃહ્ય યુયુધુર્ગણનાયકાઃ । અપરે મલ્લયુદ્ધેન યુયુધુર્બલદર્પિતાઃ । એવં ગણસહસ્ત્રેણ વૃતો દેવો મહેશ્વરઃ ।। ૮૯.

કેટલાક ગણા નેતાઓ માટીના ઢગલા ઉઠાવીને લડી રહ્યા, તો કેટલાક પોતાની તાકાતના અભિમાનથી મલ્લયુદ્ધ કરતા; આમ મહાદેવ આસપાસ હજારો ગણા સાથે ઘેરાયેલા હતા.

યાવદાસ્તે સ્વયં દેવ્યા ક્રીડન્ દેવવરઃ સ્વયમ્ । તાવદ્ બ્રહ્મા સ્વયં દેવૈરુપાયાત્ સહ સત્વરઃ ।। ૮૯.

જ્યારે દેવ મહાદેવ દેવી સાથે રમતા હતા, એ જ સમયે બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે ઝડપથી ત્યાં આવ્યા.

તમાગતમથો દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા વિધાનતઃ । ઉવાચ પરમો દેવો રુદ્રો બ્રહ્માણમવ્યમ્ ।। ૮૯.

બ્રહ્માને આવતાં જોઈને, યોગ્ય વિધિથી પૂજા કરીને, સર્વોપરી દેવ રુદ્રે અવિનાશી બ્રહ્માને કહ્યું.

કિમાગમનકૃત્યં તે બ્રહ્મન્ બ્રૂહિ મમાચિરમ્ । કિં ચ દેવાસ્ત્વરાયુક્તા આગતા મમ સન્નિધૌ ।। ૮૯.

તેમણે કહ્યું: બ્રહ્મા, તું આવવાનું કારણ જલ્દી મને કહો. દેવતાઓ કેવી તાત્કાલિકતા સાથે મારી પાસે આવ્યા છે?

બ્રહ્મોવાચ । અસ્ત્યન્ધકો મહાદૈત્યસ્તેન સર્વે દિવૌકસઃ । અર્દિતા મત્સમીપં તુ બુદ્ધ્વા માં શરણૈષિણઃ ।। ૮૯.

બ્રહ્માએ કહ્યું: અંધક નામનો એક મહાદૈત્ય છે, જેના કારણે બધા દેવતાઓ દુઃખી થયા છે; એ જાણીને તેઓ મારી પાસે આશ્રય લેવા આવ્યા છે.

તતશ્ચૈતે મયા સર્વે પ્રોક્તા દેવા ભવં પ્રતિ । ગચ્છામ ઇતિ દેવેશ તતસ્ત્વેતે સમાગતાઃ ।। ૮૯.

એથી મેં બધા દેવતાઓને કહ્યું, 'હે દેવેશ, આપણે તમારી પાસે જઈએ', અને એટલે બધા અહીં આવ્યા છે.

એવમુક્ત્વા સ્વયં બ્રહ્મા વીક્ષાં ચક્રે પિનાકિનમ્ । નારાયણં ચ મનસા સસ્માર પરમેશ્વરમ્ । તતો નારાયણો દેવો દ્વાભ્યાં મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।। ૮૯.

આમ કહીને બ્રહ્માએ પિનાકધારીને જોયા અને મનમાં પરમેશ્વર નારાયણનું સ્મરણ કર્યું; ત્યારબાદ નારાયણ દેવ એ બંને વચ્ચે પ્રગટ થયા.

તતસ્ત્વેકીગતાસ્તે તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । પરસ્પરં સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યા વીક્ષાં ચક્રુર્મુદાયુતાઃ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર ત્રણેય એકસાથે એકઠા થયા અને આનંદપૂર્વક પરસ્પર સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી એકબીજાને જોયા.

તતસ્તેષાં ત્રિધા દૃષ્ટિર્ભૂત્વૈકા સમજાયત । તસ્યાં દૃષ્ટ્યાં સમુત્પન્ના કુમારી દિવ્યરૂપિણી ।। ૮૯.

પછી, તેમનાં ત્રિગુણ દૃષ્ટિમાંથી એક જ દૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ; એ દૃષ્ટિમાંથી એક દિવ્ય રૂપાળી કન્યા જન્મી.

નીલોત્પલદલશ્યામા નીલકુઞ્ચિતમૂર્દ્ધજા । સુનાસા સુલલાટાન્તા સુવક્ત્રા સુપ્રતિષ્ઠિતા ।। ૮૯.

એ કન્યા નિલોત્પળના પાંદડાં જેવી શ્યામ હતી, વાળ પણ ગાઢ અને વાંકડા-વાંકડા નીલા રંગના હતા; તેની નાક સુંદર, કપાળ મનમોહક, ચહેરો મીઠો અને આખું રૂપ સુમેળભર્યું હતું.

ત્વષ્ટ્રા યદગ્નિજિહ્વં તુ લક્ષણં પરિભાષિતમ્ । તત્સર્વમેકતઃ સંસ્થં કન્યાયાં સંપ્રદૃશ્યતે ।। ૮૯.

તવષ્ટ્રે અગ્નિની જીભના જે શુભ લક્ષણો વર્ણવ્યા હતા, એ બધાં લક્ષણો એ કન્યામાં એકસાથે દેખાયા.

અથ તાં દૃશ્ય કન્યાં તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । ઊચુઃ કાઽસિ શુભે બ્રૂહિ કિં વા કાર્યં વિપશ્ચિતમ્ ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે એ કન્યાને જોઈને કહ્યું: 'શુભે, તું કોણ છે? અમને કહો, તારો ઉદ્દેશ શું છે?'

ત્રિવર્ણા ચ કુમારી સા કૃષ્ણશુક્લા ચ પીતિકા । ઉવાચ ભવતાં દૃષ્ટેર્યોગાજ્જાતાઽસ્મિ સત્તમાઃ । કિં માં ન વેત્થ સુશ્રોણીં સ્વશક્તિં પરમેશ્વરીમ્ ।। ૮૯.

એ કન્યા ત્રણ રંગની હતી—કાળી, સફેદ અને પીળી. તેણે કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠો, હું તમારાં ત્રિગુણ દૃષ્ટિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ છું. તમે મને ઓળખતા નથી? હું જ તમારી પરમ શક્તિ, સુંદર કટિવાળી.'

તતો બ્રહ્માદયસ્તે ચ તસ્યાસ્તુષ્ટા વરં દદુઃ । નામ્નાઽસિ ત્રિકલા દેવી પાહિ વિશ્વં ચ સર્વદા ।। ૮૯.

પછી બ્રહ્મા અને બીજા દેવતાઓએ પ્રસન્ન થઈને તેને આશીર્વાદ આપ્યો: 'હવે તું ત્રિકાળ દેવી તરીકે જાણીશ અને હંમેશા જગતની રક્ષા કર.'

અપરાણ્યપિ નામાનિ ભવિષ્યન્તિ તવાનઘે । ગુણોત્થાનિ મહાભાગે સર્વસિદ્ધિકરાણિ ચ ।। ૮૯.

હે નિર્દોષે, તને ગુણોથી ઉત્પન્ન થયેલા બીજા નામો પણ મળશે, હે મહાભાગ્યવાળી, અને એ બધાં નામો સિદ્ધિ આપનારાં હશે.

અન્યચ્ચ કારણં દેવિ ત્રિવર્ણાઽસિ વરાનને । મૂર્તિત્રયં ત્રિભિર્વર્ણૈઃ કુરુ દેવિ સ્વકં દ્રુતમ્ ।। ૮૯.

અને, હે સુંદરમુખી દેવી, તું ત્રણ રંગની છે એનું બીજું કારણ એ છે કે, તું તારા ત્રણ રૂપ અને ત્રણ રંગથી તારી ત્રિમૂર્તિ ઝડપથી પ્રગટ કર.

એવમુક્તા તદા દેવૈરકરોત્ ત્રિવિધાં તનુમ્ । સિતાં રક્તાં તથા કૃષ્ણાં ત્રિમૂર્તિત્વં જગામ હ ।। ૮૯.

દેવતાઓએ આવું કહેતાં જ, એ દેવીએ તરત જ સફેદ, લાલ અને કાળી એમ ત્રણ પ્રકારનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ત્રિમૂર્તિ બની.

યા સા બ્રાહ્મી શુભા મૂર્ત્તિસ્તયા સૃજતિ વૈ પ્રજાઃ । સૌમ્યરૂપેણ સુશ્રોણી બ્રહ્મસૃષ્ટ્યા વિધાનતઃ ।। ૮૯.

જે શુભ બ્રાહ્મી રૂપ છે, એથી પ્રજાઓની ઉત્પત્તિ થાય છે; એ સૌમ્ય રૂપાળી, સુંદર કટિવાળી, બ્રહ્માની today પ્રમાણે સર્જન કરે છે.

યા સા રક્તેન વર્ણેન સુરૂપા તનુમધ્યમા । શઙ્ખચક્રધરા દેવી વૈષ્ણવી સા કલા સ્મૃતા । સા પાતિ સકલં વિશ્વં વિષ્ણુમાયેતિ કીર્ત્ત્યતે ।। ૮૯.

જે લાલ રંગની, સુંદર અને પાતળી કટિવાળી છે, શંખ અને ચક્ર ધારણ કરે છે, એ દેવી વૈષ્ણવી રૂપે ઓળખાય છે; એ આખા જગતની રક્ષા કરે છે અને તેને વિષ્ણુમાયા કહે છે.

યા સા કૃષ્ણેન વર્ણેન રૌદ્રી મૂર્ત્તિસ્ત્રિશૂલિની । દંષ્ટ્રાકરાલિની દેવી સા સંહરતિ વૈ જગત્ ।। ૮૯.

જે કાળી રંગની, વિશાળ આંખોવાળી, ભયાનક, ત્રિશૂળ ધારણ કરનારી અને દાંત બહાર દેખાતી દેવી છે, એ રૌદ્રી રૂપ છે; એ જગતનો સંહાર કરે છે.