વરાહપુરાણમ્

અરુણોદયસ્ય યે શૈલાઃ પ્રાચ્યા વૈ નામતઃ સ્મૃતાઃ । તાન્ કીર્ત્ત્યમાનાંસ્તત્ત્વેન શ્રૃણુધ્વં ગદતો મમ ।। ૭૮.

અરુણોદના જે પર્વતો પૂર્વ દિશામાં જાણીતા છે, તેમના નામ હું સાચી રીતે કહું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

વિકઙ્કો મણિશ્રૃઙ્ગશ્ચ સુપાત્રશ્ચોપલો મહાન્ । મહાનીલોઽથ કુમ્ભશ્ચ સુબિન્દુર્મદનસ્તથા ।। ૭૮.

વિકંક, મણિશૃંગ, સુપાત્ર, મહાન ઉપલ, મહાનિલ, કુંભ, સુબિંદુ અને મદન — આ પર્વતોના નામ છે.

વેણુનદ્ધઃ સુમેદાશ્ચ નિષધો દેવપર્વતઃ । ઇત્યેતે પર્વતવરાઃ પુણ્યાશ્ચ ગિરયોઽપરે ।। ૭૮.

વેણુનદ્ધ, સુમેદ, નિષધ અને દેવપર્વત — આ શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર પર્વતો છે; ઉપરાંત બીજા ઉત્તમ પર્વતો પણ છે.

પૂર્વેણ મન્દરાત્ સિદ્ધાઃ પર્વતાશ્ચ મદાયુતાઃ । સરસો માનસસ્યેહ દક્ષિણેન મહાચલાઃ ।। ૭૮.

મંદરાથી પૂર્વે સિદ્ધ પર્વતો છે, જે આનંદથી ભરપૂર છે; અને માનસ સરોવરથી દક્ષિણમાં મહાન પર્વતો આવેલાં છે.

યે કીર્ત્તિતા મયા તુભ્યં નામતસ્તાન્ નિબોધત । શૈલસ્ત્રિશિરશ્ચૈવ શિશિરશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૭૮.

જેના નામ મેં તને કહ્યા છે, તે પર્વતો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ: શૈલસ્ત્રી, શિશિર અને શ્રેષ્ઠ પર્વત.

કપિશ્ચ શતમક્ષશ્ચ તુરગશ્ચૈવ સાનુમાન્ । તામ્રાહશ્ચ વિષશ્ચૈવ તથા શ્વેતોદનો ગિરિઃ ।। ૭૮.

કપી, શતમક્ષ, તુરગ, સાનુમાન, તામ્રાહ, વિષ અને શ્વેતોદન — આ પર્વતોના નામ છે.

સમૂલશ્ચૈવ સરલો રત્નકેતુશ્ચ પર્વતઃ । એકમૂલો મહાશ્રૃઙ્ગો ગજમૂલોઽપિ શાવકઃ ।। ૭૮.

સમૂળ, સરળ, રત્નકેતુ, એકમૂળ, મહાશૃંગ, ગજમૂળ અને શાવક — આ બધા પર્વતો છે.

પઞ્ચશૈલશ્ચ કૈલાસો હિમવાનચલોત્તમઃ । ઉત્તરા યે મહાશૈલાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૭૮.

પંચશૈલ, કૈલાસ અને હિમવાન — આ શ્રેષ્ઠ પર્વતો છે; હવે હું ઉત્તર તરફના મહાન પર્વતોનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

કપિલઃ પિઙ્ગલો ભદ્રઃ સરસશ્ચ મહાચલઃ । કુમુદો મધુમાંશ્ચૈવ ગર્જનો મર્કટસ્તથા ।। ૭૮.

કપિલ, પિંગલ, ભદ્ર, સરસ મહાપર્વત, કુમુદ, મધુમાન, ગર્જન અને મર્કટ — આ પર્વતોના નામ છે.

કૃષ્ણશ્ચ પાણ્ડવશ્ચૈવ સહસ્ત્રશિરસસ્તથા । પારિયાત્રશ્ચ શૈલેન્દ્રઃ શ્રૃઙ્ગવાનચલોત્તમઃ । ઇત્યેતે પર્વતવરાઃ શ્રીમન્તઃ પશ્ચિમે સ્મૃતાઃ ।। ૭૮.

કૃષ્ણ, પાંડવ, સહસ્ત્રશિર, પારિયાત્ર, શૈલેન્દ્ર અને શ્રૃંગવાન — પશ્ચિમના આ શ્રેષ્ઠ અને તેજસ્વી પર્વતો છે.

મહાભદ્રસ્ય સરસ ઉત્તરેણ દ્વિજોત્તમાઃ । યે પર્વતાઃ સ્થિતા વિપ્રાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૭૮.

મહાભદ્ર સરોવરથી ઉત્તર તરફ જે પર્વતો આવેલાં છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, હવે હું તેમનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

હંસકૂટો મહાશૈલો વૃષહંસશ્ચ પર્વતઃ । કપિઞ્જલશ્ચ શૈલેન્દ્ર ઇન્દ્રશૈલશ્ચ સાનુમાન્ ।। ૭૮.

હંસકૂટ મહાપર્વત, વૃષહંસ, કપિંજલ, શૈલેન્દ્ર અને ઇન્દ્રશૈલ — આ પર્વતોના નામ છે.

નીલઃ કનકશ્રૃઙ્ગશ્ચ શતશ્રૃઙ્ગશ્ચ પર્વતઃ । પુષ્કરો મેઘશૈલોઽથ વિરજાશ્ચાચલોત્તમઃ । જારુચિશ્ચૈવ શૈલેન્દ્ર ઇત્યેતે ઉત્તરાઃ સ્મૃતાઃ ।। ૭૮.

નીલ, કનકશૃંગ, શતશૃંગ, પુષ્કર, મેઘશૈલ, વિરજ, જારુચિ અને શૈલેન્દ્ર — આ ઉત્તર દિશાના જાણીતા પર્વતો છે.

ઇત્યેતેષાં તુ મુખ્યાનામુત્તરેષુ યથાક્રમમ્ । સ્થલીરન્તરદ્રોણ્યશ્ચ સરાંસિ ચ નિબોધત ।। ૭૮.

ઉત્તર દિશાના મુખ્ય પર્વતોમાં, હવે તમે ક્રમશઃ મેદાનો, અંદરની ખીણો અને સરોવરોનું વર્ણન સાંભળો.

રુદ્ર ઉવાચ । સીતાન્તસ્યાચલેન્દ્રસ્ય કુમુદસ્યાન્તરેણ ચ । દ્રોણ્યાં વિહઙ્ગપુષ્ટાયાં નાનાસત્ત્વનિષેવિતમ્ ।। ૭૯.

રુદ્રે કહ્યું: મહાપર્વત અને કુમુદ પર્વતની સીમા વચ્ચે, પક્ષીઓથી પોષાયેલી અને અનેક પ્રાણીઓથી વસેલી ખીણ છે.

ત્રિયોજનશતાયામં શતયોજનવિસ્તૃતમ્ । સુરસામલપાનીયં રમ્યં તત્ર સુરોચનમ્ ।। ૭૯.

ત્યાં એક અતિ સુંદર તળાવ છે, જે ત્રણસો યોજન લાંબું અને સો યોજન પહોળું છે. તેનું પાણી દિવ્ય અને સ્વચ્છ છે, અને જોવા માટે ખૂબ જ મનોહર લાગે છે.

દ્રોણમાત્રપ્રમાણૈશ્ચ પુણ્ડરીકૈઃ સુગન્ધિભિઃ । સહસ્ત્રશતપત્રૈશ્ચ મહાપદ્મૈરલઙ્કૃતમ્ ।। ૭૯.

તે તળાવમાં દ્રોણ જેટલા મોટા અને સુગંધિત કમળો ખીલેલા છે, અને હજારો પાંખડીઓ ધરાવતા મહા કમળોથી તે શોભાયમાન છે.

દેવદાનવગન્ધર્વૈર્મહાસર્પૈરધિષ્ઠિતમ્ । પુણ્યં તચ્છ્રીસરો નામ સપ્રકાશમિહેહ ચ ।। ૭૯.

આ પવિત્ર તળાવનું નામ શ્રીસર છે, જે અહીં-ત્યાં પ્રકાશિત થાય છે. તેમાં દેવો, દાનવો, ગંધર્વો અને મહાન સાપો વસે છે.

પ્રસન્નસલિલૈઃ પૂર્ણં શરણ્યં સર્વદેહિનામ્ । તત્ર ત્વેકં મહાપદ્મં મધ્યે પદ્મવનસ્ય ચ ।। ૭૯.

આ તળાવ સ્વચ્છ પાણીથી ભરેલું છે અને સર્વે જીવ માટે આશ્રયસ્થાન છે. ત્યાં કમળોના જંગલના મધ્યમાં એક વિશાળ કમળ ખીલેલું છે.

કોટિપત્રપ્રકલિતં તરુણાદિત્યવર્ચસમ્ । નિત્યં વ્યાકોશમધુરં ચલત્વાદતિમણ્ડલમ્ ।। ૭૯.

આ કમળની અનગણિત પાંખડીઓ ઉગતા સૂર્ય જેવી તેજસ્વી છે, તે હંમેશા મીઠું ખીલેલું રહે છે અને હળવે હળવે ફરતું રહે છે.

ચારુકેસરજાલાઢ્યં મત્તભ્રમરનાદિતમ્ । તસ્મિન્ મધ્યે ભગવતી સાક્ષાત્ શ્રીર્નિત્યમેવ હિ । લક્ષ્મીસ્તુ તં તદાવાસં મૂર્ત્તિમન્તં ન સંશયઃ ।। ૭૯.

આ કમળ સુંદર કેસરથી ભરપૂર છે અને મદમસ્ત ભમરા તેની આસપાસ ગુંજતા રહે છે. તેના મધ્યમાં ભગવાન શ્રીમહાલક્ષ્મી સ્વયં હંમેશા વસે છે; નિઃસંદેહ, લક્ષ્મીજી ત્યાં સ્વરૂપે નિવાસ કરે છે.

સરસસ્તસ્ય તીરે તુ તસ્મિન્ સિદ્ધનિષેવિતમ્ । સદા પુષ્પફલં રમ્યં તત્ર બિલ્વવનં મહત્ ।। ૭૯.

આ તળાવના કિનારે, જ્યાં સિદ્ધો હંમેશા હાજર રહે છે, એક વિશાળ અને સુંદર બિલ્વ વૃક્ષોનું વન છે, જે સદા ફૂલો અને ફળોથી ભરેલું છે.

શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્ । અર્દ્ધક્રોશોચ્ચશિખરૈર્મહાવૃક્ષૈઃ સમન્તતઃ । શાખાસહસ્ત્રકલિતૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ સમાકુલમ્ ।। ૭૯.

આ બિલ્વવન સો યોજન પહોળું અને બે સો યોજન લાંબું છે. તેના આસપાસ અડધો ક્રોશ ઊંચા શિખરોવાળા મહાન વૃક્ષો છે, જેમાં હજારો ડાળીઓ અને જાડા તણા છે.

ફલૈઃ સહસ્ત્રસઙ્કાશૈઃ હરિતૈઃ પાણ્ડુરૈસ્તથા । અમૃતસ્વાદુસદૃશૈર્ભેરીમાત્રૈઃ સુગન્ધિભિઃ ।। ૭૯.

આ વનમાં ફળો હજારોની સંખ્યામાં છે, કેટલાક લીલા તો કેટલાક ફિક્કા રંગના છે, સુગંધિત છે અને અમૃત જેવો સ્વાદ ધરાવે છે, દરેક ફળ ઢોલ જેટલું મોટું છે.

શીર્યદ્ભિશ્ચ પતદ્ભિશ્ચ કીર્ણભૂમિવનાન્તરમ્ । નામ્ના તચ્છ્રીવનં નામ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।। ૭૯.

પડેલા અને પડતાં ફળોથી જમીન અને વનનું આંતરિયાળ ભાગ છવાયેલો છે. એ સ્થાન સર્વ લોકોમાં શ્રીવન તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

દેવાદિભિઃ સમાકીર્ણમષ્ટાભિઃ કકુભિઃ શુભમ્ । બિલ્વાશિભિશ્ચ મુનિભિઃ સેવિતં પુણ્યકારિભિઃ । તત્ર શ્રીઃ સંસ્થિતા નિત્યં સિદ્ધસઙ્ઘનિષેવિતા ।। ૭૯.

આ વન આઠેય દિશામાંથી આવેલા દેવાદિથી ભરેલું છે અને બિલ્વફળ ખાવા વાળા પુણ્યશાળી મુનિઓ દ્વારા સેવા પામે છે. ત્યાં શ્રી હંમેશા સિદ્ધોના સમૂહથી ઘેરાયેલી વસે છે.

એકૈકસ્યાચલેન્દ્રસ્ય મણિશૈલસ્ય ચાન્તરમ્ । શતયોજનવિસ્તીર્ણં દ્વિયોજનશતાયતમ્ ।। ૭૯.

દરેક પર્વતરાજ અને મણિ શિખર વચ્ચે સો યોજન પહોળું અને બે સો યોજન લાંબું અંતર છે.

વિમલં પઙ્કજવનં સિદ્ધચારણસેવિતમ્ । પુષ્પં લક્ષ્મ્યા ધૃતં ભાતિ નિત્યં પ્રજ્વલતીવ હ ।। ૭૯.

આ અંતરે શુદ્ધ કમળોના વન છે, જ્યાં સિદ્ધો અને ચારણો આવતાં રહે છે. ત્યાં લક્ષ્મીજીના હાથમાં ખીલેલું ફૂલ હંમેશા તેજથી ઝગમગતું લાગે છે.

અર્દ્ધક્રોશં ચ શિખરૈર્મહાસ્કન્ધૈઃ સમાવૃતમ્ । પ્રફુલ્લશાખાશિખરં પિઞ્જરં ભાતિ તદ્વનમ્ ।। ૭૯.

આ વન મહાન વૃક્ષોથી ઘેરાયેલું છે, જેમના તણા જાડા છે અને શિખરો અડધો ક્રોશ ઊંચા છે. ખીલેલી ડાળીઓથી તેનું શિખર પીળાશ ભર્યું અને તેજસ્વી લાગે છે.