વરાહપુરાણમ્

તત્ર પ્રસન્નસ્વાદુસલિલા બહૂદકા નદ્યો વહન્તિ । તત્રાશ્રમો ભગવતઃ કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ । નાનામુનિજનાકીર્ણસ્તચ્ચ શતયોજનમેકં પરિમણ્ડલં વનં ચ । તથા ચ તામ્રાભસ્ય શૈલસ્ય પતઙ્ગસ્ય ચાન્તરે શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિગુણાયતં બાલાર્કસદૃશરાજીવપુણ़્રીકૈઃ સમન્તતઃ સહસ્ત્રપત્રૈરવિરલૈરલંકૃતં મહત્ સરોઽનેકસિદ્ધગન્ધર્વાધ્યુષિતમ્ । ।। ૮૦.

ત્યાં ઘણી નદીઓ વહે છે, જે સ્વચ્છ અને મીઠું પાણી ધરાવે છે. ત્યાં ભગવાન કર્દમ પ્રજાપતિનું આશ્રમ છે, જ્યાં અનેક મુનિઓ રહે છે. એ વન એક સો યોજનનું ગોળ છે. એ જ રીતે, તામ્રાભ અને પતંગા પર્વત વચ્ચે, એક મહાન સરોવર છે, જે સો યોજન પહોળું અને બે સો યોજન લાંબું છે, જે ચારેય બાજુ યુવાન સૂર્ય જેવા કમળ અને હજારો પાંદડાવાળા કમળોથી શોભાયમાન છે, અને અનેક સિદ્ધો અને ગંધર્વો ત્યાં રહે છે.

તસ્ય ચ મધ્યે મહાશિખરઃ શતયોજનાયામસ્ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણોઽનેકધાતુરત્નભૂષિતસ્તસ્ય ચોપરિ મહતી રથ્યા રત્નપ્રાકારતોરણા । તસ્યાં મહદ્ વિદ્યાધરપુરમ્ । તત્ર પુલોમનામા વિદ્યાધરરાજઃ શતસહસ્ત્રપરીવારઃ । તથા ચ વિખાખાચલેન્દ્રસ્ય શ્વેતસ્ય ચાન્તરે સરઃ । તસ્ય ચ પૂર્વતીરે મહદામ્રવનં કનકસંકાશૈઃ ફલૈરતિસુગન્ધિભિર્મહાકુમ્ભમાત્રૈઃ સર્વતશ્ચિતમ્ । દેવગન્ધર્વાદયશ્ચ તત્ર નિવસન્તિ

એ સરોવરના મધ્યમાં એક મહાન શિખર છે, જે સો યોજન લાંબું અને ત્રીસ યોજન પહોળું છે, અનેક ધાતુ અને રત્નોથી શોભાયમાન. તેની ઉપર વિશાળ રસ્તો છે, જેમાં રત્નોથી બનેલા દરવાજા અને તોરણ છે. ત્યાં વિદ્યાાધરોનું મહાન શહેર છે, જ્યાં વિદ્યાાધર રાજા પુલોમા સો હજાર અનુયાયીઓ સાથે રહે છે. એ જ રીતે, વિખાખા અને શ્વેત પર્વત વચ્ચે એક સરોવર છે. તેના પૂર્વ કાંઠે એક મહાન આંબાવન છે, જે સર્વત્ર સોનાની જેમ ચમકતા, અત્યંત સુગંધિત અને મહાકુંભ જેટલા મોટા ફળોથી ભરેલું છે. ત્યાં દેવો અને ગંધર્વો રહે છે.

તેને બિલ્વસ્થળી કહે છે. ત્યાં ફળો પ્રવાળ જેવા છે, અને પડતા ફળો જમીન ભેજી કરે છે. એ સ્થળે ગુપ્ત જીવો, જે બિલ્વ ફળ ખાય છે, રહે છે. એ જ રીતે, વસુધારા અને રત્નધારા વચ્ચે, ત્રીસ યોજન પહોળું અને સો યોજન લાંબું, સુગંધિત કિંચુક વન છે, જે હંમેશા ફૂલેલું રહે છે અને તેની સુગંધ સો યોજન સુધી ફેલાય છે. ત્યાં સિદ્ધો રહે છે અને પાણી પણ છે.

અથ પશ્ચિમદિગ્ભાગે વ્યવસ્થિતા ગિરિદ્રોણ્યઃ કીર્ત્યન્તે । સુપાર્શ્વશિખિશૈલયોર્મધ્યે સમન્તાદ્ યોજનશતમેકં ભૌમશિલાતલં નિત્યતપ્તં દુઃસ્પર્શમ્ । તસ્ય મધ્યે ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણં મણ્ડલં વહ્નિસ્થાનમ્ । સ ચ સર્વકાલમનિન્ધનો ભગવાન્ લોકક્ષયકારી સંવર્તકો જ્વલતે । અન્તરે ચ શૈલવરયોઃ કુમુદાઞ્જનયોઃ શતયોજનવિસ્તીર્ણામાતુલુઙ્ગસ્થલી સર્વસત્ત્વાનામગમ્યા । પીતવર્ણૈઃ ફલૈરાવૃતા સતી સા સ્થલી શોભતે । તત્ર ચ પુણ્યો હ્રદઃ સિદ્ધૈરુપેતઃ। બૃહસ્પતેસ્તદ્વનમ્।। તથા ચ શૈલયોઃ પિઞ્જરગૌરયોરન્તરેણ સરોદ્રોણી હ્યનેકશતયોજનાયતા મહદ્ભિશ્ચ ષટ્પદોદ્ઘુષ્ટૈઃ કુમુદૈરુપશોભિતા

હવે પશ્ચિમ દિશામાં આવેલી પર્વત ખીણો વર્ણવાય છે. સુપાર્શ્વ અને શિખી પર્વત વચ્ચે, ચારે બાજુ સો યોજનનું, પથ્થરનું તપતું અને સ્પર્શવા અઘરું જમીન છે. તેના મધ્યમાં ત્રીસ યોજન પહોળું વૃત્ત છે, જે અગ્નિનું સ્થાન છે. ત્યાં ભગવાન સંવર્તક અગ્નિ, જે જગતનો નાશ કરે છે, હંમેશા બળે છે, અને તેને કોઈ ઇંધણની જરૂર નથી. કુમુદ અને અંજના પર્વત વચ્ચે, સો યોજન પહોળું, આતુલુંગસ્થળી નામનું સ્થળ છે, જ્યાં કોઈ જીવ જઈ શકતો નથી; એ જમીન પીળા ફળોથી ઢંકાયેલી છે. ત્યાં પવિત્ર તળાવ છે, જેમાં સિદ્ધો રહે છે, અને બૃહસ્પતિનું વન છે. એ જ રીતે, પીળા અને સફેદ પર્વત વચ્ચે, અનેક સો યોજન લાંબી મહાન ખીણ છે, જેમાં કમળ અને મધમાખીઓની ગુંજ સાથે શોભાયમાન છે.

તત્ર ચ ભગવતો વિષ્ણોઃ પરમેશ્વરસ્યાયતનમ્ । તથા ચ શુક્લપાણ્ડુરયોરપિ મહાગિર્યોરન્તરે ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણો નવત્યાયત એકઃ શિલોદ્દેશોવૃક્ષવિવર્જિતઃ । તત્ર નિષ્પઙ્કા દીર્ઘિકા સવૃક્ષા ચ સ્થલપદ્મિની અનેકજાતીયૈશ્ચ પદ્મૈઃ શોભિતા । તસ્યાશ્ચ મધ્યે પઞ્ચયોજનપ્રમાણો મહાન્યગ્રોધવૃક્ષઃ । તસ્મિંશ્ચન્દ્રશેખરોમાપતિર્નીલવાસાશ્ચ દેવો નિવસતિ યક્ષાદિભિરીડ્યમાનઃ । સહસ્ત્રશિખરસ્ય ગિરેઃ કુમુદસ્ય ચાન્તરે પઞ્ચાશદ્યોજનાયામં વિંશદ્યોજનવિસ્તૃતમિક્ષુક્ષેપોચ્ચશિખરમનેકપક્ષિસેવિતમ્ । અનેકવૃક્ષફલૈર્મધુરસ્ત્રવૈરુપશોભિતમ્ । તત્ર ચેન્દ્રસ્ય મહાનાશ્રમો દિવ્યાભિપ્રાયનિર્મિતઃ । તથા ચ શઙ્ખકૂટઋષભયોર્મધ્યે પુરુષસ્થલીરમ્યાઽનેકગુણાનેકયોજનાયતા બિલ્વપ્રમાણૈઃ કઙ્કોલકૈઃ સુગન્ધિભિરુપેતા । તત્ર પુરુષકરસોન્મત્તા નાગાદ્યાઃ પ્રતિવસન્તિ

ત્યાં ભગવાન વિષ્ણુનું પરમ સ્થાન છે. એ જ રીતે, મહા સફેદ અને પાંદળી પર્વત વચ્ચે, ત્રીસ યોજન પહોળું અને નવ્વે યોજન લાંબું, પથ્થરનું પ્રદેશ છે, જેમાં કોઈ વૃક્ષ નથી. ત્યાં એક સ્વચ્છ તળાવ છે, જેમાં વૃક્ષો અને જમીન પર ફૂલેલા કમળ છે, અનેક જાતિના કમળોથી શોભાયમાન. તેના મધ્યમાં પાંચ યોજનનું મહાન વટવૃક્ષ છે. ત્યાં ચંદ્રશેખર, નિલવસ્ત્ર ધારણ કરનાર દેવ, યક્ષો અને અન્ય દ્વારા પૂજાય છે. સહસ્ત્રશિખર અને કુમુદ પર્વત વચ્ચે, પચાસ યોજન લાંબું અને વીસ યોજન પહોળું, ઇક્ષુક્ષેપ જેટલી ઊંચી શિખર છે, જેમાં અનેક પક્ષીઓ આવે છે, વિવિધ ફળ અને મધથી શોભાયમાન છે. ત્યાં ઇન્દ્રનું મહાન આશ્રમ છે, જે દૈવી ઇચ્છાથી બનેલું છે. એ જ રીતે, શંખકૂટ અને ઋષભ પર્વત વચ્ચે, પુરુષસ્થળી નામનું સુંદર સ્થાન છે, અનેક યોજન લાંબું, બિલ્વ ફળ જેટલા કંકોલક ફળોથી અને સુગંધથી ભરપૂર. ત્યાં ઉન્મત્ત હાથીઓ અને અન્ય જીવો રહે છે.

તથા કપિઞ્જલનાગશૈલયોરન્તરે દ્વિશતયોજનમાયામવિસ્તીર્ણા શતયોજનસ્થલી નાનાવનવિભૂષિતા દ્ર્ાક્ષાખર્જૂરખણ્ડૈરુપેતા અનેકવૃક્ષવલ્લીભિરનેકૈશ્ચ સરોભિરુપેતા સા સ્થલી । તથા ચ પુષ્કરમહામેઘયોરન્તરે ષષ્ટિયોજનવિસ્તીર્ણા શતાયામા પાણિતલપ્રખ્યા મહતી સ્થલી વૃક્ષવીરુધવિવર્જિતા ।તસ્યાશ્ચ પાર્શ્વે ચત્વારિ મહાવનાનિ સરાંસિ ચાનેકયોજનાનામ્ ।દશ પઞ્ચ સપ્ત તથાષ્ટૌ ત્રિંશદ્ વિંશતિ યોજનાનાં સ્થલ્યો દ્રોણ્યશ્ચ । તત્ર કાશ્ચિન્મહાઘોરાઃ પર્વતક્ષયાઃ

કપિંજલ અને નાગ પર્વત વચ્ચે, બે સો યોજન લાંબી અને પહોળી, અને સો યોજન વિસ્તારવાળી જમીન છે, જે વિવિધ વનોથી શોભાયમાન છે, દ્રાક્ષ અને ખજુરના ઝૂંડ, અનેક વૃક્ષો અને લતાઓ, અને અનેક તળાવોથી ભરપૂર છે. એ જ રીતે, પુષ્કર અને મહામેઘ પર્વત વચ્ચે, સાસઠ યોજન પહોળી અને સો યોજન લાંબી, હાથની પાંદડી જેવી સમતલ, મહાન જમીન છે, જેમાં કોઈ વૃક્ષ કે વાવેતર નથી. તેના કાંઠે ચાર મહાન વન અને તળાવ છે, જે અનેક યોજનના છે. દસ, પાંચ, સાત, આઠ, ત્રીસ અને વીસ યોજનના પ્રદેશ અને ખીણો છે. તેમાં કેટલીક ખીણો પર્વતના વિનાશથી ખૂબ ભયાનક છે.

રુદ્ર ઉવાચ । અતઃ પરં પર્વતેષુ દેવાનામવકાશા વર્ણ્યન્તે । તત્ર યોઽસૌ શાન્તાખ્યઃ પર્વતસ્તસ્યોપરિ મહેન્દ્રસ્ય ક્રીડાસ્થાનમ્ । તત્ર દેવરાજસ્ય પારિજાતકવૃક્ષવનમ્ । તસ્ય પૂર્વપાર્શ્વે કુઞ્જરો નામ ગિરિઃ । તસ્યોપરિ દાનવાનામષ્ટૌ પુરાણિ ચ । ૧ તથા વજ્રકે પર્વતવરે રાક્ષસાનામનેકાનિ પુરાણિ । તે ચ નામ્ના નીલકાઃ કામરૂપિણઃ । મહાનીલેઽપિ શૈલેન્દ્રપુરાણિ । પઞ્ચદશસહસ્ત્રાણિ કિન્નરાણાં ખ્યાતાનિ । તત્ર દેવદત્તચન્દ્રાદયો રાજાનઃ । પઞ્ચદશકિન્નરાણાં ગર્વિતાઃ । તાનિ સૌવર્ણાનિ બિલપ્રવેશનાનિ ચ પુરાણિ । ચન્દ્રોદયે ચ પર્વતવરે નાગાનામધિવાસઃ । તે ચ બિલપ્રવેશાઃ બિલેષુ વૈનતેયવિષયાવર્ત્તિનો વ્યવસ્થિતાનુરાગે ચ દાનવેન્દ્રા વ્યવસ્થિતાઃ । વેણુમત્યપિ વિદ્યાધરપુરત્રયં । ત્રિંશદ્યોજનશતવિસ્તીર્ણમેકૈકં તાવદાયતમ્ । ઉલૂકરોમશમહાવેત્રાદયશ્ચ રાજાનો વિદ્યાધરાણામ્ । ૨ એકૈકે ચ શૈલરાજનિ સ્વયમેવ ગરુડો વ્યવસ્થિતઃ । કુઞ્જરે તુ પર્વતવરે નિત્યં પશુપતિઃ સ્થિતઃ । વૃષભાઙ્કો મહાદેવઃ શંકરો યોગિનાં વરઃ અનેકગણભૂતકોટિસહસ્ત્રવારો ભગવાન્ અનાદિપુરુષો વ્યવસ્થિતઃ । વસુધારે ચ પુષ્પવતાં વસૂનાં ચ સમાવાસઃ । ૩ વસુધારરત્નધારયોર્મૂર્ધ્નિ અષ્ટૌ સપ્ત ચ સંખ્યયા । પુરાણિ વસુસપ્તર્ષીણાં ચેતિ । એકશ્રૃઙ્ગે ચ પર્વતોત્તમે પ્રજાપતેઃ સ્થાનં ચતુર્વક્ત્રસ્ય બ્રહ્મણઃ। ગજપર્વતે ચ મહાભૂતપરિવૃતા સ્વયમેવ ભગવતી તિષ્ઠતિ । ૪ વસુધારે ચ પર્વતવરે મુનિસિદ્ધવિદ્યાધરાણામાયતનમ્ । ચતુરાશીત્યપરપુર્યો મહાપ્રાકારતોરણાઃ । તત્ર ચાનેકપર્વતા નામ ગન્ધર્વા યુદ્ધશાલિનો વસન્તિ । તેષાં ચાધિપતિર્દેવો રાજરાજૈકપિઙ્ગલઃ । સુરરાક્ષસાઃ પઞ્ચકૂટેદાનવાઃ શતશ્રૃઙ્ગેયક્ષાણાં પુરશતમ્ । ૫ તામ્રાભે તક્ષકસ્યપુરશતમ્ । વિશખપર્વતે ગુહસ્યાયતનમ્ । શ્વેતોદયે ગિરિવરે મહાગન્ધર્વભવનમ્ । હરિકૂટે હરિર્દેવઃ । કુમુદે કિન્નરાવાસઃ । અઞ્જને મહોરગાઃ । સહસ્ત્રશિખરે ચ દૈત્યાનામુગ્રકર્મિણામાવાસઃ । પુરાણાં સહસ્ત્રમેકં હેમમાલિનામ્ મુકુટે પન્નપ્રપક્ષે પર્વતવરે ચત્વાર્યાયતનાનિ તુ। એવં મેરુપર્વતેષુ દેવાનામધિવાસઃ । મર્યાદાપર્વતે દેવકૂટે પુરવિન્યાસઃ કીર્ત્યતે । તસ્યોપરિ યોજનશતં ગરુડસ્ય જાતં ક્ષેત્રમ્ । તસ્યૈવ પાર્શ્વતસ્ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણાશ્ચત્વારિંશદાયતાઃ સપ્તગન્ધર્વનગરાઃ । આગ્નેયાશ્ચ નામ્ના ગન્ધર્વાતિબલિનઃ । તત્ર ચાન્યત્ ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલં પુરમ્ સૈંહિકેયાનામ્ । તત્ર ચ દેવર્ષિચરિતાનિ દેવકૂટે દૃશ્યન્તે । પુરં ચ કાલકેયાનાં તત્રૈવ । તથા ચાન્તરતટેઽન્યેસુનાન્નામ તસ્યૈવ દક્ષિણે ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તૃતં દ્વિષષ્ટિયોજનાયામં પુરમ્ કામરૂપિણાં દૃપ્તાનાં મધ્યમે ચ તસ્ય હેમકૂટે મહાદેવસ્ય ન્યગ્રોધઃ । અથાતઃ કૈલાસવર્ણકો ભવતિ। કૈલાસસ્ય તટે યોજનશતમાયામવસ્તૃતમ્ ભુવનમાલાભિવ્યાપ્તમ્ । તસ્યાશ્ચ મધ્યે સભા । તત્ર ચ તત્પુષ્કરં નામ વિમાનં તિષ્ઠતિ । ધનદસ્ય ચ તદ્વિમાનમધિવાસશ્ચ । તત્ર પદ્મમહાપદ્મમકરકચ્છપકુમુદશઙ્ખનીલનન્દમહાનિધયઃ પ્રતિવસન્તિ । તત્ર ચન્દ્રાદીનાં લોકપાલાનામાવાસઃ । તત્ર ચ મન્દાકિની નામ નદી । તથા કનકમન્દા મન્દા ચેતિ નામભિઃ સરિતઃ । તત્રાન્યા અપિ નદ્યઃ સન્તિ । પૂર્વપાર્શ્વે ચ શતયોજનમાયામાસ્ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તૃતા દશગન્ધર્વપુર્યઃ તાસુ ચ સકુબાહુહરિકેશચિત્રસેનાદયો રાજાનઃ । તસ્યૈવ ચ પશ્ચિમકૂટે અશીતિયોજનાયામં ચત્વારિંશદ્વિસ્તૃતમેકૈકં યક્ષનગરમ્ । તેષુ ચ મહામાલિસુનેત્ર ચક્રાદયો નાયકાઃ । તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે કુઞ્જદરીષુ ગુહાસુ સમુદ્રાઃ સમુદ્રં યાવત્કિન્નરાણાં પુરશતમ્ । તેષુ ચ દ્રુમસુગ્રીવાદિભગદત્તપ્રમુખં રાજશતમ્ । તત્ર ચ રુદ્રસ્યોમયા સાર્દ્ધં વિવાહસ્સંવૃત્તઃ । તપશ્ચ કૃતવતી ગૌરી । કિરાતરૂપિણા ચ રુદ્રેણ સ્થિતમ્ । તત્રૈવ તત્ર સ્થિતેન સોમેન શંકરેણ જમ્બૂદ્વીપાવલોકનં કૃતમ્ । તત્ર ચાનેકકિન્નરગન્ધર્વોપગીતમુમાવનં નામાપ્સરોભિરનેકપુષ્પલતાવલ્લીભિરુપેતમ્ । યત્ર ભગવતા મહેશ્વરેણાર્દ્ધનારીનરવપુઃ પ્રાપ્તમ્ । તત્ર ચ કાર્તિકેયસ્ય શરદ્વનમ્ । પુષ્પચિત્રક્રૌઞ્ચયોર્મધ્યે કાર્તિકેયાભિષેકઃ કૃતઃ તસ્ય ચ પૂર્વતટે સિદ્ધમુનિગણાવાસઃ કલાપગ્રામો નામ । તથા ચ માર્કણ્ડેયવસિષ્ઠપરાશરનલવિશ્વામિત્રોદ્દાલકાદીનાં મહર્ષીણામનેકાનિ સહસ્ત્રાણ્યાશ્રમાણાં હિ ભવતિ । તથા ચ પશ્ચિમસ્યાચલેન્દ્રસ્ય નિષધસ્ય ભાગં શ્રૃણુત । તસ્ય ચ મધ્યમકૂટે વિષ્ણ્વાયતનં મહાદેવસ્ય । તસ્યૈવોત્તરતટે ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તૃતં મહત્પુરં લમ્બાખ્યાતં રાક્ષસાનામ્ । તસ્યૈવ દક્ષિણે પાર્શ્વે બિલપ્રવેશનગરમ્ । પ્રભેદકસ્ય પશ્ચિમેન દેવદાનવસિદ્ધાદીનાં પુરાણિ । તસ્ય ગિરેર્મૂર્ધ્નિ મહતી સોમશિલા તિષ્ઠતિ । તસ્યાં ચ પર્વણિ સોમઃ સ્વયમેવાવતરતિ । તસ્યૈવોત્તરપાર્શ્વે ત્રિકૂટં નામ । તત્ર બ્રહ્મા તિષ્ઠતિ ક્વચિત્ । તથા ચ વહ્ન્યાયતનમ્ । મૂર્ત્તિમાન્ વહ્નિરુપાસ્યતે દેવૈઃ । ૬ ઉત્તરે ચ શ્રૃઙ્ગાખ્યે પર્વતવરે દેવતાનામાયતનાનિ । પૂર્વે નારાયણસ્યાયતનમ્ । મધ્યે બ્રહ્મણઃ । શંકરસ્ય પશ્ચિમે । તત્ર ચ યક્ષાદીનાં કેચિત્ પુરાણિ તસ્ય ચોત્તરતીરે જાતુછે મહાપર્વતે ત્રિંશદ્યોજનમણ્ડલં નન્દજલં નામ સરસ્ તત્ર નન્દો નામ નાગરાજા વસતિ શતશીર્ષપ્રચણ્ડ ઇતિ।।૭ ઇત્યેતેઽષ્ટૌ દેવપર્વતા વિજ્ઞેયાઃ । તેનાનુક્રમેણ હેમરજતરત્નવૈદૂર્યમાનઃ શિલાહિઙ્ગુલાદિવર્ણાઃ । ઇયં ચ પૃથ્વી લક્ષકોટિશતાનેકસંખ્યાતાનાં પૂર્ણા તેષુ ચ સિદ્ધવિદ્યાધરાણાં નિલયાઃ તે ચ મેરોઃ પાર્શ્વતઃ કેસરવલયાલવાલં સિદ્ધલોકેતિ કીર્ત્ત્યતે । ઇયં પૃથ્વી પદ્માકારેણ વ્યવસ્થિતા । એષ ચ સર્વપુરાણેષુ ક્રમઃ સામાન્યતઃ પ્રતિપાદ્યતે

રુદ્રે કહ્યું: હવે પર્વતો પર દેવોના નિવાસ સ્થાન વર્ણવાય છે. શાંતા નામના પર્વત પર મહેન્દ્રનું રમણસ્થાન છે. ત્યાં દેવરાજનું પારિજાત વૃક્ષોનું વન છે. તેના પૂર્વ કાંઠે કુંજર નામનો પર્વત છે, જેમાં દાનવોની આઠ પ્રાચીન નગરીઓ છે. એ જ રીતે, વજ્રક પર્વત પર અનેક રાક્ષસોની નગરીઓ છે, જે નિલક અને રૂપ બદલનાર છે. મહાનિલા પર્વત પર વિદ્યાાધરોની નગરીઓ છે. ત્યાં પંદર હજાર કિન્નરોની પ્રસિદ્ધ નગરીઓ છે, જેમાં દેવદત્ત, ચંદ્ર વગેરે રાજાઓ છે. એ નગરીઓ સોનાની છે, અને ભૂગર્ભ પ્રવેશદ્વાર ધરાવે છે. ચંદ્રોદય પર્વત પર નાગોનું નિવાસ છે. તેમના ભૂગર્ભ પ્રવેશો ગુફાઓમાં છે, અને દાનવ રાજાઓ પોતાના પ્રદેશમાં સ્થિર છે. વેણુમતી પર્વત પર વિદ્યાાધરોની ત્રણ નગરીઓ છે, દરેક ત્રીસ યોજન પહોળી અને ચાળીસ યોજન લાંબી છે. ઉલૂકરોમ, મહાવેત્ર વગેરે વિદ્યાાધર રાજાઓ ત્યાં રહે છે. દરેક પર્વત રાજા પર ગરુડ પોતે હાજર છે. કુંજર પર્વત પર પાશુપતિ હંમેશા રહે છે. મહાદેવ, વૃષભવાહન, શંકર, યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અનેક ભૂતગણો સાથે, અનાદિ પુરુષ, ત્યાં સ્થિર છે. વસુધારા પર્વત પર વસુઓ અને ફૂલવાળા લોકોનું નિવાસ છે. વસુધારા અને રત્નધારા પર્વતની ટોચ પર, આઠ અને સાત નગરીઓ છે, જે વસુઓ અને સપ્તર્ષિઓની છે. એકશૃંગ પર્વત પર પ્રજાપતિ, ચાર મુખવાળા બ્રહ્માનું સ્થાન છે. ગજપર્વત પર ભગવાની મહાભૂતોથી ઘેરાયેલી છે. વસુધારા પર્વત પર મુનિ, સિદ્ધ અને વિદ્યાાધરોનું નિવાસ છે. ચોર્યાસી અન્ય નગરીઓ છે, મોટા કિલ્લા અને તોરણ સાથે. અનેકપર્વત નામના પર્વત પર યુદ્ધકુશળ ગંધર્વો રહે છે, તેમનો રાજા રાજરાજ એકપિંગલ છે. પંચકૂટ અને શતશૃંગ પર્વત પર સુર, રાક્ષસ અને દાનવોની નગરીઓ છે, યક્ષોની સો નગરીઓ છે. તામ્રાભ પર્વત પર તક્ષકની સો નગરીઓ છે. વિશાખ પર્વત પર ગુહાનું નિવાસ છે. શ્વેતોદય પર્વત પર મહા ગંધર્વોનું મહેલ છે. હરિકૂટ પર હરિ દેવ છે. કુમુદ પર કિન્નરોનું નિવાસ છે. અંજના પર મહા સર્પો છે. સહસ્ત્રશિખર પર ઉગ્ર કર્મવાળા દૈત્યોનું નિવાસ છે. હેમમાલિનોની હજાર નગરીઓ છે. મુકુટ પર્વતના પાંખ પર ચાર નિવાસ છે. આવું મેરુ પર્વત પર દેવોના નિવાસ છે. મર્યાદા પર્વત, દેવકૂટ પર નગરીઓનું વિધાન વર્ણવાય છે. તેના ઉપર સો યોજન દૂર ગરુડનું જન્મસ્થાન છે. તેના બાજુમાં ત્રીસ યોજન પહોળી અને ચાળીસ યોજન લાંબી સાત ગંધર્વ નગરીઓ છે. એ ગંધર્વો અગ્નિથી શક્તિશાળી છે. ત્યાં ત્રીસ યોજન વિસ્તારવાળી સિંહિકેયોની નગરી છે. દેવકૂટ પર દેવર્ષિઓના કાર્યો જોવા મળે છે. કાલકેયોની નગરી પણ ત્યાં છે. એ જ રીતે, દક્ષિણ આંતરિક કાંઠે, સુનાન નામની નગરી છે, ત્રીસ યોજન પહોળી અને બાસઠ યોજન લાંબી, રૂપ બદલનાર ગર્વીલા લોકોની છે. હેમકૂટના મધ્યમાં મહાદેવનું વટવૃક્ષ છે. હવે કૈલાસનું વર્ણન છે. કૈલાસના કાંઠે સો યોજન લાંબી ભૂમિ છે, જે ભુવનમાળાથી શોભાયમાન છે. તેના મધ્યમાં સભા છે. ત્યાં તતપુષ્કર નામનું વિમાન ઊભું છે. એ વિમાન ધનદાનું નિવાસ છે. ત્યાં પદ્મ, મહાપદ્મ, મકર, કચ્છપ, કુમુદ, શંખ, નીલ, નંદ અને મહાનિધિ જેવા મહાન ખજાના રહે છે. ત્યાં ચંદ્રાદિ લોકપાલોનું નિવાસ છે. ત્યાં મન્દાકિની નામની નદી વહે છે, અને કનકમંદા, મંદા વગેરે નદીઓ પણ છે. અન્ય નદીઓ પણ છે. પૂર્વ કાંઠે, સો યોજન લાંબી અને ત્રીસ યોજન પહોળી દસ ગંધર્વ નગરીઓ છે, જેમાં સકુબાહુ, હરિકેશ, ચિત્રસેન વગેરે રાજાઓ છે. પશ્ચિમ શિખર પર, અશી યોજન લાંબી અને ચાળીસ યોજન પહોળી, દરેક યક્ષ નગરી છે. તેમાં મહામાલી, સુનેત્ર, ચક્ર વગેરે નેતાઓ છે. દક્ષિણ બાજુ, કુંજદરીની ગુફાઓમાં, કિન્નરોની સો નગરીઓ છે, જે સમુદ્ર સુધી ફેલાયેલી છે. તેમાં દ્રુમ, સુગ્રીવ વગેરે વડા રાજાઓ સહિત સો રાજાઓ છે. ત્યાં રુદ્ર અને ઉમાનો લગ્ન થયો હતો. ગૌરીએ તપ કર્યું, અને રુદ્રે કિરાત રૂપે ત્યાં નિવાસ કર્યો. ત્યાં સોમ અને શંકરે જાંબુદ્વીપનું અવલોકન કર્યું. ત્યાં અનેક કિન્નર અને ગંધર્વો દ્વારા ગવાયેલું ઉમાવન છે, જેમાં અનેક ફૂલોની લતાઓ છે, જ્યાં મહેશ્વરે અર્ધનારીનર રૂપ પ્રાપ્ત કર્યું. ત્યાં કાર્તિકેયનું શરદવન છે. પુષ્પ અને ચિત્રક્રૌંચ વચ્ચે કાર્તિકેયનો અભિષેક થયો, અને તેના પૂર્વ કાંઠે સિદ્ધ મુનિગણોનું કલાપગ્રામ નામનું નિવાસ છે. ત્યાં માર્કંડેય, વશિષ્ઠ, પરાશર, નલ, વિશ્વામિત્ર, ઉદ્દાલક વગેરે મહર્ષિઓના હજારો આશ્રમ છે. હવે પશ્ચિમ પર્વત રાજા નિષધના ભાગનું વર્ણન સાંભળો. તેના મધ્યમ શિખર પર વિષ્ણુ અને મહાદેવનું નિવાસ છે. તેના ઉત્તર કાંઠે, ત્રીસ યોજન પહોળું, લંબ નામનું રાક્ષસોની મહાન નગરી છે. દક્ષિણ બાજુ ભૂગર્ભ નગરી છે. પ્રભેદકના પશ્ચિમે દેવ, દાનવ, સિદ્ધોની પ્રાચીન નગરીઓ છે. એ પર્વતની ટોચ પર મહાન સોમશિલા છે. તેમાં પૂર્ણિમાએ સોમ પોતે અવતરે છે. તેના ઉત્તર કાંઠે ત્રિકૂટ છે. ત્યાં બ્રહ્મા ક્યારેક રહે છે. એ જ રીતે, અગ્નિનું નિવાસ છે, જ્યાં embodied અગ્નિ દેવો દ્વારા પૂજાય છે.

રુદ્ર ઉવાચ । અથ નદીનામવતારં શ્રૃણુત । આકાશસમુદ્રો યઃ કીર્ત્યતે સામાખ્યસ્ તસ્માદાકાશગામિની નદી પ્રવૃત્તા । સા ચાનવરતમિન્દ્રગજેન ક્ષોભ્યતે । સા ચ ચતુરશીતિસહસ્ત્રોચ્છ્રાયા । સા મેરોઃ સુદર્શનં કરોતિ । સા ચ મેરુકૂટતટાન્તેભ્યઃ પ્રસ્ખલિતા ચતુર્ધા સંજાતા । ષષ્ટિં ચ યોજનસહસ્ત્રં નિરાલમ્બા પતમાના પ્રદક્ષિણમનુસરન્તી ચતુર્દ્ધા જગામ । સીતા ચાલકનન્દા ચક્ષુર્ભદ્રા ચેતિ નામભિઃ । યથોદ્દેશં સા ચાનેકશતસહસ્ત્રપર્વતાનાં દારયન્તી ગાં ગતેતિ ગઙ્ગેત્યુચ્યતે અથ ગન્ધમાદનપાર્શ્વેઽમરગણ્ડિકા વર્ણ્યતે । એકત્રિંશદ્યોજનસહસ્ત્રાણિ આયામઃ ચતુઃશતવિસ્તીર્ણમ્। તત્ર કેતુમાલાઃ સર્વે જનપદાઃ । કૃષ્ણવર્ણાઃ પુરુષા મહાબલિનઃ । ઉત્પલવર્ણાઃ સ્ત્રિયઃ શુભદર્શનાઃ । તત્ર ચ મહાવૃક્ષાઃ પનસાઃ સન્તિ । તત્રેશ્વરો બ્રહ્મપુત્રસ્તિષ્ઠતિ । તત્રોદપાનાચ્ચ જરારોગવિવર્જિતા વર્ષાયુતાયુષશ્ચ નરાઃ । માલ્યવતઃ પૂર્વપાર્શ્વે પૂર્વગણ્ડિકા એકશ્રૃઙ્ગાદ્યોજનસહસ્ત્રાણિ માનતસ્તત્ર ચ ભદ્રાશ્વા નામ જનપદાઃ ભદ્રસાલવનં ચ તત્ર વ્યવસ્થિતમ્ । કાલામ્રવૃક્ષાઃ પુરુષાઃ શ્વેતાઃ પદ્મવર્ણિનઃ સ્ત્રિયઃ કુમુદવર્ણા દશવર્ષસહસ્ત્રાણિ તેષામાયુઃ । તત્ર ચ પઞ્ચ કુલપર્વતાઃ । તદ્યથા શૈલવર્ણઃ માલાખ્યઃ કોરજશ્ચ ત્રિપર્ણઃ નીલશ્ચેતિ તદ્વિનિર્ગતાઃ। તદમ્ભઃસ્થિતાનાં દેશાનાં તાન્યેવ નામાનિ । તે ચ દેશા એતા નદીઃ પિબન્તિ। તદ્યથા સીતા સુવાહિની હંસવતી કાસા મહાચક્રા ચન્દ્રવતી કાવેરી સુરસા શાખાવતી ઇન્દ્રવતી અઙ્ગારવાહિની હરિતોયા સોમાવર્તા શતહ્રદા વનમાલા વસુમતી હંસા સુપર્ણા પઞ્ચગઙ્ગા ધનુષ્મતી મણિવપ્રા સુબ્રહ્મભાગા વિલાસિની કૃષ્ણતોયા પુણ્યોદા નાગવતી શિવા શેવાલિની મણિતટા ક્ષીરોદા વરુણાવતી વિષ્ણુપદી મહાનદી હિરણ્યસ્કન્ધવાહા સુરાવતી કામોદા પતાકાશ્ચેત્યેતા મહાનદ્યઃ । એતાશ્ચ ગઙ્ગાસમાઃ કીર્તિતાઃ। આજન્માન્તં પાપં વિનાશયન્તિ । ક્ષુદ્રનદ્યશ્ચ કોટિશઃ। તાશ્ચ નદીર્યે પિબન્તિ તે દશવર્ષસહસ્ત્રાયુષઃ। રુદ્રોમાભક્તા ઇતિ

રુદ્રે કહ્યું: હવે નદીઓના અવતરણ વિશે સાંભળો. જે આકાશસમુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે, તેમાંથી એક આકાશમાં વહેતી નદી ઉત્પન્ન થાય છે. એ નદી ઈન્દ્રના હાથીથી સતત ઉથલાય છે. એ નદી ચોર્યાસી હજાર ઊંચાઈ સુધી જાય છે અને મેરુ પર્વતને સુંદર બનાવે છે. મેરુના શિખરોના કિનારે એ ચાર ભાગમાં વિભાજીત થાય છે. એ નદી સાઠ હજાર યોજન દૂર આધાર વિના પડીને મેરુની પરિક્રમા કરે છે અને ચાર દિશામાં જાય છે, જેનું નામ છે: સીતા, અલકાનંદા, ચક્ષુભદ્રા. એ નદીઓ પોતાના માર્ગે અનેક શતસહસ્ત્ર પર્વતોને ચીરીને ધરા પર આવે છે, તેથી એ ગંગા કહેવાય છે. પછી ગંધમાદન પર્વતના કિનારે અમરગંદિકા વર્ણવાય છે, જે એકત્રીસ હજાર યોજન લાંબી અને ચારસો યોજન પહોળી છે. ત્યાં બધા કેતુમાલા લોકો વસે છે: પુરુષો કાળા અને શક્તિશાળી છે, સ્ત્રીઓ કમળ જેવી રંગની અને સુંદર છે. ત્યાં મોટા પનસના વૃક્ષો છે. ત્યાં ભગવાન બ્રહ્માના પુત્ર છે. ત્યાંના કૂવામાંથી પીવાથી લોકો દસ હજાર વર્ષ જીવે છે, વૃદ્ધતા અને રોગથી મુક્ત. માલ્યવત પર્વતના પૂર્વ કિનારે પૂર્વગંદિકા છે, જે એક શિખરથી એક હજાર યોજન છે. ત્યાં ભદ્રાશ્વ લોકો અને ભદ્રસાલ વન છે. પુરુષો સફેદ છે, સ્ત્રીઓ કુમુદ જેવી રંગની છે, અને તેમનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ છે. ત્યાં પાંચ કુળ પર્વતો છે: શૈલવર્ણ, માલાખ્ય, કોરજ, ત્રિપર્ણ અને નીલ. એ પર્વતોના નામે પ્રદેશો છે, અને એ પાણીમાં વસતા લોકો છે. એ પ્રદેશોમાંથી નીકળતી નદીઓ: સીતા, સુવાહિની, હંસવતી, કાસા, મહાચક્રા, ચંદ્રવતી, કાવેરી, સુરસા, શાખાવતી, ઇન્દ્રવતી, અંગારવાહિની, હરિતોયા, સોમાવર્તા, શતહ્રદા, વનમાલા, વસુમતી, હંસા, સુપર્ણા, પંચગંગા, ધનુષમતી, મણિવપ્રા, સુબ્રહ્મભાગા, વિલાસિની, કૃષ્ણતોયા, પુણ્યોદા, નાગવતી, શિવા, શેવાલિની, મણિતટા, ક્ષીરોદા, વરુણાવતી, વિષ્ણુપદી, મહાનદી, હિરણ્યસ્કંધવાહા, સુરાવતી, કામોદા, પતાકા—આ મહાનદીઓ છે. એ ગંગા જેવી ગણાય છે, જન્મથી મરણ સુધીના પાપ નાશ કરે છે. અણગણતાની નાના નદીઓ પણ છે. જે લોકો એ નદીઓનું પાણી પીવે છે, તેઓ દસ હજાર વર્ષ જીવે છે. રુદ્ર કહે છે: મારા ભક્ત ન બનશો.

રુદ્ર ઉવાચ । નિસર્ગ એષ ભદ્રાશ્વાનાં કીર્તિતઃ કેતુમાલાનાં વિસ્તરેણ કથિતં । નૈષધસ્યાચલેનદ્રસ્ય પશ્ચિમેન કુલાચલજનપદનદ્યઃ કીર્ત્યન્તે । તથા ચ વિશાખકમ્બલજયન્તકૃષ્ણહરિતાશોકવર્દ્ધમાના ઇત્યેતેષાં સપ્તકુલપર્વતાનાં કોટિશઃ પ્રસૂતિઃ । તન્નિવાસિનો જનપદાસ્તન્નામાન એવ દ્રષ્ટવ્યાઃ । તદ્યથા સૌરગ્રામાત્તસાંતપો કૃતસુરાશ્રવણ કમ્બલમાહેયાચલકૂટવાસમૂલતપક્રૌઞ્ચકૃષ્ણાઙ્ગમણિપઙ્કજચૂડમલસોમીયસમુદ્રાન્તક કુરકુઞ્ચસુવર્ણઃ તટકકુહ શ્વેતાઙ્ગકૃષ્ણપાટવિદકપિલકર્ણિકમહિષકુબ્જકરનાટમહોત્કટશુકનાસગજભૂમકકુરઞ્જન મનાહકિંકિસપાર્ણભૌમકચોરકધૂમજન્મ અઙ્ગારજતીવનજીવલૌકિલવાચાં સહાઙ્ગમધુરેયશુકેચકેયશ્રવણમત્ત કાસિકગોદાવામકુલપઞ્જાવર્જ્જહમોદશઅલક એતે જનપદાસ્તત્પર્વતોત્થા નદીઃ પિબન્તિ । તદ્યથા પ્લક્ષા મહાકદમ્બા માનસી શ્યામા સુમેધા બહુલા વિવર્ણા પુઙ્ખા માલા દર્ભવતી ભદ્રાનદી શુકનદી પલ્લવા ભીમા પ્રભ़ઞ્જના કામ્બા કુશાવતી દક્ષા કાસવતી તુઙ્ગા પુણ્યોદા ચન્દ્રાવતી સુમૂલાવતી કકુદ્મિની વિશાલા કરણ્ટકા પીવરી મહામાયા મહિષી માનુષી ચણ્ડા એતા નદીઃ પ્રધાનાઃ। શેષાઃ ક્ષુદ્રનદ્યઃ સહસ્ત્રશશ્ચેતિ

રુદ્રે કહ્યું: ભદ્રાશ્વ લોકોની પ્રકૃતિ અને કેતુમાલા પ્રદેશની વિગત વર્ણવાઈ છે. હવે નિષધ પર્વતના પશ્ચિમમાં કુળાચલ પ્રદેશની નદીઓ જણાવવામાં આવે છે. વિશાખા, કંબલ, જયંત, કૃષ્ણ, હરિત, અશોક, વર્ધમાન—આ સાત કુળ પર્વતોમાંથી અણગણતાની નદીઓ ઉત્પન્ન થાય છે. એ પ્રદેશના લોકો પર્વતોના નામે ઓળખાય છે. જેમ કે: સૌરગ્રામ, તસાંતપ, કૃતસુરાશ્રવણ, કંબલમહા, હેયાચલકૂટ, વસામૂળ, તપક્રૌંચ, કૃષ્ણ, અંગમણી, પંકજચૂડા, માલસોમિયા, સમુદ્રાંતક, કુરકુંચ, સુવર્ણ, તટકુહા, શ્વેતાંગ, કૃષ્ણપાટ, વિદક, પિલકર્ણી, કામહિષ, કુબ્જ, કરણાટ, મહોત્કટ, શુકનાસા, ગજભૂમ, કાકુરંજન, મનાહ, કિંકિસ, પર્ણ, ભૌમક, ચોરક, ધૂમજન્મ, અંગ, રજત, ઈવન, જીવલૌ, કિલવાચા, સહાંગ, મધુરેય, શુકેચ, કેયશ્રવણ, મત્ત, કાસી, ગોદાવા, અમકુલપંજ, વર્જા, હમોદા, સાલકા—આ લોકો પોતાના પર્વતોમાંથી નીકળતી નદીઓનું પાણી પીવે છે. મુખ્ય નદીઓ છે: પલક્ષા, મહાકદંબા, માનસી, શ્યામા, સુમેધા, બહુલા, વિવર્ણા, પુંખા, માલા, દર્ભવતી, ભદ્રનદી, શુકનદી, પલ્લવ, ભીમા, પ્રભંજન, કાંબા, કુશાવતી, દક્ષા, કાસાવતી, તુંગા, પુણ્યોદા, ચંદ્રવતી, સુમૂળાવતી, કકુદ્મિની, વિશાલા, કરંટકા, પીવરી, મહામાયા, મહિષી, માનુષી, ચંડા. આ મુખ્ય નદીઓ છે; બાકીની હજારો નાના નદીઓ છે.

તથા ત્રિશ્રૃઙ્ગે ચ મણિકાઞ્ચનસર્વરત્નશિખરાનુક્રમેણ તસ્ય ચોત્તરશ્રૃઙ્ગાદ્દક્ષિણસમુદ્રાન્તે ચોત્તરકુરવઃ । વસ્ત્રાણ્યાભરણાનિ ચ વૃક્ષેષ્વેવ જાયન્તે ક્ષીરવૃક્ષાઃ ક્ષીરાસવાઃ સન્તિ। મણિભૂમિઃ સુવર્ણબાલુકા। તસ્મિન્ સ્વર્ગચ્યુતાશ્ચ પુરુષા વસન્તિ ત્રયોદશવર્ષસહસ્ત્રાયુષઃ । તસ્યૈવ દ્વીપસ્ય પશ્ચિમેન ચતુર્યોજનસહસ્ત્રમતિક્રમ્ય દેવલોકાચ્ચન્દ્રદ્વીપો ભવતિ યોજનસહસ્ત્રપરિમણ્ડલઃ । તસ્ય મધ્યે ચન્દ્રકાન્તસૂર્યકાન્તનામાનૌ ગિરિવરૌ। તયોશ્ચ મધ્યે ચન્દ્રાવતી નામ મહાનદી અનેકવૃક્ષફલાનેકનદીસમાકુલા। એતત્કુરુવર્ષં ચ । તસ્યોત્તરપાર્શ્વે સમુદ્રોર્મિમાલાઢ્યં પઞ્ચયોજનસહસ્ત્રમતિક્રમ્ય દેવલોકાત્ સૂર્યદ્વીપો ભવતિ યોજનસહસ્ત્રપરિમણ્ડલઃ। તસ્ય મધ્યે ગિરિવરઃ શતયોજનવિસ્તીર્ણસ્તાવદુચ્છ્રિતઃ। તસ્માત્સૂર્યાવર્ત્તનામા નદી નિર્ગતા। તત્ર ચ સૂર્યસ્યાધિષ્ઠિતમ્ તત્ર સૂર્યદૈવત્યાસ્તદ્વર્ણાશ્ચ પ્રજા દશવર્ષસહસ્ત્રાયુષઃ। તસ્ય ચ દ્વીપસ્ય પશ્ચિમેન ચતુર્યોજનસહસ્ત્રમતિક્રમ્ય સમુદ્રં દશયોજનસહસ્ત્રં પરિમણ્ડલત્વેન દ્વીપો રુદ્રાકરો નામ । તત્ર ચ ભદ્રાસનં વાયોરનેકરત્નશોભિતમ્। તત્ર વિગ્રહવાન્ વાયુસ્તિષ્ઠતિ। તપનીયવર્ણાશ્ચ પ્રજાઃ પઞ્ચવર્ષસહસ્ત્રાયુષઃ ।। ૮૪.

એ રીતે ત્રિશૃંગ પ્રદેશમાં, રત્નો અને સોનાના શિખરો સાથે, ઉત્તર શિખરથી દક્ષિણ સમુદ્ર સુધી ઉત્તરકુરુઓ વસે છે. ત્યાં કપડાં અને આભૂષણો વૃક્ષોમાંથી મળે છે; દૂધના વૃક્ષો અને દૂધથી બનેલા પાનીઓ છે. જમીન રત્નો અને સોનાની રેતીથી ભરેલી છે. એ જગ્યાએ સ્વર્ગમાંથી ઉતરેલા લોકો વસે છે, જેમનું આયુષ્ય તેર હજાર વર્ષ છે. એ દ્વીપના પશ્ચિમમાં, ચાર હજાર યોજન દૂર, દેવલોકમાં ચંદ્રદ્વીપ છે, જે એક હજાર યોજન વ્યાસમાં ગોળ છે. એના મધ્યમાં ચંદ્રકાંતા અને સૂર્યકાંતા નામના બે મોટા પર્વત છે. એ બંને વચ્ચે ચંદ્રાવતી નામની મહાનદી વહે છે, જે અનેક ફળવાળા વૃક્ષો અને નદીઓથી ઘેરાયેલી છે. આ કુરુવર્ષ પ્રદેશ છે. એના ઉત્તર કિનારે, સમુદ્રથી પાંચ હજાર યોજન દૂર, દેવલોકમાં સૂર્યદ્વીપ છે, જે એક હજાર યોજન વ્યાસમાં ગોળ છે. એના મધ્યમાં એક મહાપર્વત છે, જે શત યોજન પહોળો અને એટલો જ ઊંચો છે. એમાંથી સૂર્યાવર્તા નામની નદી વહે છે. ત્યાં સૂર્યની પૂજા થાય છે, અને લોકો સૂર્ય જેવા રંગના છે, તેમનું આયુષ્ય દસ હજાર વર્ષ છે. એ દ્વીપના પશ્ચિમમાં, ચાર હજાર યોજન દૂર, દશ હજાર યોજન વ્યાસમાં ગોળ રુદ્રાકર દ્વીપ છે. ત્યાં પવનનું શુભ આસન છે, જે અનેક રત્નોથી શોભાયમાન છે. ત્યાં પવન સ્વરૂપે રહે છે. લોકો સોનાની જેમ રંગીન છે, તેમનું આયુષ્ય પાંચ હજાર વર્ષ છે.

રુદ્ર ઉવાચ । ઇયં ભૂપદ્મવ્યવસ્થા કથિતા। ઇદાનીં ભારતં નવભેદં શ્રૃણુત। તદ્યથા। ઇન્દ્રઃ કસેરુઃ તામ્રવર્ણો ગભસ્તિઃ નાગદ્વીપઃ સૌમ્યઃ ગન્ધર્વઃ વારુણઃ ભાતરં ચેતિ। સાગરસંવૃતમેકૈકં યોજનસહસ્ત્રપ્રમાણમ્। તત્ર ચ સપ્ત કુલપર્વતા ભવન્તિ। તદ્યથા। મહેન્દ્રો મલયઃ સહ્યઃ શુક્તિમાન્નૃક્ષપર્વતઃ। વિન્ધ્યશ્ચ પારિયાત્રશ્ચ ઇત્યેતે કુલપર્વતાઃ। અન્યે ચ મન્દરશારદર્દુરકોલાહલસુરમૈનાકવૈદ્યુતવારન્ધમપાણ્ડુરતુઙ્ગપ્રસ્થકૃષ્ણગિરિજયન્તરૈવતઋષ્યમૂકગોમન્તચિત્રકૂટશ્રીચકોરકૂટશૈલકૃતસ્થલ ઇત્યેતે ક્ષુદ્રપર્વતાઃ। શેષાઃ ક્ષુદ્રતરાઃ। તેષામાર્યા મ્લેચ્છા જનપદા વસન્તિ। પિબન્તિ ચૈતાસુ નદીષુ પાનીયમ્। તદ્યથા ગઙ્ગા સિન્ધુ સરસ્વતી શતદ્રુ વિતસ્તા વિપાશા ચન્દ્રભાગા સરયૂ યમુના ઇરાવતી દેવિકા કુહૂ ગોમતી ધૂતપાપા બાહુદા દૃષદ્વતી કૌશિકી નિસ્વરા ગણ્ડકી ચક્ષુષ્મતી લોહિતા ઇત્યેતા હિમવત્પાદનિર્ગતાઃ

રુદ્રે કહ્યું: ભૂપદ્મની રચના સમજાવી છે. હવે ભારતના નવ ભાગો વિશે સાંભળો: ઇન્દ્ર, કસેરુ, તામ્રવર્ણ, ગભસ્તિ, નાગદ્વીપ, સૌમ્ય, ગંધર્વ, વારુણ અને ભાતર. દરેક ભાગ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે અને એક હજાર યોજન જેટલો છે. ત્યાં સાત કુળ પર્વતો છે: મહેન્દ્ર, મલય, સહ્ય, શુક્તિમાન, ઋક્ષ, વિંધ્ય અને પારીયાત્ર. અન્ય નાના પર્વતોમાં મંદર, શારદા, દર્દુર, કોલાહલ, સુરમ, મૈનાક, વૈદ્યુત, વારંધમ, પાંડુર, તુંગપ્રસ્થ, કૃષ્ણ, જયંત, રૈવત, ઋષ્યમૂક, ગોમંત, ચિત્રકૂટ, શ્રીચકોર, કૂટ, શૈલ અને કૃતસ્થલ છે. સૌથી નાના પર્વતોમાં આર્ય અને મ્લેચ્છ લોકો વસે છે. તેઓ નદીઓમાંથી પાણી પીવે છે: ગંગા, સિંધુ, સરસ્વતી, શતદ્રુ, વિતસ્તા, વિપાશા, ચંદ્રભાગા, સરયૂ, યમુના, ઇરાવતી, દેવિકા, કુહૂ, ગોમતી, ધૂતપાપા, બાહુદા, દૃષદ્વતી, કૌશિકી, નિશ્વરા, ગંડકી, ચક્ષુષમતી, લોહિતા—આ નદીઓ હિમવત પર્વતના પાદેથી નીકળે છે.

શોણા જ્યોતીરથા નર્મદા સુરસા મન્દાકિની દશાર્ણા ચિત્રકૂટા તમસા પિપ્પલા કરતોયા પિશાચિકા ચિત્રોત્પલા વિશાલા વઞ્જુલા બાલુકા વાહિની શુક્તિમતી વિરજા પઙ્કિની રિરી કુહૂ ઇત્યેતા ઋક્ષપ્રસૂતાઃ। મણિજાલા શુભા તાપી પયોષ્ણીં શીઘ્રોદા વેષ્ણા પાશા વૈતરણી વેદી પાલી કુમુદ્વતી તોયા દુર્ગા અન્ત્યા ગિરા એતા વિન્ધ્યપાદોદ્ભવાઃ। ગોદાવરી ભીમરથી કૃષ્ણા વેણા વઞ્જુલા તુઙ્ગભદ્રા સુપ્રયોગા વાહ્યા કાવેરી ઇત્યેતાઃ સહ્યપાદોદ્ભવાઃ

શોણા, જ્યોતીરથા, નર્મદા, સુરસા, મન્દાકિની, દશારણા, ચિત્રકૂટા, તમસા, પિપ્પલા, કરતોયા, પિશાચિકા, ચિત્રોત્પલા, વિશાળા, વંજુલા, બાલુકા, વહિની, શુક્તિમતી, વિરજા, પંકિની, રિરી, કુહૂ—આ નદીઓ ઋક્ષ પર્વતમાંથી ઉદ્ભવેલી છે. મણિજાલા, શુભા, તાપી, પયોષ્ની, શીઘ્રોદા, વેષણા, પાશા, વૈતરણી, વેદી, પાલી, કુમુદવતી, તોયા, દુર્ગા, અંત્યા, ગિરા—આ નદીઓ વિંધ્ય પર્વતમાંથી નીકળે છે. ગોદાવરી, ભીમરથી, કૃષ્ણા, વેણા, વંજુલા, તુંગભદ્રા, સુપ્રયોગા, વાહ્યા, કાવેરી—આ નદીઓ સહ્ય પર્વતમાંથી ઉદ્ભવેલી છે.

શતમાલા તામ્રપર્ણી પુષ્પાવતી ઉત્પલાવતી ઇત્યેતા મલયજાઃ। ત્રિયામા ઋષિકુલ્યા ઇક્ષુલા ત્રિવિદા લાઙ્ગૂલિની વંશવરા મહેન્દ્રતનયાઃ। ઋષિકા લૂસતી મન્દગામિની પલાશિની ઇત્યેતાઃ શુક્તિમત્પ્રભવાઃ। એતાઃ પ્રાધાન્યેન કુલપર્વતનદ્યઃ। શેષાઃ ક્ષુદ્રનદ્યઃ। એષ જમ્બૂદ્વીપો યોજનલક્ષપ્રમાણતઃ। અધ્યાયઃ ૮૬ અતઃ પરં શાકદ્વીપં નિબોધત। જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણપરિણાહાલ્લવણોદકશ્ચ જમ્બૂદ્વીપસમસ્તેન દ્વિગુણાવૃતઃ। તત્ર ચ પુણ્યા જનપદાશ્ચિરાન્મ્રિયન્તે દુર્ભિક્ષજરાવ્યાધિરહિતશ્ચ દેશોઽયમ્। સપ્તૈવ કુલપર્વતાસ્તાવત્ તિષ્ઠન્તિ તસ્ય ચોભયતો લવણક્ષીરોદધી વ્યવસ્થિતૌ। તત્ર ચ પ્રાગાયતઃ શૈલેન્દ્ર ઉદયો નામ પર્વતઃ। તસ્યાપરેણ જલધારો નામ ગિરિઃ। સૈવ ચન્દ્રેતિ કીર્ત્તિતઃ। તસ્ય ચ જલમિન્દ્રો ગૃહીત્વા વર્ષતિ। તસ્ય પારે રૈવતકો નામ ગિરિઃ। સૈવ નારદો વર્ણ્યતે તસ્મિંશ્ચ નારદપર્વતાદુત્પન્નો તસ્ય ચાપરેણ શ્યામો નામ ગિરિઃ। તસ્મિંશ્ચ પ્રજાઃ શ્યામત્વમાપન્નાઃ સૈવ દુન્દુભિર્વર્ણ્યતે। તસ્મિન્ સિદ્ધા ઇતિ કીર્તિતાઃ પ્રજાનેકવિધાઃ ક્રીડન્તસ્તસ્યાપરે રજતો નામ ગિરિઃ સૈવ શાકોચ્યતે। તસ્યાપરેણામ્બિકેયઃ સ ચ વિભ્રાજસો ભણ્યતે। સ એવ કેસરીત્યુચ્યતે। તતશ્ચ વાયુઃ પ્રવર્ત્તતે। ગિરિનામાન્યેવ વર્ષાણિ તદ્યથા। ઉદયસુકુમારો જલધારક્ષેમકમહાદ્રુમેતિ પ્રધાનાનિ દ્વિતીયપર્વતનામભિરપિ વક્તવ્યાનિ। તસ્ય ચ મધ્યે શાકવૃક્ષસ્તત્ર ચ સપ્તમહાનદ્યો દ્વિનામ્ન્યઃ। તદ્યથા સુકુમારી કુમારી નન્દા વેણિકા ધેનુઃ ઇક્ષુમતી ગભસ્તિ ઇત્યેતા નદ્યઃ

શતમાલા, તામ્રપર્ણી, પુષ્પાવતી અને ઉત્પલાવતી—આ નદીઓ મલય પર્વતમાંથી નીકળે છે. ત્રિયામા, ઋષિકુલ્યા, ઇક્ષુલા, ત્રિવિદા, લાંગૂલીની અને વંશવર—આ મહેન્દ્ર પર્વતની પુત્રીઓ છે. ઋષિકા, લૂસતી, મંદગામિની અને પલાશિની—આ શુક્તિમત પર્વતમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ મુખ્ય કુળપર્વતોની નદીઓ છે; બાકી બધી નદીઓ નાની છે. આ જંબૂદ્વીપ છે, જેનું માપ લાખ યોજન જેટલું છે. હવે આગળ શાકદ્વીપ વિશે સાંભળો. જંબૂદ્વીપ કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવતો અને સંપૂર્ણપણે લવણપાણીના દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે, એ દરિયો પણ બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. ત્યાંના લોકો પુણ્યશાળી છે, લાંબું જીવન જીવે છે અને ત્યાં ભૂખમરો, વૃદ્ધાવસ્થા કે રોગ નથી. ત્યાં સાત કુળપર્વતો છે અને બંને બાજુએ લવણ અને ક્ષીર સમુદ્ર છે. પૂર્વ તરફ શૈલેન્દ્ર નામે ઉદય પર્વત છે. પછી જલધારો નામે ગિરિ છે, જેને ચંદ્ર પણ કહે છે. એમાંથી ઈન્દ્ર પાણી લઈ વરસાદ વરસાવે છે. પછી રૈવતક નામે ગિરિ છે, જેને નારદ પણ કહે છે. એ નારદ પર્વતમાંથી અનેક જાતની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન થાય છે, જે રમે છે અને સિદ્ધા કહેવાય છે. પછી શ્યામ નામે ગિરિ છે, જેને દુન્દુભિ પણ કહે છે, ત્યાંની પ્રજા શ્યામવર્ણની છે. પછી રજત નામે ગિરિ છે, જેને શાક પણ કહે છે. પછી અંબિકેય નામે ગિરિ છે, જેને વિભ્રાજસ અને કેસરી પણ કહે છે. ત્યારબાદ પવન વહે છે. પર્વતોના નામો પણ ત્યાંના પ્રદેશોના નામ છે: ઉદય, સુકુમાર, જલધાર, ક્ષેમ, મહાદ્રુમ—આ મુખ્ય છે, બીજાં પણ આવાં જ નામ ધરાવે છે. એના મધ્યમાં શાક વૃક્ષ છે અને ત્યાં સાત મહાનદીઓ છે, દરેકને બે નામ છે: સુકુમારી, કુમારી, નંદા, વેણિકા, ધેનુ, ઇક્ષુમતી, ગભસ્તિ—આ નદીઓ છે.

અથ તૃતીયં કુશદ્વીપં શ્રૃણુત। કુશદ્વીપેન ક્ષીરોદઃ પરિવૃતઃ શાકદ્વીપસ્ય વિસ્તારાદ્ દ્વિગુણેન। તત્રાપિ સપ્ત કુલપર્વતાઃ। સર્વે ચ દ્વિનામાનઃ। તદ્ યથા --- કુમુદવિદ્રુમેતિ ચ સોચ્યતે। ઉન્નતો હેમપર્વતઃ સૈવ। બલાહકો દ્યુતિમાન્ સૈવ। તથા દ્રોણઃ સૈવ પુષ્પવાન્। કઙ્કશ્ચ પર્વતઃ સૈવ કુશેશયઃ। તથા ષષ્ઠો મહિષનામા સ એવ હરિરિત્યુચ્યતે। તત્રાગ્નિર્વસતિ। સપ્તમસ્તુ કકુદ્માન્ નામ સૈવ મન્દરઃ કીર્ત્યતે। ઇત્યેતે પર્વતાઃ કુશદ્વીપે વ્યવસ્થિતાઃ એતેષાં વર્ષભેદો ભવતિ દ્વિનામસંજ્ઞઃ। કુમુદસ્ય શ્વેતમુદ્ભિદં તદેવ કીર્ત્યતે। ઉન્નતસ્ય લોહિતં વેણુમણ્ડલં તદેવ ભવતિ। બલાહકસ્ય જીમૂતં તદેવ રથાકાર ઇતિ।દ્રોણસ્ય હરિતં તદેવ બલાધનં ભવતિ। કઙ્કસ્યાપિ કકુદ્માન્ નામ। વૃત્તિમત્ તદેવ માનસં મહિષસ્ય પ્રભાકરમ્। કકુદ્મતઃ કપિલં તદેવ સંખ્યાતં નામ। ઇત્યેતાનિ વર્ષાણિ। તત્ર દ્વિનામ્ન્યો નદ્યઃ। પ્રતપા પ્રવેશા સૈવોચ્યતે। દ્વિતીયા શિવા યશોદા સા ચ ભવતિ। તૃતીયા પિત્રા નામ સૈવ કૃષ્ણા ભણ્યતે। ચતુર્થી હ્રાદિની નામ સૈવ ચન્દ્રા નિગદ્યતે। વિદ્યુતા ચ પઞ્ચમી શુક્લા સૈવ। વર્ણા ષષ્ઠી સૈવ વિભાવરી। મહતી સપ્તમી સૈવ ધૃતિઃ। એતાઃ પ્રધાનાઃ શેષાઃ ક્ષુદનદ્યઃ। ઇત્યેષ કુશદ્વીપસ્ય સંનિવેશઃ। શાકદ્વીપો દ્વિગુણઃ સંનિવિષ્ટશ્ચ કથિતઃ। તસ્ય ચ મધ્યે મહાકુશસ્તમ્બઃ। એષ ચ કુશદ્વીપો દધિમણ્ડોદેનાવૃતઃ ક્ષીરોદદ્વિગુણેન

હવે ત્રીજા કુશદ્વીપ વિશે સાંભળો. કુશદ્વીપ દુધના દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે અને તે શાકદ્વીપ કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. ત્યાં પણ સાત કુળપર્વતો છે, દરેકને બે નામ છે: કુમુદ, વિદ્રુમ, ઉન્નત, હેમપર્વત, બલાહક, દ્યુતિમાન, દ્રોણ, પુષ્પવન, કંક, કુશેશય, મહિષ, હરિ, કકુદ્માન, મંદર—આ પર્વતો ત્યાં સ્થિર છે. દરેક પર્વતના પ્રદેશને પણ બે નામ છે: કુમુદનો પ્રદેશ શ્વેત કહેવાય છે, ઉન્નતનો લોહિત, બલાહકનો જીમૂત, દ્રોણનો હરિત, કંકનો કકુદ્માન, મહિષનો પ્રભાકર, કકુદ્માનનો કપિલ. આ છે પ્રદેશો. ત્યાં નદીઓ પણ બે નામ ધરાવે છે: પ્રતિપા, પ્રવેશા; શિવા, યશોદા; પિતૃ, કૃષ્ણા; હ્રાદિની, ચંદ્રા; વિદ્યુતા, શુક્લા; વર્ણા, વિભાવરી; મહતી, ધૃતિ—આ મુખ્ય નદીઓ છે, બાકી બધી નાની છે. આ છે કુશદ્વીપની રચના. શાકદ્વીપ તેની કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે અને એ રીતે વર્ણવાયો છે. તેના મધ્યમાં મહાકુશનો દંડ છે. કુશદ્વીપ દહીંના દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે, જે દુધના દરિયા કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે.

રુદ્ર ઉવાચ । અથ ક્રૌઞ્ચં ભવતિ ચતુર્થં કુશદ્વીપાદ્ દ્વિગુણમાનતઃ સમુદ્રઃ ક્રૌઞ્ચેન દ્વિગુણેનાવૃતઃ। તસ્મિંશ્ચ સપ્તૈવ પ્રધાનપર્વતાઃ। પ્રથમઃ કૌઞ્ચો વિદ્યુલ્લતો રૈવતો માનસઃ સૈવ પાવકઃ। તથૈવાન્ધકારઃ સૈવાચ્છોદકઃ। દેવાવૃત્તો સ ચ સુરાપો ભણ્યતે। તતો દેવિષ્ઠઃ સ એવ કાઞ્ચનશ્રૃઙ્ગો ભવતિ। દેવનન્દાત્પરો ગોવિન્દઃ, દ્વિવિન્દ ઇતિ। તતઃ પુણ્ડરીકઃ સૈવ તોષાશયઃ। એતે સપ્ત રત્નમયાઃ પર્વતાઃ ક્રીઞ્ચદ્વીપે વ્યવસ્થિતાઃ। સર્વે ચ પરસ્પરેણોચ્છ્રયાઃ। તત્ર વર્ષાણિ તથા ક્રૌઞ્ચસ્ય કુશલો દેશઃ સૈવ માધવઃ સ્મૃતઃ વામનસ્ય મનોઽનુગઃ સૈવ સંવર્તકસ્તતોષ્ણવાન્ સોમપ્રકાશઃ। તતઃ પાવકઃ સૈવ સુદર્શનઃ। તથા ચાન્ધકારઃ સૈવ સંમોહઃ। તતો મુનિદેશઃ સ ચ પ્રકાશઃ। તતો દુન્દુભિઃ સૈવાનર્થ ઉચ્યતે। તત્રાપિ સપ્તૈવ નદ્યઃ।। ૮૭.

રુદ્રે કહ્યું: હવે ચોથો ક્રૌંચદ્વીપ આવે છે, જે કુશદ્વીપ કરતાં બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે અને એના આસપાસનો દરિયો પણ બે ગણી પહોળાઈ ધરાવે છે. તેમાં સાત મુખ્ય પર્વતો છે: ક્રૌંચ, વિદ્યુલ્લતા, રૈવત, માનસ, પાવક, અંધકાર, અચ્છોદક, દેવાવૃત્ત, સુરાપ, દેવિષ્ઠ, કાંચનશૃંગ, દેવાનંદ, ગોવિંદ, દ્વિવિંદ, પુંડરીક, તોષાશય—આ સાત રત્નમય પર્વતો ક્રૌંચદ્વીપમાં સ્થિર છે, દરેક એકથી એક ઊંચો છે. ત્યાંના પ્રદેશો: ક્રૌંચનો કુશલ, માધવ; વામનનો મનોનુગ, સંવર્તક, તોષ્ણવાન, સોમપ્રકાશ; પાવકનો સુદર્શન; અંધકારનો સંમોહ; મુનિદેશનો પ્રકાશ; દુન્દુભિનો અનર્થ. ત્યાં પણ સાત નદીઓ છે.

ગૌરી, કુમુદવતી, સંધ્યા, રાત્રિ, મનોજવા, ખ્યાતિ, પુંડરીકા, ગંગા—આ સાત નદીઓ યાદ કરવામાં આવે છે. ગૌરીને પુષ્પવહા પણ કહે છે; કુમુદવતીને તામ્રવતી; સંધ્યાને સુખાવહા; મનોજવાને ક્ષિપ્રોદા; ખ્યાતિને ગોબહુલા; પુંડરીકાને ચિત્રવેગા કહે છે. બાકી બધી નદીઓ નાની છે. ક્રૌંચદ્વીપ ઘીથી ભરેલા દરિયા વડે ઘેરાયેલો છે, જેને શાલમલ પણ કહે છે.

ઘૃતસમુદ્રમાવૃત્ય વ્યવસ્થિસ્તદ્વિસ્તારો દ્વિગુણસ્તત્ર ચ સપ્ત પર્વતાઃ પ્રધાનાસ્તાવન્તિ વર્ષાણિ તાવત્યો નદ્યઃ। તત્ર ચ પર્વતાઃ। સુમહાન્ પીતઃશાતકૌમ્ભાત્ સાર્વગુણસૌવર્ણરોહિતસુમનસકુશલ ----- જામ્બૂનદવૈદ્યુતા ઇત્યેતે કુલપર્વતા વર્ષાણિ ચેતિ। અથ ષષ્ઠં ગોમેદં કથ્યતે। શાલ્મલં યથા સુરોદેનાવૃતં તદ્વત્ સુરોદોઽપિ તદ્વિગુણેન ગોમેદેનાવૃતઃ। તત્ર ચ પ્રધાનપર્વતૌ દ્વાવેવ। એકસ્ય તાવત્તાવસરઃ। અપરશ્ચ કુમુદ ઇતિ। સમુદ્રશ્ચેક્ષુરસસ્તદ્દ્વિગુણેન પુષ્કરેણાવૃતઃ। તત્ર ચ પુષ્કરાખ્યે માનસો નામ પર્વતઃ। તદપિ દ્વિધા છિન્નં વર્ષં તત્પ્રમાણેન ચ। સ્વાદોદકેનાવૃતમ્। તતશ્ચ કટાહમ્। એતત્ પૃથિવ્યાઃ પ્રમાણમ્। બ્રહ્માણ્ડસ્ય ચ સકટાહવિસ્તારપ્રમાણમ્। એવંવિધાનામણ્ડાનાં પરિસંખ્યા ન વિદ્યતે। એતાનિ કલ્પે કલ્પે ભગવાન્ નારાયણઃ ક્રોડરૂપી રસાતલાન્તઃપ્રવિષ્ટાનિ દંષ્ટ્રૈકૈનોદ્ધૃત્ય સ્થિતૌ સ્થાપયતિ। એષ વઃ કથિતો માર્ગો ભૂમેરાયામવિસ્તરઃ । સ્વસ્તિ વોઽસ્તુ ગમિષ્યામિ કૈલાસં નિલયં દ્વિજાઃ ।। ૮૮.

શાલમલ clarified butterના સમુદ્રથી ઘેરાયેલ છે, અને તેનું વિસ્તાર પણ બે ગણી છે. ત્યાં સાત મુખ્ય પર્વતો છે, અને એટલા જ ક્ષેત્રો અને નદીઓ છે. પર્વતો છે: સુમહાન, પીતા, શાતકૌમ્ભ, સર્વગુણસૌવર્ણ, રોહિત, સુમનસ, કુશલ, જામ્બુનદ અને વૈદ્યુત—આ બધા કુળ પર્વતો અને ક્ષેત્રો છે. પછી છઠ્ઠું, ગોમેદ, વર્ણવાય છે. જેમ શાલમલ સુરોદ સમુદ્રથી ઘેરાયેલ છે, તેમ સુરોદ પણ ગોમેદથી બે ગણી ઘેરાયેલ છે. ત્યાં બે મુખ્ય પર્વતો છે: એક તાવસરા અને બીજું કુમુદ. ખાંડના રસનો સમુદ્ર પણ પુષ્કરથી બે ગણી ઘેરાયેલ છે. ત્યાં પુષ્કર નામના ક્ષેત્રમાં માનસ નામનો પર્વત છે, જે બે ભાગમાં વહેંચાયેલ છે. તે મીઠા પાણીથી ઘેરાયેલ છે. પછી કટાહ આવે છે. આ પૃથ્વીનું માપ છે, અને બ્રહ્માંડનું વિસ્તાર કટાહ સુધી છે. આવા મંડળોની ગણતરી નથી. દરેક કલ્પમાં ભગવાન નારાયણ, ક્રોડ રૂપે, પાતાળમાં પ્રવેશી, એક જ દાંતથી તેમને ઉપાડે છે અને સ્થિર કરે છે. આ રીતે પૃથ્વીનો માર્ગ અને વિસ્તાર વર્ણવાયો છે. તમારો કલ્યાણ થાય; હવે હું કૈલાસમાં જાઉં છું, દ્વિજો.