લકુચાઃ ક્ષુદ્રસા વૃક્ષાસ્તસ્મિન્ દેશે વ્યવસ્થિતાઃ । તત્ફલપ્રાશમાના હિ તેન જીવન્તિ માનવાઃ ।। ૮૪.
તે પ્રદેશમાં લકુચા અને નાના વૃક્ષો ઊગે છે. ત્યાંના લોકો એ વૃક્ષોના ફળ ખાઈને જીવતા રહે છે.
તથા ત્રિશ્રૃઙ્ગે ચ મણિકાઞ્ચનસર્વરત્નશિખરાનુક્રમેણ તસ્ય ચોત્તરશ્રૃઙ્ગાદ્દક્ષિણસમુદ્રાન્તે ચોત્તરકુરવઃ । વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ વૃક્ષેષ્વેવ જાયન્તે ક્ષીરવૃક્ષાઃ ક્ષીરાસવાઃ સન્તિ। મણિભૂમિઃ સુવર્ણબાલુકા। તસ્મિન્ સ્વર્ગચ્યુતાશ્ચ પુરુષા વસન્તિ ત્રયોદશવર્ષસહસ્ત્રાયુષઃ । તસ્યૈવ દ્વીપસ્ય પશ્ચિમેન ચતુર્યોજનસહસ્ત્રમતિક્રમ્ય દેવલોકાચ્ચન્દ્રદ્વીપો ભવતિ યોજનસહસ્ત્રપરિમણ્ડલઃ । તસ્ય મધ્યે ચન્દ્રકાન્તસૂર્યકાન્તનામાનૌ ગિરિવરૌ। તયોશ્ચ મધ્યે ચન્દ્રાવતી નામ મહાનદી અનેકવૃક્ષફલાનેકનદીસમાકુલા। એતત્કુરુવર્ષં ચ । તસ્યોત્તરપાર્શ્વે સમુદ્રોર્મિમાલાઢ્યં પઞ્ચયોજનસહસ્ત્રમતિક્રમ્ય દેવલોકાત્ સૂર્યદ્વીપો ભવતિ યોજનસહસ્ત્રપરિમણ્ડલઃ। તસ્ય મધ્યે ગિરિવરઃ શતયોજનવિસ્તીર્ણસ્તાવદુચ્છ્રિતઃ। તસ્માત્સૂર્યાવર્ત્તનામા નદી નિર્ગતા। તત્ર ચ સૂર્યસ્યાધિષ્ઠિતમ્ તત્ર સૂર્યદૈવત્યાસ્તદ્વર્ણાશ્ચ પ્રજા દશવર્ષસહસ્ત્રાયુષઃ। તસ્ય ચ દ્વીપસ્ય પશ્ચિમેન ચતુર્યોજનસહસ્ત્રમતિક્રમ્ય સમુદ્રં દશયોજનસહસ્ત્રં પરિમણ્ડલત્વેન દ્વીપો રુદ્રાકરો નામ । તત્ર ચ ભદ્રાસનં વાયોરનેકરત્નશોભિતમ્। તત્ર વિગ્રહવાન્ વાયુસ્તિષ્ઠતિ। તપનીયવર્ણાશ્ચ પ્રજાઃ પઞ્ચવર્ષસહસ્ત્રાયુષઃ ।। ૮૪.
એ રીતે ત્રિશૃંગ પ્રદેશમાં, રત્નો અને સોનાના શિખરો સાથે, ઉત્તર શિખરથી દક્ષિણ સમુદ્ર સુધી ઉત્તરકુરુઓ વસે છે. ત્યાં કપડાં અને આભૂષણો વૃક્ષોમાંથી મળે છે; દૂધના વૃક્ષો અને દૂધથી બનેલા પાનીઓ છે. જમીન રત્નો અને સોનાની રેતીથી ભરેલી છે. એ જગ્યાએ સ્વર્ગમાંથી ઉતરેલા લોકો વસે છે, જેમનું આયુષ્ય તેર હજાર વર્ષ છે. એ દ્વીપના પશ્ચિમમાં, ચાર હજાર યોજન દૂર, દેવલોકમાં ચંદ્રદ્વીપ છે, જે એક હજાર યોજન વ્યાસમાં ગોળ છે. એના મધ્યમાં ચંદ્રકાંતા અને સૂર્યકાંતા નામના બે મોટા પર્વત છે. એ બંને વચ્ચે ચંદ્રાવતી નામની મહાનદી વહે છે, જે અનેક ફળવાળા વૃક્ષો અને નદીઓથી ઘેરાયેલી છે. આ કુરુવર્ષ પ્રદેશ છે. એના ઉત્તર કિનારે, સમુદ્રથી પાંચ હજાર યોજન દૂર, દેવલોકમાં સૂર્યદ્વીપ છે, જે એક હજાર યોજન વ્યાસમાં ગોળ છે. એના મધ્યમાં એક મહાપર્વત છે, જે શત યોજન પહોળો અને એટલો જ ઊંચો છે. એમાંથી સૂર્યાવર્તા નામની નદી વહે છે. ત્યાં સૂર્યની પૂજા થાય છે, અને લોકો સૂર્ય જેવા રંગના છે, તેમનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ છે. એ દ્વીપના પશ્ચિમમાં, ચાર હજાર યોજન દૂર, દશ હજાર યોજન વ્યાસમાં ગોળ રુદ્રાકર દ્વીપ છે. ત્યાં પવનનું શુભ આસન છે, જે અનેક રત્નોથી શોભાયમાન છે. ત્યાં પવન સ્વરૂપે રહે છે. લોકો સોનાની જેમ રંગીન છે, તેમનું આયુષ્ય પાંચ હજાર વર્ષ છે.
ગૌરી કુમુદ્વતી ચૈવ સન્ધ્યા રાત્રિર્મનોજવા ખ્યાતિશ્ચ પુણ્ડરીકા ચ ગઙ્ગા સપ્તવિધાઃ સ્મૃતાઃ। ગૌરી સૈવ પુષ્પવહા કુમુદ્વતી તામ્રવતી રોધસંધ્યા સુખાવહા ચ મનોજવા ચ ક્ષિપ્રોદા ચ ખ્યાતિઃ સૈવ ગોબહુલા પુણ્ડરીકા ચિત્રવેગા શેષાઃ ક્ષુદ્રનદ્યઃ।। ક્રૌઞ્ચદ્વીપો ઘૃતોદેનાવૃતઃ। ઘૃતોદા શાલ્મલેનેતિ।। ૮૭.
રુદ્ર ઉવાચ । ત્રિષુ શિષ્ટેષુ વક્ષ્યામિ દ્વીપેષુ મનુજાન્યુત । શાલ્મલં પઞ્ચમં વર્ષં પ્રવક્ષ્યે તન્નિબોધત । ક્રૌઞ્ચદ્વીપસ્ય વિસ્તારાચ્છાલ્મલો દ્વિગુણો મતઃ ।। ૮૮.
રુદ્રે કહ્યું: હવે હું બાકી રહેલા ત્રણ દ્વીપો અને ત્યાંના લોકો વિશે કહું છું. પાંચમું ક્ષેત્ર, શાલમલ, તેના વિશે સાંભળો. શાલમલ Kraunch દ્વીપ કરતાં બે ગણી મોટી ગણાય છે.
શ્રીવરાહ ઉવાચ । એવમુક્ત્વા ગતો રુદ્રઃ ક્ષણાદદૃશ્યમૂર્તિમાન્ । તે ચ સર્વે ગતા દેવા ઋષયશ્ચ યથાગતમ્ ।। ૮૮.
શ્રીવરાહે કહ્યું: આમ કહીને રુદ્ર તરત જ અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને બધા દેવતાઓ તથા ઋષિઓ પણ જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
ધરણ્યુવાચ । પરમાત્મા શિવઃ પુણ્ય ઇતિ કેચિદ્ ભવં વિદુઃ । અપરે હરિમીશાનમિતિ કેચિચ્ચતુર્મુખમ્ ।। ૮૯.
ધરણીએ કહ્યું: કેટલાક લોકો શિવને પરમાત્મા અને પવિત્ર માને છે; તો કેટલાક ભવને હરિ, ઈશાન અથવા ચતુર્મુખ કહે છે.
એતેષાં કતમો દેવઃ પરઃ કો વાઽથવાઽપરઃ । એતદ્દેવ મમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં વિભો ।। ૮૯.
આ બધામાંથી કયો દેવ સર્વોપરી છે અને કયો બીજા કરતાં નીચો છે? હે પ્રભુ, મને આ કહો, કારણ કે મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.
શ્રીવરાહ ઉવાચ । પરો નારાયણો દેવસ્તસ્માજ્જાતશ્ચતુર્મુખઃ । તસ્માદ્ રુદ્રોઽભવદ્ દેવિ સ ચ સર્વજ્ઞતાં ગતઃ ।। ૮૯.
શ્રીવરાહે કહ્યું: નારાયણ સર્વથી શ્રેષ્ઠ દેવ છે; એમના પાસેથી ચતુર્મુખ જન્મ્યા અને એમના પાસેથી રુદ્ર પ્રગટ થયા, જેમણે સર્વજ્ઞતા મેળવી.
તસ્યાશ્ચર્યાણ્યનેકાનિ વિવિધાનિ વરાનને । શ્રૃણુ સર્વાણિ ચાર્વઙ્ગિ કથ્યમાનં મયાઽનઘે ।। ૮૯.
હે સુંદર મુખવાળી, હવે તું મારા મોઢેથી એમના અનેક અદ્ભુત અને વિવિધ કાર્યો સાંભળ, હે પાપરહિતે.
કૈલાસશિખરે રમ્યે નાનાધાતુવિચિત્રિતે । વસત્યનુદિનં દેવઃ શૂલપાણિસ્ત્રિલોચનઃ ।। ૮૯.
કૈલાસના મનોહર શિખરે, જ્યાં વિવિધ ધાતુઓથી શોભાયમાન છે, ત્યાં ત્રિશૂલધારી અને ત્રિનેત્રધારી દેવ રોજ રહે છે.
સૈકસ્મિન્ દિવસે દેવઃ સર્વભૂતનમસ્કૃતઃ । ગણૈઃ પરિવૃતો ગૌર્યા મહાનાસીત્ પિનાકધૃક્ ।। ૮૯.
એક દિવસે, પિનાકધારી મહાદેવ, જેમને સર્વે જીવો વંદન કરે છે, પોતાના ગણા અને ગૌરી સાથે મહાન રીતે બેઠા હતા.
તત્ર સિંહમુખાઃ કેચિદ્ ગણા નર્દન્તિ સિંહવત્ । અપરે હસ્તિવક્ત્રાશ્ચ હયવક્ત્રાસ્તથાપરે ।। ૮૯.
ત્યાં કેટલાક ગણા સિંહમુખવાળા હતા અને સિંહની જેમ ગર્જના કરતા; કેટલાક હાથીમુખવાળા અને કેટલાક ઘોડામુખવાળા હતા.
અપરે શિંશુમારાસ્યા અપરે સૂકરાનનાઃ । અપરેઽશ્વામુખા રૌદ્રા ખરાસ્યાજાનનાસ્તથા । છાગમત્સ્યાનનાઃ ક્રૂરા હ્યનન્તાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।। ૮૯.
કેટલાક ગણા શિશુમારમુખવાળા, કેટલાક વરાહમુખવાળા, કેટલાક ઘોડામુખવાળા, ભયાનક અને રુદ્ર સ્વરૂપે, તો કેટલાક ખલમુખ, બકરામુખ, ધોળમુખ અને માછલીમુખવાળા, ક્રૂર અને અનગણ્યા, હાથમાં શસ્ત્રો ધરાવતા હતા.
કેચિદ્ ગાયન્તિ નૃત્યન્તિ ધાવન્તિ સ્ફોટયન્તિ ચ । હસન્તિ કિલકિલાયન્તિ ગર્જન્તિ ચ મહાબલાઃ ।। ૮૯.
કેટલાક ગાતા, કેટલાક નૃત્ય કરતા, કેટલાક દોડતા, કેટલાક બૂમો પાડી રહ્યા, કેટલાક હસતા, કેટલાક કિલકિલ અવાજ કરતા અને કેટલાક મહાબળશાળી ગર્જના કરતા.
કેચિલ્લોષ્ટાંસ્તુ સંગૃહ્ય યુયુધુર્ગણનાયકાઃ । અપરે મલ્લયુદ્ધેન યુયુધુર્બલદર્પિતાઃ । એવં ગણસહસ્ત્રેણ વૃતો દેવો મહેશ્વરઃ ।। ૮૯.
કેટલાક ગણા નેતાઓ માટીના ઢગલા ઉઠાવીને લડી રહ્યા, તો કેટલાક પોતાની તાકાતના અભિમાનથી મલ્લયુદ્ધ કરતા; આમ મહાદેવ આસપાસ હજારો ગણા સાથે ઘેરાયેલા હતા.
યાવદાસ્તે સ્વયં દેવ્યા ક્રીડન્ દેવવરઃ સ્વયમ્ । તાવદ્ બ્રહ્મા સ્વયં દેવૈરુપાયાત્ સહ સત્વરઃ ।। ૮૯.
જ્યારે દેવ મહાદેવ દેવી સાથે રમતા હતા, એ જ સમયે બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે ઝડપથી ત્યાં આવ્યા.
તમાગતમથો દૃષ્ટ્વા પૂજયિત્વા વિધાનતઃ । ઉવાચ પરમો દેવો રુદ્રો બ્રહ્માણમવ્યમ્ ।। ૮૯.
બ્રહ્માને આવતાં જોઈને, યોગ્ય વિધિથી પૂજા કરીને, સર્વોપરી દેવ રુદ્રે અવિનાશી બ્રહ્માને કહ્યું.
કિમાગમનકૃત્યં તે બ્રહ્મન્ બ્રૂહિ મમાચિરમ્ । કિં ચ દેવાસ્ત્વરાયુક્તા આગતા મમ સન્નિધૌ ।। ૮૯.
તેમણે કહ્યું: બ્રહ્મા, તું આવવાનું કારણ જલ્દી મને કહો. દેવતાઓ કેવી તાત્કાલિકતા સાથે મારી પાસે આવ્યા છે?
બ્રહ્મોવાચ । અસ્ત્યન્ધકો મહાદૈત્યસ્તેન સર્વે દિવૌકસઃ । અર્દિતા મત્સમીપં તુ બુદ્ધ્વા માં શરણૈષિણઃ ।। ૮૯.
બ્રહ્માએ કહ્યું: અંધક નામનો એક મહાદૈત્ય છે, જેના કારણે બધા દેવતાઓ દુઃખી થયા છે; એ જાણીને તેઓ મારી પાસે આશ્રય લેવા આવ્યા છે.
તતશ્ચૈતે મયા સર્વે પ્રોક્તા દેવા ભવં પ્રતિ । ગચ્છામ ઇતિ દેવેશ તતસ્ત્વેતે સમાગતાઃ ।। ૮૯.
એથી મેં બધા દેવતાઓને કહ્યું, 'હે દેવેશ, આપણે તમારી પાસે જઈએ', અને એટલે બધા અહીં આવ્યા છે.
એવમુક્ત્વા સ્વયં બ્રહ્મા વીક્ષાં ચક્રે પિનાકિનમ્ । નારાયણં ચ મનસા સસ્માર પરમેશ્વરમ્ । તતો નારાયણો દેવો દ્વાભ્યાં મધ્યે વ્યવસ્થિતઃ ।। ૮૯.
આમ કહીને બ્રહ્માએ પિનાકધારીને જોયા અને મનમાં પરમેશ્વર નારાયણનું સ્મરણ કર્યું; ત્યારબાદ નારાયણ દેવ એ બંને વચ્ચે પ્રગટ થયા.
તતસ્ત્વેકીગતાસ્તે તુ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ । પરસ્પરં સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યા વીક્ષાં ચક્રુર્મુદાયુતાઃ ।। ૮૯.
પછી બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર ત્રણેય એકસાથે એકઠા થયા અને આનંદપૂર્વક પરસ્પર સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી એકબીજાને જોયા.
તતસ્તેષાં ત્રિધા દૃષ્ટિર્ભૂત્વૈકા સમજાયત । તસ્યાં દૃષ્ટ્યાં સમુત્પન્ના કુમારી દિવ્યરૂપિણી ।। ૮૯.
પછી, તેમનાં ત્રિગુણ દૃષ્ટિમાંથી એક જ દૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થઈ; એ દૃષ્ટિમાંથી એક દિવ્ય રૂપાળી કન્યા જન્મી.
નીલોત્પલદલશ્યામા નીલકુઞ્ચિતમૂર્દ્ધજા । સુનાસા સુલલાટાન્તા સુવક્ત્રા સુપ્રતિષ્ઠિતા ।। ૮૯.
એ કન્યા નિલોત્પળના પાંદડાં જેવી શ્યામ હતી, વાળ પણ ગાઢ અને વાંકડા-વાંકડા નીલા રંગના હતા; તેની નાક સુંદર, કપાળ મનમોહક, ચહેરો મીઠો અને આખું રૂપ સુમેળભર્યું હતું.
રુદ્ર ઉવાચ । ઇયં ભૂપદ્મવ્યવસ્થા કથિતા। ઇદાનીં ભારતં નવભેદં શ્રૃણુત। તદ્યથા। ઇન્દ્રઃ કસેરુઃ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિઃ નાગદ્વીપઃ સૌમ્યઃ ગન્ધર્વઃ વારુણઃ ભાતરં ચેતિ। સાગરસંવૃતમેકૈકં યોજનસહસ્ત્રપ્રમાણમ્। તત્ર ચ સપ્ત કુલપર્વતા ભવન્તિ। તદ્યથા। મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્નૃક્ષપર્વતઃ। વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ ઇત્યેતે કુલપર્વતાઃ। અન્યે ચ મન્દરશારદર્દુરકોલાહલસુરમૈનાકવૈદ્યુતવારન્ધમપાણ્ડુરતુઙ્ગપ્રસ્થકૃષ્ણગિરિજયન્તરૈવતઋષ્યમૂકગોમન્તચિત્રકૂટશ્રીચકોરકૂટશૈલકૃતસ્થલ ઇત્યેતે ક્ષુદ્રપર્વતાઃ। શેષાઃ ક્ષુદ્રતરાઃ। તેષામાર્યા મ્લેચ્છા જનપદા વસન્તિ। પિબન્તિ ચૈતાસુ નદીષુ પાનીયમ્। તદ્યથા ગઙ્ગા સિન્ધુ સરસ્વતી શતદ્રુ વિતસ્તા વિપાશા ચન્દ્રભાગા સરયૂ યમુના ઇરાવતી દેવિકા કુહૂ ગોમતી ધૂતપાપા બાહુદા દૃષદ્વતી કૌશિકી નિસ્વરા ગણ્ડકી ચક્ષુષ્મતી લોહિતા ઇત્યેતા હિમવત્પાદનિર્ગતાઃ
રુદ્રે કહ્યું: ભૂપદ્મની રચના સમજાવી છે. હવે ભારતના નવ ભાગો વિશે સાંભળો: ઇન્દ્ર, કસેરુ, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિ, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગંધર્વ, વારુણ અને ભાતર. દરેક ભાગ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે અને એક હજાર યોજન જેટલો છે. ત્યાં સાત કુળ પર્વતો છે: મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, ઋક્ષ, વિંધ્ય અને પારીયાત્ર. અન્ય નાના પર્વતોમાં મંદર, શારદા, દર્દુર, કોલાહલ, સુરમ, મૈનાક, વૈદ્યુત, વારંધમ, પાંડુર, તુંગપ્રસ્થ, કૃષ્ણ, જયંત, રૈવત, ઋષ્યમૂક, ગોમંત, ચિત્રકૂટ, શ્રીચકોર, કૂટ, શૈલ અને કૃતસ્થલ છે. સૌથી નાના પર્વતોમાં આર્ય અને મ્લેચ્છ લોકો વસે છે. તેઓ નદીઓમાંથી પાણી પીવે છે: ગંગા, સિંધુ, સરસ્વતી, શતદ્રુ, વિતસ્તા, વિપાશા, ચંદ્રભાગા, સરયૂ, યમુના, ઇરાવતી, દેવિકા, કુહૂ, ગોમતી, ધૂતપાપા, બાહુદા, દૃષદ્વતી, કૌશિકી, નિશ્વરા, ગંડકી, ચક્ષુષમતી, લોહિતા—આ નદીઓ હિમવત પર્વતના પાદેથી નીકળે છે.
શોણા જ્યોતીરથા નર્મદા સુરસા મન્દાકિની દશાર્ણા ચિત્રકૂટા તમસા પિપ્પલા કરતોયા પિશાચિકા ચિત્રોત્પલા વિશાલા વઞ્જુલા બાલુકા વાહિની શુક્તિમતી વિરજા પઙ્કિની રિરી કુહૂ ઇત્યેતા ઋક્ષપ્રસૂતાઃ। મણિજાલા શુભા તાપી પયોષ્ણીં શીઘ્રોદા વેષ્ણા પાશા વૈતરણી વેદી પાલી કુમુદ્વતી તોયા દુર્ગા અન્ત્યા ગિરા એતા વિન્ધ્યપાદોદ્ભવાઃ। ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વેણા વઞ્જુલા તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા વાહ્યા કાવેરી ઇત્યેતાઃ સહ્યપાદોદ્ભવાઃ
શોણા, જ્યોતીરથા, નર્મદા, સુરસા, મન્દાકિની, દશારણા, ચિત્રકૂટા, તમસા, પિપ્પલા, કરતોયા, પિશાચિકા, ચિત્રોત્પલા, વિશાળા, વંજુલા, બાલુકા, વહિની, શુક્તિમતી, વિરજા, પંકિની, રિરી, કુહૂ—આ નદીઓ ઋક્ષ પર્વતમાંથી ઉદ્ભવેલી છે. મણિજાલા, શુભા, તાપી, પયોષ્ની, શીઘ્રોદા, વેષણા, પાશા, વૈતરણી, વેદી, પાલી, કુમુદવતી, તોયા, દુર્ગા, અંત્યા, ગિરા—આ નદીઓ વિંધ્ય પર્વતમાંથી નીકળે છે. ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણા, વેણા, વંજુલા, તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા, વાહ્યા, કાવેરી—આ નદીઓ સહ્ય પર્વતમાંથી ઉદ્ભવેલી છે.
શતમાલા તામ્રપર્ણી પુષ્પાવતી ઉત્પલાવતી ઇત્યેતા મલયજાઃ। ત્રિયામા ઋષિકુલ્યા ઇક્ષુલા ત્રિવિદા લાઙ્ગૂલિની વંશવરા મહેન્દ્રતનયાઃ। ઋષિકા લૂસતી મન્દગામિની પલાશિની ઇત્યેતાઃ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ। એતાઃ પ્રાધાન્યેન કુલપર્વતનદ્યઃ। શેષાઃ ક્ષુદ્રનદ્યઃ। એષ જમ્બૂદ્વીપો યોજનલક્ષપ્રમાણતઃ। અધ્યાયઃ ૮૬ અતઃ પરં શાકદ્વીપં નિબોધત। જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણપરિણાહાલ્લવણોદકશ્ચ જમ્બૂદ્વીપસમસ્તેન દ્વિગુણાવૃતઃ। તત્ર ચ પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાન્મ્રિયન્તે દુર્ભિક્ષજરાવ્યાધિરહિતશ્ચ દેશોઽયમ્। સપ્તૈવ કુલપર્વતાસ્તાવત્ તિષ્ઠન્તિ તસ્ય ચોભયતો લવણક્ષીરોદધી વ્યવસ્થિતૌ। તત્ર ચ પ્રાગાયતઃ શૈલેન્દ્ર ઉદયો નામ પર્વતઃ। તસ્યાપરેણ જલધારો નામ ગિરિઃ। સૈવ ચન્દ્રેતિ કીર્ત્તિતઃ। તસ્ય ચ જલમિન્દ્રો ગૃહીત્વા વર્ષતિ। તસ્ય પારે રૈવતકો નામ ગિરિઃ। સૈવ નારદો વર્ણ્યતે તસ્મિંશ્ચ નારદપર્વતાદુત્પન્નો તસ્ય ચાપરેણ શ્યામો નામ ગિરિઃ। તસ્મિંશ્ચ પ્રજાઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ સૈવ દુન્દુભિર્વર્ણ્યતે। તસ્મિન્ સિદ્ધા ઇતિ કીર્તિતાઃ પ્રજાનેકવિધાઃ ક્રીડન્તસ્તસ્યાપરે રજતો નામ ગિરિઃ સૈવ શાકોચ્યતે। તસ્યાપરેણામ્બિકેયઃ સ ચ વિભ્રાજસો ભણ્યતે। સ એવ કેસરીત્યુચ્યતે। તતશ્ચ વાયુઃ પ્રવર્ત્તતે। ગિરિનામાન્યેવ વર્ષાણિ તદ્યથા। ઉદયસુકુમારો જલધારક્ષેમકમહાદ્રુમેતિ પ્રધાનાનિ દ્વિતીયપર્વતનામભિરપિ વક્તવ્યાનિ। તસ્ય ચ મધ્યે શાકવૃક્ષસ્તત્ર ચ સપ્તમહાનદ્યો દ્વિનામ્ન્યઃ। તદ્યથા સુકુમારી કુમારી નન્દા વેણિકા ધેનુઃ ઇક્ષુમતી ગભસ્તિ ઇત્યેતા નદ્યઃ
શતમાલા, તામ્રપર્ણી, પુષ્પાવતી અને ઉત્પલાવતી—આ નદીઓ મલય પર્વતમાંથી નીકળે છે. ત્રિયામા, ઋષિકુલ્યા, ઇક્ષુલા, ત્રિવિદા, લાંગૂલીની અને વંશવર—આ મહેન્દ્ર પર્વતની પુત્રીઓ છે. ઋષિકા, લૂસતી, મંદગામિની અને પલાશિની—આ શુક્તિમત પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ મુખ્ય કુળપર્વતોની નદીઓ છે; બાકી બધી નદીઓ નાની છે. આ જંબૂદ્વીપ છે, જેનું માપ લાખ યોજન જેટલું છે. હવે આગળ શાકદ્વીપ વિશે સાંભળો. જંબૂદ્વીપ કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવતો અને સંપૂર્ણપણે લવણપાણીના દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે, એ દરિયો પણ બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. ત્યાંના લોકો પુણ્યશાળી છે, લાંબું જીવન જીવે છે અને ત્યાં ભૂખમરો, વૃદ્ધાવસ્થા કે રોગ નથી. ત્યાં સાત કુળપર્વતો છે અને બંને બાજુએ લવણ અને ક્ષીર સમુદ્ર છે. પૂર્વ તરફ શૈલેન્દ્ર નામે ઉદય પર્વત છે. પછી જલધારો નામે ગિરિ છે, જેને ચંદ્ર પણ કહે છે. એમાંથી ઈન્દ્ર પાણી લઈ વરસાદ વરસાવે છે. પછી રૈવતક નામે ગિરિ છે, જેને નારદ પણ કહે છે. એ નારદ પર્વતમાંથી અનેક જાતની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જે રમે છે અને સિદ્ધા કહેવાય છે. પછી શ્યામ નામે ગિરિ છે, જેને દુન્દુભિ પણ કહે છે, ત્યાંની પ્રજા શ્યામવર્ણની છે. પછી રજત નામે ગિરિ છે, જેને શાક પણ કહે છે. પછી અંબિકેય નામે ગિરિ છે, જેને વિભ્રાજસ અને કેસરી પણ કહે છે. ત્યારબાદ પવન વહે છે. પર્વતોના નામો પણ ત્યાંના પ્રદેશોના નામ છે: ઉદય, સુકુમાર, જલધાર, ક્ષેમ, મહાદ્રુમ—આ મુખ્ય છે, બીજાં પણ આવાં જ નામ ધરાવે છે. એના મધ્યમાં શાક વૃક્ષ છે અને ત્યાં સાત મહાનદીઓ છે, દરેકને બે નામ છે: સુકુમારી, કુમારી, નંદા, વેણિકા, ધેનુ, ઇક્ષુમતી, ગભસ્તિ—આ નદીઓ છે.
અથ તૃતીયં કુશદ્વીપં શ્રૃણુત। કુશદ્વીપેન ક્ષીરોદઃ પરિવૃતઃ શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન। તત્રાપિ સપ્ત કુલપર્વતાઃ। સર્વે ચ દ્વિનામાનઃ। તદ્ યથા --- કુમુદવિદ્રુમેતિ ચ સોચ્યતે। ઉન્નતો હેમપર્વતઃ સૈવ। બલાહકો દ્યુતિમાન્ સૈવ। તથા દ્રોણઃ સૈવ પુષ્પવાન્। કઙ્કશ્ચ પર્વતઃ સૈવ કુશેશયઃ। તથા ષષ્ઠો મહિષનામા સ એવ હરિરિત્યુચ્યતે। તત્રાગ્નિર્વસતિ। સપ્તમસ્તુ કકુદ્માન્ નામ સૈવ મન્દરઃ કીર્ત્યતે। ઇત્યેતે પર્વતાઃ કુશદ્વીપે વ્યવસ્થિતાઃ એતેષાં વર્ષભેદો ભવતિ દ્વિનામસંજ્ઞઃ। કુમુદસ્ય શ્વેતમુદ્ભિદં તદેવ કીર્ત્યતે। ઉન્નતસ્ય લોહિતં વેણુમણ્ડલં તદેવ ભવતિ। બલાહકસ્ય જીમૂતં તદેવ રથાકાર ઇતિ।દ્રોણસ્ય હરિતં તદેવ બલાધનં ભવતિ। કઙ્કસ્યાપિ કકુદ્માન્ નામ। વૃત્તિમત્ તદેવ માનસં મહિષસ્ય પ્રભાકરમ્। કકુદ્મતઃ કપિલં તદેવ સંખ્યાતં નામ। ઇત્યેતાનિ વર્ષાણિ। તત્ર દ્વિનામ્ન્યો નદ્યઃ। પ્રતપા પ્રવેશા સૈવોચ્યતે। દ્વિતીયા શિવા યશોદા સા ચ ભવતિ। તૃતીયા પિત્રા નામ સૈવ કૃષ્ણા ભણ્યતે। ચતુર્થી હ્રાદિની નામ સૈવ ચન્દ્રા નિગદ્યતે। વિદ્યુતા ચ પઞ્ચમી શુક્લા સૈવ। વર્ણા ષષ્ઠી સૈવ વિભાવરી। મહતી સપ્તમી સૈવ ધૃતિઃ। એતાઃ પ્રધાનાઃ શેષાઃ ક્ષુદનદ્યઃ। ઇત્યેષ કુશદ્વીપસ્ય સંનિવેશઃ। શાકદ્વીપો દ્વિગુણઃ સંનિવિષ્ટશ્ચ કથિતઃ। તસ્ય ચ મધ્યે મહાકુશસ્તમ્બઃ। એષ ચ કુશદ્વીપો દધિમણ્ડોદેનાવૃતઃ ક્ષીરોદદ્વિગુણેન
હવે ત્રીજા કુશદ્વીપ વિશે સાંભળો. કુશદ્વીપ દુધના દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે અને તે શાકદ્વીપ કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. ત્યાં પણ સાત કુળપર્વતો છે, દરેકને બે નામ છે: કુમુદ, વિદ્રુમ, ઉન્નત, હેમપર્વત, બલાહક, દ્યુતિમાન, દ્રોણ, પુષ્પવન, કંક, કુશેશય, મહિષ, હરિ, કકુદ્માન, મંદર—આ પર્વતો ત્યાં સ્થિર છે. દરેક પર્વતના પ્રદેશને પણ બે નામ છે: કુમુદનો પ્રદેશ શ્વેત કહેવાય છે, ઉન્નતનો લોહિત, બલાહકનો જીમૂત, દ્રોણનો હરિત, કંકનો કકુદ્માન, મહિષનો પ્રભાકર, કકુદ્માનનો કપિલ. આ છે પ્રદેશો. ત્યાં નદીઓ પણ બે નામ ધરાવે છે: પ્રતિપા, પ્રવેશા; શિવા, યશોદા; પિતૃ, કૃષ્ણા; હ્રાદિની, ચંદ્રા; વિદ્યુતા, શુક્લા; વર્ણા, વિભાવરી; મહતી, ધૃતિ—આ મુખ્ય નદીઓ છે, બાકી બધી નાની છે. આ છે કુશદ્વીપની રચના. શાકદ્વીપ તેની કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે અને એ રીતે વર્ણવાયો છે. તેના મધ્યમાં મહાકુશનો દંડ છે. કુશદ્વીપ દહીંના દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે, જે દુધના દરિયા કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે.
રુદ્ર ઉવાચ । અથ ક્રૌઞ્ચં ભવતિ ચતુર્થં કુશદ્વીપાદ્ દ્વિગુણમાનતઃ સમુદ્રઃ ક્રૌઞ્ચેન દ્વિગુણેનાવૃતઃ। તસ્મિંશ્ચ સપ્તૈવ પ્રધાનપર્વતાઃ। પ્રથમઃ કૌઞ્ચો વિદ્યુલ્લતો રૈવતો માનસઃ સૈવ પાવકઃ। તથૈવાન્ધકારઃ સૈવાચ્છોદકઃ। દેવાવૃત્તો સ ચ સુરાપો ભણ્યતે। તતો દેવિષ્ઠઃ સ એવ કાઞ્ચનશ્રૃઙ્ગો ભવતિ। દેવનન્દાત્પરો ગોવિન્દઃ, દ્વિવિન્દ ઇતિ। તતઃ પુણ્ડરીકઃ સૈવ તોષાશયઃ। એતે સપ્ત રત્નમયાઃ પર્વતાઃ ક્રીઞ્ચદ્વીપે વ્યવસ્થિતાઃ। સર્વે ચ પરસ્પરેણોચ્છ્રયાઃ। તત્ર વર્ષાણિ તથા ક્રૌઞ્ચસ્ય કુશલો દેશઃ સૈવ માધવઃ સ્મૃતઃ વામનસ્ય મનોઽનુગઃ સૈવ સંવર્તકસ્તતોષ્ણવાન્ સોમપ્રકાશઃ। તતઃ પાવકઃ સૈવ સુદર્શનઃ। તથા ચાન્ધકારઃ સૈવ સંમોહઃ। તતો મુનિદેશઃ સ ચ પ્રકાશઃ। તતો દુન્દુભિઃ સૈવાનર્થ ઉચ્યતે। તત્રાપિ સપ્તૈવ નદ્યઃ।। ૮૭.
રુદ્રે કહ્યું: હવે ચોથો ક્રૌંચદ્વીપ આવે છે, જે કુશદ્વીપ કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે અને એના આસપાસનો દરિયો પણ બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. તેમાં સાત મુખ્ય પર્વતો છે: ક્રૌંચ, વિદ્યુલ્લતા, રૈવત, માનસ, પાવક, અંધકાર, અચ્છોદક, દેવાવૃત્ત, સુરાપ, દેવિષ્ઠ, કાંચનશૃંગ, દેવાનંદ, ગોવિંદ, દ્વિવિંદ, પુંડરીક, તોષાશય—આ સાત રત્નમય પર્વતો ક્રૌંચદ્વીપમાં સ્થિર છે, દરેક એકથી એક ઊંચો છે. ત્યાંના પ્રદેશો: ક્રૌંચનો કુશલ, માધવ; વામનનો મનોનુગ, સંવર્તક, તોષ્ણવાન, સોમપ્રકાશ; પાવકનો સુદર્શન; અંધકારનો સંમોહ; મુનિદેશનો પ્રકાશ; દુન્દુભિનો અનર્થ. ત્યાં પણ સાત નદીઓ છે.
ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ખ્યાતિ, પુંડરીકા, ગંગા—આ સાત નદીઓ યાદ કરવામાં આવે છે. ગૌરીને પુષ્પવહા પણ કહે છે; કુમુદવતીને તામ્રવતી; સંધ્યાને સુખાવહા; મનોજવાને ક્ષિપ્રોદા; ખ્યાતિને ગોબહુલા; પુંડરીકાને ચિત્રવેગા કહે છે. બાકી બધી નદીઓ નાની છે. ક્રૌંચદ્વીપ ઘીથી ભરેલા દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે, જેને શાલમલ પણ કહે છે.
ઘૃતસમુદ્રમાવૃત્ય વ્યવસ્થિસ્તદ્વિસ્તારો દ્વિગુણસ્તત્ર ચ સપ્ત પર્વતાઃ પ્રધાનાસ્તાવન્તિ વર્ષાણિ તાવત્યો નદ્યઃ। તત્ર ચ પર્વતાઃ। સુમહાન્ પીતઃશાતકૌમ્ભાત્ સાર્વગુણસૌવર્ણરોહિતસુમનસકુશલ ----- જામ્બૂનદવૈદ્યુતા ઇત્યેતે કુલપર્વતા વર્ષાણિ ચેતિ। અથ ષષ્ઠં ગોમેદં કથ્યતે। શાલ્મલં યથા સુરોદેનાવૃતં તદ્વત્ સુરોદોઽપિ તદ્વિગુણેન ગોમેદેનાવૃતઃ। તત્ર ચ પ્રધાનપર્વતૌ દ્વાવેવ। એકસ્ય તાવત્તાવસરઃ। અપરશ્ચ કુમુદ ઇતિ। સમુદ્રશ્ચેક્ષુરસસ્તદ્દ્વિગુણેન પુષ્કરેણાવૃતઃ। તત્ર ચ પુષ્કરાખ્યે માનસો નામ પર્વતઃ। તદપિ દ્વિધા છિન્નં વર્ષં તત્પ્રમાણેન ચ। સ્વાદોદકેનાવૃતમ્। તતશ્ચ કટાહમ્। એતત્ પૃથિવ્યાઃ પ્રમાણમ્। બ્રહ્માણ્ડસ્ય ચ સકટાહવિસ્તારપ્રમાણમ્। એવંવિધાનામણ્ડાનાં પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે। એતાનિ કલ્પે કલ્પે ભગવાન્ નારાયણઃ ક્રોડરૂપી રસાતલાન્તઃપ્રવિષ્ટાનિ દંષ્ટ્રૈકૈનોદ્ધૃત્ય સ્થિતૌ સ્થાપયતિ। એષ વઃ કથિતો માર્ગો ભૂમેરાયામવિસ્તરઃ । સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ કૈલાસં નિલયં દ્વિજાઃ ।। ૮૮.
શાલમલ clarified butterના સમુદ્રથી ઘેરાયેલ છે, અને તેનું વિસ્તાર પણ બે ગણી છે. ત્યાં સાત મુખ્ય પર્વતો છે, અને એટલા જ ક્ષેત્રો અને નદીઓ છે. પર્વતો છે: સુમહાન, પીતા, શાતકૌમ્ભ, સર્વગુણસૌવર્ણ, રોહિત, સુમનસ, કુશલ, જામ્બુનદ અને વૈદ્યુત—આ બધા કુળ પર્વતો અને ક્ષેત્રો છે. પછી છઠ્ઠું, ગોમેદ, વર્ણવાય છે. જેમ શાલમલ સુરોદ સમુદ્રથી ઘેરાયેલ છે, તેમ સુરોદ પણ ગોમેદથી બે ગણી ઘેરાયેલ છે. ત્યાં બે મુખ્ય પર્વતો છે: એક તાવસરા અને બીજું કુમુદ. ખાંડના રસનો સમુદ્ર પણ પુષ્કરથી બે ગણી ઘેરાયેલ છે. ત્યાં પુષ્કર નામના ક્ષેત્રમાં માનસ નામનો પર્વત છે, જે બે ભાગમાં વહેંચાયેલ છે. તે મીઠા પાણીથી ઘેરાયેલ છે. પછી કટાહ આવે છે. આ પૃથ્વીનું માપ છે, અને બ્રહ્માંડનું વિસ્તાર કટાહ સુધી છે. આવા મંડળોની ગણતરી નથી. દરેક કલ્પમાં ભગવાન નારાયણ, ક્રોડ રૂપે, પાતાળમાં પ્રવેશી, એક જ દાંતથી તેમને ઉપાડે છે અને સ્થિર કરે છે. આ રીતે પૃથ્વીનો માર્ગ અને વિસ્તાર વર્ણવાયો છે. તમારો કલ્યાણ થાય; હવે હું કૈલાસમાં જાઉં છું, દ્વિજો.