વરાહપુરાણમ્

સા કેતુર્દક્ષિણે વર્ષે જમ્બૂર્લોકેષુ વિશ્રુતા । યસ્યા નામ્ના સમાખ્યાતા જમ્બૂદ્વીપેતિ માનવૈઃ ।। ૭૭.

દક્ષિણ વિસ્તારમાં જાંબુ એ જાણે ધ્વજ સમાન છે, જે લોકોએ બહુ પ્રસિદ્ધ છે; એના નામ પરથી મનુષ્યો આ ભૂમિને 'જાંબુદ્વીપ' કહે છે.

વિપુલસ્ય ચ શૈલસ્ય દક્ષિણેન મહાત્મનઃ । જાતઃ શ્રૃઙ્ગેતિ સુમહાનશ્વત્થશ્ચેતિ પાદપઃ ।। ૭૭.

વિપુલ નામના મહાન પર્વતના દક્ષિણ ભાગે, શ્રૃંગ નામનું વિશાળ અને ઉન્નત અશ્વત્થ વૃક્ષ ઉગેલું છે.

મહોચ્છ્રાયો મહાસ્કન્ધો નૈકસત્ત્વગુણાલયઃ । કુમ્ભપ્રમાણૈ રુચિરૈઃ ફલૈઃ સર્વર્ત્તુકૈઃ શુભૈઃ ।। ૭૭.

આ વૃક્ષ ઊંચું છે, તેની ડાળીઓ મજબૂત અને પહોળી છે, અનેક જીવાતાઓનું નિવાસસ્થાન છે, અને તેમાં વર્ષભર સુંદર, શુભ અને ઘડાની જેમ મોટા ફળો ફલે છે.

સ કેતુઃ કેતુમાલાનાં દેવગન્ધર્વસેવિતઃ । કેતુમાલેતિ વિખ્યાતો નામ્ના તત્ર પ્રકીર્તિતઃ । તન્નિબોધત વિપ્રેન્દ્રા નિરુક્તં નામકર્મણઃ ।। ૭૭.

આ વૃક્ષ કેતુમાલા લોકોનું ધ્વજરૂપ છે, દેવતા અને ગંધર્વો તેની સેવા કરે છે; ત્યાં એ 'કેતુમાલા' નામથી પ્રસિદ્ધ છે. હવે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ નામનું અર્થ સમજો.

ક્ષીરોદમથને વૃત્તે માલા સ્કન્ધે નિવેશિતાઃ । ઇન્દ્રેણ ચૈત્યકેતોસ્તુ કેતુમાલસ્તતઃ સ્મૃતઃ । તેન તચ્ચિહ્નિતં વર્ષં કેતુમાલેતિ વિશ્રુતમ્ ।। ૭૭.

ક્ષીરસાગર મથન પછી, તેની ડાળીઓ પર માળાઓ પહેરાવવામાં આવી; ઇન્દ્રે ચૈત્યના ધ્વજ પર માળા ચડાવી, તેથી તેનું નામ 'કેતુમાલા' પડ્યું. આ ચિહ્નથી એ પ્રદેશ 'કેતુમાલા' તરીકે જાણીતા થયો.

સુપાર્શ્વસ્યોત્તરે શ્રૃઙ્ગે વટો નામ મહાદ્રુમઃ । ન્યગ્રોધો વિપુલસ્કન્ધો યસ્ત્રિયોજનમણ્ડલઃ ।। ૭૭.

સુપાર્શ્વ પર્વતના ઉત્તર શિખરે વટ નામનું વિશાળ વૃક્ષ છે, તેનું તણું પહોળું છે અને તેની છાયા ત્રણ યોજન જેટલી વિસ્તૃત છે.

માલ્યદામકલાપૈશ્ચ વિવિધૈસ્તુ સમન્તતઃ । શાખાભિર્લમ્બમાનાભિઃ શોભિતઃ સિદ્ધસેવિતઃ ।। ૭૭.

આ વૃક્ષ ચારેય બાજુ વિવિધ માળાઓ અને ફૂલોના ગૂચ્છોથી શોભાયમાન છે, તેની ડાળીઓ નીચે લટકી રહી છે અને સિદ્ધો તેની સેવા કરે છે.

પ્રલમ્બકુમ્ભસદૃશૈર્હેમવર્ણૈઃ ફલૈઃ સદા । સ હ્યુત્તરકુરૂણાં તુ કેતુવૃક્ષઃ પ્રકાશતે ।। ૭૭.

તેમાં હંમેશા સોનાની જેમ ઝળહળતા, ઘડાની આકારના ફળો લટકેલા હોય છે; આ વૃક્ષ ઉત્તરકુરુઓનું ધ્વજરૂપ છે.

સનત્કુમારાવરજા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ । સપ્ત તત્ર મહાભાગાઃ કુરવો નામ વિશ્રુતાઃ ।। ૭૭.

ત્યાં બ્રહ્માજીના મનથી જન્મેલા અને સનત્કુમારના નાના સાત મહાન પુત્રો, 'કુરુ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

તત્ર સ્થિરગતૈર્જ્ઞાનૈર્વિરજસ્કૈર્મહાત્મભિઃ । અક્ષયઃ ક્ષયપર્યન્તો લોકઃ પ્રોક્તઃ સનાતનઃ ।। ૭૭.

તે પ્રદેશમાં સ્થિર જ્ઞાન અને વિકારરહિત મહાત્માઓ વસે છે; ત્યાંનો લોક સદા અવિનાશી અને કાળના અંત સુધી ટકતો કહેવાય છે.

તેષાં નામાઙ્કિતં વર્ષં સપ્તાનાં વૈ મહાત્મનામ્ । દિવિ ચેહ ચ વિખ્યાતા ઉત્તરાઃ કુરવઃ સદા ।। ૭૭.

આ સાત મહાન આત્માઓના નામ પરથી એ પ્રદેશ 'ઉત્તરકુરુ' તરીકે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંનેમાં પ્રસિદ્ધ છે.

રુદ્ર ઉવાચ । તથા ચતુર્ણાં વક્ષ્યામિ શૈલેન્દ્રાણાં યથાક્રમમ્ । અનુવિધ્યાનિ રમ્યાણિ વિહઙ્ગૈઃ કૂજિતાનિ ચ ।। ૭૮.

રુદ્રે કહ્યું: હવે હું ચાર મુખ્ય પર્વતોનું વર્ણન ક્રમશઃ કરું છું, જે સુંદર છે અને પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતા રહે છે.

અનેકપક્ષિયુક્તાત્મશ્રૃઙ્ગાણિ સુબહૂનિ ચ । દેવાનાં દિવ્યનારીભિઃ સમં ક્રીડામયાનિ ચ ।। ૭૮.

આ પર્વતો પર અનેક શિખરો છે, વિવિધ પક્ષીઓથી શોભાયમાન છે, અને દેવતાઓ પોતાના દિવ્ય સ્ત્રીઓ સાથે આનંદથી રમે છે.

કિન્નરોદ્ગીતઘુષ્ટાનિ શીતમન્દસુગન્ધિભિઃ । પવનૈઃ સેવ્યમાનાનિ રમણીયતરાણિ ચ ।। ૭૮.

કિન્નરોના ગીતોથી ગુંજતા, ઠંડા, સુગંધિત અને મૃદુ પવનથી સેવાતા, એ પર્વતો ખૂબ જ મનોહર છે.

ચતુર્દ્દિક્ષુ વિરાજન્તે નામતઃ શ્રૃણુતાનઘાઃ । પૂર્વે ચૈત્રરથં નામ દક્ષિણે ગન્ધમાદનમ્ । પ્રભાવેણ સુતોયાનિ નવખણ્ડયુતાનિ ચ ।। ૭૮.

હે નિર્દોષો, ચારેય દિશામાં ઝળહળતા એ પર્વતોના નામ સાંભળો: પૂર્વે ચૈત્રરથ, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, બંનેમાં સ્વચ્છ જળ અને નવ વિભાગો છે.

વનષણ્ડાંસ્તથાક્રમ્ય દેવતા લલનાયુતાઃ । યત્ર ક્રીડન્તિ ચોદ્દેશે મુદા પરમયા યુતાઃ ।। ૭૮.

આ વિસ્તારોમાં વન અને બગીચાઓ દેવીઓથી ભરેલા છે, જ્યાં તેઓ વિવિધ સ્થળોએ આનંદપૂર્વક રમે છે.

અનુબન્ધાનિ રમ્યાણિ વિહગૈઃ કૂજિતાનિ ચ । રત્નોપકીર્ણતિર્થાનિ મહાપુણ્યજલાનિ ચ ।। ૭૮.

આ પ્રદેશો સુંદર છે, પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજે છે, રત્નોથી શોભાયમાન તીર્થો અને મહાપુણ્યવાળી પવિત્ર નદીઓથી ભરપૂર છે.

અનેકજલયન્ત્રૈશ્ચ નાદિતાનિ મહાન્તિ ચ । શાખાભિર્લમ્બમાનાભી રુવત્પક્ષિકુલાલિભિઃ ।। ૭૮.

અહીં અનેક પ્રકારના જળયંત્રોથી ઊંચા અવાજ થાય છે, ડાળીઓ પર પક્ષીઓ અને મધમાખીઓના જૂથો ગુંજતા લટકાય છે.

કમલોત્પલકહ્લારશોભિતાનિ સરાંસિ ચ । ચતુર્ષુ તેષુ ગિરિષુ નાનાગુણયુતેષુ ચ ।। ૭૮.

આ ચારેય પર્વતોમાં કમળ, નિલોત્પલ અને કાહલારથી શોભતા સરોવર છે, દરેક પર્વતને અલગ અલગ ગુણ છે.

અરુણોદં તુ પૂર્વેણ દક્ષિણે માનસં સ્મૃતમ્ । અસિતોદં પશ્ચિમે ચ મહાભદ્રં તથોત્તરે । કુમુદૈઃ શ્વેતકપિલૈઃ કહ્લારૈર્ભૂષિતાનિ ચ ।। ૭૮.

પૂર્વે અરુણોદ સરોવર છે, દક્ષિણમાં માનસનું સ્મરણ થાય છે, પશ્ચિમે અસિતોદ અને ઉત્તર તરફ મહાભદ્ર; આ બધાં સરોવરો કુમુદ, શ્વેતકપિલ અને કાહલાર ફૂલો વડે શોભાયમાન છે.

અરુણોદયસ્ય યે શૈલાઃ પ્રાચ્યા વૈ નામતઃ સ્મૃતાઃ । તાન્ કીર્ત્ત્યમાનાંસ્તત્ત્વેન શ્રૃણુધ્વં ગદતો મમ ।। ૭૮.

અરુણોદના જે પર્વતો પૂર્વ દિશામાં જાણીતા છે, તેમના નામ હું સાચી રીતે કહું છું, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

વિકઙ્કો મણિશ્રૃઙ્ગશ્ચ સુપાત્રશ્ચોપલો મહાન્ । મહાનીલોઽથ કુમ્ભશ્ચ સુબિન્દુર્મદનસ્તથા ।। ૭૮.

વિકંક, મણિશૃંગ, સુપાત્ર, મહાન ઉપલ, મહાનિલ, કુંભ, સુબિંદુ અને મદન — આ પર્વતોના નામ છે.

વેણુનદ્ધઃ સુમેદાશ્ચ નિષધો દેવપર્વતઃ । ઇત્યેતે પર્વતવરાઃ પુણ્યાશ્ચ ગિરયોઽપરે ।। ૭૮.

વેણુનદ્ધ, સુમેદ, નિષધ અને દેવપર્વત — આ શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર પર્વતો છે; ઉપરાંત બીજા ઉત્તમ પર્વતો પણ છે.

પૂર્વેણ મન્દરાત્ સિદ્ધાઃ પર્વતાશ્ચ મદાયુતાઃ । સરસો માનસસ્યેહ દક્ષિણેન મહાચલાઃ ।। ૭૮.

મંદરાથી પૂર્વે સિદ્ધ પર્વતો છે, જે આનંદથી ભરપૂર છે; અને માનસ સરોવરથી દક્ષિણમાં મહાન પર્વતો આવેલાં છે.

યે કીર્ત્તિતા મયા તુભ્યં નામતસ્તાન્ નિબોધત । શૈલસ્ત્રિશિરશ્ચૈવ શિશિરશ્ચાચલોત્તમઃ ।। ૭૮.

જેના નામ મેં તને કહ્યા છે, તે પર્વતો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ: શૈલસ્ત્રી, શિશિર અને શ્રેષ્ઠ પર્વત.

કપિશ્ચ શતમક્ષશ્ચ તુરગશ્ચૈવ સાનુમાન્ । તામ્રાહશ્ચ વિષશ્ચૈવ તથા શ્વેતોદનો ગિરિઃ ।। ૭૮.

કપી, શતમક્ષ, તુરગ, સાનુમાન, તામ્રાહ, વિષ અને શ્વેતોદન — આ પર્વતોના નામ છે.

સમૂલશ્ચૈવ સરલો રત્નકેતુશ્ચ પર્વતઃ । એકમૂલો મહાશ્રૃઙ્ગો ગજમૂલોઽપિ શાવકઃ ।। ૭૮.

સમૂળ, સરળ, રત્નકેતુ, એકમૂળ, મહાશૃંગ, ગજમૂળ અને શાવક — આ બધા પર્વતો છે.

પઞ્ચશૈલશ્ચ કૈલાસો હિમવાનચલોત્તમઃ । ઉત્તરા યે મહાશૈલાસ્તાન્ વક્ષ્યામિ નિબોધત ।। ૭૮.

પંચશૈલ, કૈલાસ અને હિમવાન — આ શ્રેષ્ઠ પર્વતો છે; હવે હું ઉત્તર તરફના મહાન પર્વતોનું વર્ણન કરું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

કપિલઃ પિઙ્ગલો ભદ્રઃ સરસશ્ચ મહાચલઃ । કુમુદો મધુમાંશ્ચૈવ ગર્જનો મર્કટસ્તથા ।। ૭૮.

કપિલ, પિંગલ, ભદ્ર, સરસ મહાપર્વત, કુમુદ, મધુમાન, ગર્જન અને મર્કટ — આ પર્વતોના નામ છે.