વરાહપુરાણમ્

ચત્વારિંશત્ તથા ચાષ્ટૌ સહસ્ત્રાણિ તુ મણ્ડલૈઃ । શૈલરાજસ્ય તત્તત્ર મેરુમૂલમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૭૭.

ત્યાં પર્વતરાજ મેરુનું મૂળ ચોપંન હજાર યોજન જેટલું વિશાળ છે.

તેષાં ગિરિસહસ્ત્રાણામનેકાનાં મહોચ્છ્રયઃ । દિગષ્ટૌ ચ પુનસ્તસ્ય મર્યાદાપર્વતાઃ શુભાઃ ।। ૭૭.

એ અનેક પર્વતોમાં ઘણા ઊંચા પર્વતો છે, અને દરેક આઠ દિશામાં ફરીથી શુભ સીમા પર્વતો આવેલાં છે.

જઠરો દેવકૂટશ્ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ । પૂર્વપશ્ચાયતાવેતાવર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ । મર્યાદાપર્વતાનેતાનષ્ટાનાહુર્મનીષિણઃ ।। ૭૭.

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ નામના પર્વતો છે; આ બંને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિસ્તરેલા છે અને અંદર સ્થિત છે. વિદ્વાન લોકો આને આઠ દિશાના સીમા પર્વતો કહે છે.

યોઽસૌ મેરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રોક્તઃ કનકપર્વતઃ । વિષ્કમ્ભાંસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં ગદતસ્તુ તાન્ ।। ૭૭.

મેરુ, જેને કનક પર્વત કહેવામાં આવે છે, એ વિશે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, હું હવે તેની આધારશિલાઓનું વર્ણન કરું છું; ધ્યાનથી સાંભળો.

મહાપાદાસ્તુ ચત્વારો મેરોરથ ચતુર્દિશમ્ । યૈર્ન ચચાલ વિષ્ટબ્ધા સપ્તદ્વીપવતી મહી ।। ૭૭.

મેરુના ચાર દિશામાં ચાર મોટા આધાર છે, જેના કારણે સાત દ્વીપવાળી ધરા સ્થિર રહી છે અને કાંપતી નથી.

દશયોજનસાહસ્ત્રં વ્યાયામસ્તેષુ શઙ્ક્યતે । તિર્યગૂર્ધ્વં ચ રચિતા હરિતાલતટૈર્વૃતાઃ ।। ૭૭.

આ દરેક આધાર દસ હજાર યોજન જેટલી પહોળાઈ ધરાવે છે, આડાં અને ઊભાં બંને રીતે બનાવવામાં આવ્યા છે અને હરિતાળના પટ્ટા વડે શોભાયમાન છે.

મનઃશિલાદરીભિશ્ચ સુવર્ણમણિચિત્રિતાઃ ।ઽ અનેકસિદ્ધભવનૈઃ ક્રીડાસ્થાનૈશ્ચ સુપ્રભાઃ ।। ૭૭.

મન:શિલા અને સોનાના પથ્થરો વડે સજાયેલા, કિંમતી રત્નોથી શોભિત, અનેક સિદ્ધોના નિવાસ અને રમણિય ઉદ્યાનો વડે પ્રકાશિત છે.

પૂર્વેણ મન્દરસ્તસ્ય દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ । વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્થિતઃ ।। ૭૭.

મેરુના પૂર્વમાં મંદર, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમમાં વિપુલ અને ઉત્તર તરફ સુપાર્શ્વ પર્વત સ્થિત છે.

તેષાં શ્રૃઙ્ગેષુ ચત્વારો મહાવૃક્ષાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । દેવદૈત્યાપ્સરોભિશ્ચ સેવિતા ગુણસંચયૈઃ ।। ૭૭.

આ ચાર પર્વતોની શિખરો પર ચાર મહાન વૃક્ષો છે, જે દેવ, દૈત્ય અને અપ્સરાઓ દ્વારા સેવા પામે છે અને ગુણોથી ભરપૂર છે.

મન્દરસ્ય ગિરેઃ શ્રૃઙ્ગે કદમ્બો નામ પાદપઃ । પ્રલમ્બશાખાશિખરઃ કદમ્બશ્ચૈત્યપાદપઃ ।। ૭૭.

મંદર પર્વતની શિખર પર કદંબ નામનું વૃક્ષ છે, તેની ડાળીઓ લાંબી અને લટકતી છે; એ પવિત્ર કદંબ વૃક્ષ છે.

મહાકુમ્ભપ્રમાણૈશ્ચ પુષ્પૈર્વિકચકેસરૈઃ । મહાગન્ધમનોજ્ઞૈશ્ચ શોભિતઃ સર્વકાલજૈઃ ।। ૭૭.

તે મહા કુંભ જેટલા મોટા ફૂલો, ખુલેલા કેસર અને સુગંધથી શોભાયમાન છે, જે બધા ઋતુઓમાં ફૂલે છે.

સમાસેન પરિવૃતો ભુવનૈર્ભૂતભાવનૈઃ । સહસ્ત્રમધિકં સોઽથ ગન્ધેનાપૂરયન્ દિશઃ ।। ૭૭.

તે બધા તરફથી ભુવનો અને જીવોથી ઘેરાયેલું છે, અને તેની સુગંધ હજાર યોજનથી પણ વધુ દિશાઓમાં ફેલાય છે.

ભદ્રાશ્વો નામ વૃક્ષોઽયં વર્ષાદ્રેઃ કેતુસંભવઃ । કીર્તિમાન્ રૂપવાઞ્છ્રીમાન્ મહાપાદપપાદપઃ । યત્ર સાક્ષાદ્ધૃષીકેશઃ સિદ્ધસઙ્ઘૈર્નિષેવ્યતે ।। ૭૭.

ભદ્રાશ્વ નામનું આ વૃક્ષ, વરસાદના પર્વતમાંથી જન્મેલું, પ્રસિદ્ધ, સુંદર અને તેજસ્વી છે; એ મહાન વૃક્ષોમાં શ્રેષ્ઠ છે, જ્યાં હૃષીકેશ સ્વયં સિદ્ધોના સમૂહ દ્વારા પૂજાય છે.

તસ્ય ભદ્રકદમ્બસ્ય તથાશ્વવદનો હરિઃ । પ્રાપ્તવાંશ્ચામરશ્રેષ્ઠઃ સ હિ સાનું પુનઃ પુનઃ ।। ૭૭.

આ શુભ કદંબ વૃક્ષ પાસે, હરિએ ઘોડાની માથાવાળી રૂપે આવીને શ્રેષ્ઠ ચામર પ્રાપ્ત કર્યું, અને વારંવાર તેની શિખર પર ગયો.

તેન ચાલોકિતં વર્ષં સર્વદ્વિપદનાયકાઃ । યસ્ય નામ્ના સમાખ્યાતો ભદ્રાશ્વેતિ ન સંશયઃ ।। ૭૭.

બધા દ્વિપદોના સ્વામી એ પ્રદેશને જોયો, અને તેના નામ પરથી તેને ભદ્રાશ્વ કહેવામાં આવે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

દક્ષિણસ્યાપિ શૈલસ્ય શિખરે દેવસેવિતે । જમ્બૂઃ સદ્યઃ પુષ્પફલા મહાશાખોપશોભિતા ।। ૭૭.

દક્ષિણના પર્વતની શિખર પર, જે દેવો દ્વારા પૂજાય છે, જાંબુ વૃક્ષ છે, જે તરત જ ફૂલ અને ફળ આપે છે અને મોટી ડાળીઓથી શોભાયમાન છે.

તસ્યા હ્યતિપ્રમાણાનિ સ્વાદૂનિ ચ મૃદૂનિ ચ । ફલાન્યમૃતકલ્પાનિ પતન્તિ ગિરિમૂર્ધનિ ।। ૭૭.

તેના ફળો ખૂબ જ મોટા, સ્વાદિષ્ટ અને નરમ છે, અમૃત સમાન છે, અને પર્વતની શિખર પર પડે છે.

તસ્માદ્ ગિરિવરશ્રેષ્ઠાત્ ફલપ્રસ્યન્દવાહિની । દિવ્યા જામ્બૂનદી નામ પ્રવૃત્તા મધુવાહિની ।। ૭૭.

આ શ્રેષ્ઠ પર્વતમાંથી જાંબુના ફળનો રસ વહેતી દિવ્ય જાંબુનદી ઉત્પન્ન થાય છે.

તત્ર જામ્બૂનદં નામ સુવર્ણમનલપ્રભમ્ । દેવાલઙ્કારમતુલમુત્પન્નં પાપનાશનમ્ ।। ૭૭.

ત્યાં જાંબુનદ નામનું સોનું ઉત્પન્ન થાય છે, જે અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છે, દેવો માટે અતુલ્ય આભૂષણ છે અને પાપનો નાશ કરે છે.

દેવદાનવગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસગુહ્યકાઃ । પપુસ્તદમૃતપ્રખ્યં મધુ જમ્બૂફલસ્રવમ્ ।। ૭૭.

દેવતા, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, રાક્ષસો અને ગુહ્યકો એ જાંબુ વૃક્ષના ફળમાંથી વહેતા અમૃત જેવાં મધુર રસને આનંદથી પીધો.

સા કેતુર્દક્ષિણે વર્ષે જમ્બૂર્લોકેષુ વિશ્રુતા । યસ્યા નામ્ના સમાખ્યાતા જમ્બૂદ્વીપેતિ માનવૈઃ ।। ૭૭.

દક્ષિણ વિસ્તારમાં જાંબુ એ જાણે ધ્વજ સમાન છે, જે લોકોએ બહુ પ્રસિદ્ધ છે; એના નામ પરથી મનુષ્યો આ ભૂમિને 'જાંબુદ્વીપ' કહે છે.

વિપુલસ્ય ચ શૈલસ્ય દક્ષિણેન મહાત્મનઃ । જાતઃ શ્રૃઙ્ગેતિ સુમહાનશ્વત્થશ્ચેતિ પાદપઃ ।। ૭૭.

વિપુલ નામના મહાન પર્વતના દક્ષિણ ભાગે, શ્રૃંગ નામનું વિશાળ અને ઉન્નત અશ્વત્થ વૃક્ષ ઉગેલું છે.

મહોચ્છ્રાયો મહાસ્કન્ધો નૈકસત્ત્વગુણાલયઃ । કુમ્ભપ્રમાણૈ રુચિરૈઃ ફલૈઃ સર્વર્ત્તુકૈઃ શુભૈઃ ।। ૭૭.

આ વૃક્ષ ઊંચું છે, તેની ડાળીઓ મજબૂત અને પહોળી છે, અનેક જીવાતાઓનું નિવાસસ્થાન છે, અને તેમાં વર્ષભર સુંદર, શુભ અને ઘડાની જેમ મોટા ફળો ફલે છે.

સ કેતુઃ કેતુમાલાનાં દેવગન્ધર્વસેવિતઃ । કેતુમાલેતિ વિખ્યાતો નામ્ના તત્ર પ્રકીર્તિતઃ । તન્નિબોધત વિપ્રેન્દ્રા નિરુક્તં નામકર્મણઃ ।। ૭૭.

આ વૃક્ષ કેતુમાલા લોકોનું ધ્વજરૂપ છે, દેવતા અને ગંધર્વો તેની સેવા કરે છે; ત્યાં એ 'કેતુમાલા' નામથી પ્રસિદ્ધ છે. હવે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, એ નામનું અર્થ સમજો.

ક્ષીરોદમથને વૃત્તે માલા સ્કન્ધે નિવેશિતાઃ । ઇન્દ્રેણ ચૈત્યકેતોસ્તુ કેતુમાલસ્તતઃ સ્મૃતઃ । તેન તચ્ચિહ્નિતં વર્ષં કેતુમાલેતિ વિશ્રુતમ્ ।। ૭૭.

ક્ષીરસાગર મથન પછી, તેની ડાળીઓ પર માળાઓ પહેરાવવામાં આવી; ઇન્દ્રે ચૈત્યના ધ્વજ પર માળા ચડાવી, તેથી તેનું નામ 'કેતુમાલા' પડ્યું. આ ચિહ્નથી એ પ્રદેશ 'કેતુમાલા' તરીકે જાણીતા થયો.

સુપાર્શ્વસ્યોત્તરે શ્રૃઙ્ગે વટો નામ મહાદ્રુમઃ । ન્યગ્રોધો વિપુલસ્કન્ધો યસ્ત્રિયોજનમણ્ડલઃ ।। ૭૭.

સુપાર્શ્વ પર્વતના ઉત્તર શિખરે વટ નામનું વિશાળ વૃક્ષ છે, તેનું તણું પહોળું છે અને તેની છાયા ત્રણ યોજન જેટલી વિસ્તૃત છે.

માલ્યદામકલાપૈશ્ચ વિવિધૈસ્તુ સમન્તતઃ । શાખાભિર્લમ્બમાનાભિઃ શોભિતઃ સિદ્ધસેવિતઃ ।। ૭૭.

આ વૃક્ષ ચારેય બાજુ વિવિધ માળાઓ અને ફૂલોના ગૂચ્છોથી શોભાયમાન છે, તેની ડાળીઓ નીચે લટકી રહી છે અને સિદ્ધો તેની સેવા કરે છે.

પ્રલમ્બકુમ્ભસદૃશૈર્હેમવર્ણૈઃ ફલૈઃ સદા । સ હ્યુત્તરકુરૂણાં તુ કેતુવૃક્ષઃ પ્રકાશતે ।। ૭૭.

તેમાં હંમેશા સોનાની જેમ ઝળહળતા, ઘડાની આકારના ફળો લટકેલા હોય છે; આ વૃક્ષ ઉત્તરકુરુઓનું ધ્વજરૂપ છે.

સનત્કુમારાવરજા માનસા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ । સપ્ત તત્ર મહાભાગાઃ કુરવો નામ વિશ્રુતાઃ ।। ૭૭.

ત્યાં બ્રહ્માજીના મનથી જન્મેલા અને સનત્કુમારના નાના સાત મહાન પુત્રો, 'કુરુ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.