વરાહપુરાણમ્

સા પુર્યામમરાવત્યાં ક્રમમાણેન્દુરા પ્રભૌ । તયા તિરસ્કૃતા વાઽપિ સૂર્યેન્દુજ્યોતિષાં ગણાઃ ।। ૭૫.

એ નદી અમરાવતી નગરીમાં વહે છે અને ચંદ્ર જેવી તેજસ્વી છે; જ્યારે એ છુપાય છે ત્યારે સૂર્ય, ચંદ્ર અને તારાઓનો પ્રકાશ પણ છુપાઈ જાય છે.

ઉદયાસ્તમિતે સન્ધ્યે યે સેવન્તે દ્વિજોત્તમાઃ । તાન્ તુષ્યન્તે દ્વિજાઃ સર્વાનષ્ટાવપ્યચલોત્તમાન્ ।। ૭૫.

જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિઓ ઉદય અને અસ્ત સમયે, સંધ્યાકાળે સેવા કરે છે, તેઓ સર્વ દ્વિજાતિઓ અને આઠેય શ્રેષ્ઠ પર્વતોને પ્રસન્ન કરે છે.

પરિભ્રમજ્જ્યોતિષાં યા સા રુદ્રેન્દ્રમતા શુભા ।। ૭૫.

આ પરિભ્રમણ કરતી તેજસ્વી પ્રકાશરેખા રુદ્ર અને ઇન્દ્રને શુભ માનવામાં આવે છે.

રુદ્ર ઉવાચ । તસ્યૈવ મેરોઃ પૂર્વે તુ દેશે પરમવર્ચસે । ચક્રવાટપરિક્ષિપ્તે નાનાધાતુવિરાજિતે ।। ૭૬.

રુદ્રએ કહ્યું: મેરુના પૂર્વ ભાગમાં, જે અત્યંત તેજસ્વી પ્રદેશ છે, આસપાસ પર્વતોની વળયથી ઘેરાયેલો અને色色 ધાતુઓથી ઝગમગતો છે—

તત્ર સર્વામરપુરં ચક્રવાટસમુદ્ધતમ્ । દુર્ધર્ષં બલદૃપ્તાનાં દેવદાનવરક્ષસામ્ । તત્ર જામ્બૂનદમયઃ સુપ્રાકારઃ સુતોરણઃ ।। ૭૬.

ત્યાં સર્વ દેવતાઓનું શહેર છે, જે પર્વતવળયની અંદર ઊંચે ઊભેલું છે, દેવ, દાનવ અને રાક્ષસોની શક્તિથી અપરાજિત છે; ત્યાં જાંબુનદ સોનાથી બનેલા સુંદર કિલ્લા અને ભવ્ય દ્વાર છે.

તસ્યાપ્યુત્તરપૂર્વે તુ દેશે પરમવર્ચસે । અલોકજનસંપૂર્ણા વિમાનશતસંકુલા ।। ૭૬.

આ શહેરના ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં પણ તેજસ્વી પ્રદેશ છે, જ્યાં પ્રકાશમય લોકો વસે છે અને અનેક વિમાનોથી ભરેલું છે—

મહાવાપિસમાયુક્તા નિત્યં પ્રમુદિતા શુભા । શોભિતા પુષ્પશબલૈઃ પતાકાધ્વજમાલિની ।। ૭૬.

મહાન જળાશયોથી સજ્જ, હંમેશા આનંદિત અને શુભ, અનેક ફૂલોની ગૂંચ અને ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભાયમાન છે—

દેવૈર્યક્ષોપ્સરોભિશ્ચ ઋષિભિશ્ચ સુશોભિતા । પુરન્દરપુરી રમ્યા સમૃદ્ધા ત્વમરાવતી ।। ૭૬.

દેવતાઓ, યક્ષો, અપ્સરાઓ અને ઋષિઓથી શોભાયમાન, પુરંદરનું આ મનોહર અને સમૃદ્ધ શહેર અમરાવતી તરીકે ઓળખાય છે.

તસ્યા મધ્યેઽમરાવત્યા વજ્રવૈદૂર્યવેદિકા । ત્રૈલોક્યગુણવિખ્યાતા સુધર્મા નામ વૈ સભા ।। ૭૬.

અમરાવતીના મધ્યમાં વજ્ર અને વૈદૂર્યથી બનેલી એક મંચ છે, જે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે અને સુધર્મા નામે ઓળખાય છે.

તત્રાસ્તે શ્રીપતેઃ શ્રીમાન્ સહસ્ત્રાક્ષઃ શચીપતિઃ । સિદ્ધાદિભિઃ પરિવૃતઃ સર્વાભિર્દેવયોનિભિઃ ।। ૭૬.

ત્યાં શ્રીપતિના પતિ, હજારો આંખો ધરાવનાર, શચીપતિ વસે છે; તેઓ સિદ્ધો અને અન્ય દેવયોનિઓથી ઘેરાયેલા છે.

તત્ર ચૈવ સુવંશઃ સ્યાદ્ ભાસ્કરસ્ય મહાત્મનઃ । સાક્ષાત્ તત્ર સુરાધ્યક્ષઃ સર્વદેવનમસ્કૃતઃ ।। ૭૬.

ત્યાં ભાસ્કર મહાત્માનું પવિત્ર વંશ પણ છે; અને ત્યાં સ્વયં દેવતાઓના અધ્યક્ષ, સર્વે દેવતાઓ દ્વારા પૂજિત, ઉપસ્થિત છે.

તસ્યાશ્ચ દિક્ષુ વિસ્તીર્ણા તત્તદ્ગુણસમન્વિતા । તેજોવતી નામ પુરી હુતાશસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭૬.

આ શહેરના વિવિધ દિશાઓમાં, વિશિષ્ટ ગુણોથી ભરપૂર, તેજોવતી નામની અગ્નિ મહાત્માનું શહેર છે.

તત્તદ્ગુણવતી રમ્યા પુરી વૈવસ્વતસ્ય ચ । નામ્ના સંયમની નામ પુરી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા ।। ૭૬.

એવી જ રીતે, વૈવસ્વતનું પોતાનું ગુણવત્તાવાળું મનોહર શહેર છે, જેનું નામ સંયમની છે અને તે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

તથા ચતુર્થે દિગ્ભાગે નૈર્ઋતાધિપતેઃ શુભા । નામ્ના કૃષ્ણાવતી નામ વિરૂપાક્ષસ્ય ધીમતઃ ।। ૭૬.

એજ રીતે, ચોથી દિશામાં, નૈઋતના અધિપતિનું શુભ શહેર છે, જેનું નામ કૃષ્ણાવતી છે અને તે વિરૂપાક્ષ ધીમાનનું છે.

પઞ્ચમે હ્યુત્તરપુટે નામ્ના શુદ્ધવતી પુરી । ઉદકાધિપતેઃ ખ્યાતા વરુણસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭૬.

પાંચમા ઉત્તર ભાગમાં, શુદ્ધવતી નામનું શહેર છે, જે મહાત્મા વરુણ, જળના સ્વામીનું પ્રસિદ્ધ શહેર છે.

તથા પઞ્ચોત્તરે દેવસ્વસ્યોત્તરપુટે પુરી । વાયોર્ગન્ધવતી નામ ખ્યાતા સર્વગુણોત્તરા ।। ૭૬.

તેમજ, ઉત્તરના અંતિમ ભાગમાં દેવોના સ્વામી વાયુનું શહેર છે, જેને ગંધવતી કહે છે અને જે સર્વ ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તસ્યોત્તરપુટે રમ્યા ગુહ્યકાધિપતેઃ પુરી । નામ્ના મહોદયા નામ શુભા વૈદૂર્યવેદિકા ।। ૭૬.

તેના પણ ઉત્તર ભાગે, ગુહ્યકાધિપતિનું મનોહર શહેર મહોદય છે, જે શુભ અને વૈદૂર્યમય મંચ ધરાવે છે.

તથાષ્ટમેઽન્તરપુટે ઈશાનસ્ય મહાત્મનઃ । પુરી મનોહરા નામ ભૂતૈર્નાનાવિધૈર્યુતા । પુષ્પૈર્ધન્યૈશ્ચ વિવિધૈર્વનૈરાશ્રમસંસ્થિતૈઃ ।। ૭૬.

આ રીતે, આઠમા આંતરિક ભાગમાં, મહાત્મા ઈશાનનું મનોહર નામનું શહેર છે, જ્યાં વિવિધ જીવ, અનેક ફૂલો, અનાજ, વનો અને આશ્રમોથી શોભાયમાન છે.

પ્રાર્થ્યતે દેવલોકોઽયં સ સ્વર્ગ ઇતિ કીર્તિતઃ ।। ૭૬.

આ દેવલોક ઇચ્છનીય છે અને 'સ્વર્ગ' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

રુદ્ર ઉવાચ । યદેતત્ કર્ણિકામૂલં મેરોર્મધ્યં પ્રકીર્તિતમ્ । તદ્ યોજનસહસ્ત્રાણિ સંખ્યયા માનતઃ સ્મૃતમ્ ।। ૭૭.

રુદ્રએ કહ્યું: જે મેરુના મધ્ય ભાગને કર્ણિકામૂળ કહે છે, તેનું માપ હજારોથી વધુ યોજન છે.

ચત્વારિંશત્ તથા ચાષ્ટૌ સહસ્ત્રાણિ તુ મણ્ડલૈઃ । શૈલરાજસ્ય તત્તત્ર મેરુમૂલમિતિ સ્મૃતમ્ ।। ૭૭.

ત્યાં પર્વતરાજ મેરુનું મૂળ ચોપંન હજાર યોજન જેટલું વિશાળ છે.

તેષાં ગિરિસહસ્ત્રાણામનેકાનાં મહોચ્છ્રયઃ । દિગષ્ટૌ ચ પુનસ્તસ્ય મર્યાદાપર્વતાઃ શુભાઃ ।। ૭૭.

એ અનેક પર્વતોમાં ઘણા ઊંચા પર્વતો છે, અને દરેક આઠ દિશામાં ફરીથી શુભ સીમા પર્વતો આવેલાં છે.

જઠરો દેવકૂટશ્ચ પૂર્વસ્યાં દિશિ પર્વતૌ । પૂર્વપશ્ચાયતાવેતાવર્ણવાન્તર્વ્યવસ્થિતૌ । મર્યાદાપર્વતાનેતાનષ્ટાનાહુર્મનીષિણઃ ।। ૭૭.

પૂર્વ દિશામાં જઠર અને દેવકૂટ નામના પર્વતો છે; આ બંને પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી વિસ્તરેલા છે અને અંદર સ્થિત છે. વિદ્વાન લોકો આને આઠ દિશાના સીમા પર્વતો કહે છે.

યોઽસૌ મેરુર્દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ પ્રોક્તઃ કનકપર્વતઃ । વિષ્કમ્ભાંસ્તસ્ય વક્ષ્યામિ શ્રૃણુધ્વં ગદતસ્તુ તાન્ ।। ૭૭.

મેરુ, જેને કનક પર્વત કહેવામાં આવે છે, એ વિશે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, હું હવે તેની આધારશિલાઓનું વર્ણન કરું છું; ધ્યાનથી સાંભળો.

મહાપાદાસ્તુ ચત્વારો મેરોરથ ચતુર્દિશમ્ । યૈર્ન ચચાલ વિષ્ટબ્ધા સપ્તદ્વીપવતી મહી ।। ૭૭.

મેરુના ચાર દિશામાં ચાર મોટા આધાર છે, જેના કારણે સાત દ્વીપવાળી ધરા સ્થિર રહી છે અને કાંપતી નથી.

દશયોજનસાહસ્ત્રં વ્યાયામસ્તેષુ શઙ્ક્યતે । તિર્યગૂર્ધ્વં ચ રચિતા હરિતાલતટૈર્વૃતાઃ ।। ૭૭.

આ દરેક આધાર દસ હજાર યોજન જેટલી પહોળાઈ ધરાવે છે, આડાં અને ઊભાં બંને રીતે બનાવવામાં આવ્યા છે અને હરિતાળના પટ્ટા વડે શોભાયમાન છે.

મનઃશિલાદરીભિશ્ચ સુવર્ણમણિચિત્રિતાઃ ।ઽ અનેકસિદ્ધભવનૈઃ ક્રીડાસ્થાનૈશ્ચ સુપ્રભાઃ ।। ૭૭.

મન:શિલા અને સોનાના પથ્થરો વડે સજાયેલા, કિંમતી રત્નોથી શોભિત, અનેક સિદ્ધોના નિવાસ અને રમણિય ઉદ્યાનો વડે પ્રકાશિત છે.

પૂર્વેણ મન્દરસ્તસ્ય દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ । વિપુલઃ પશ્ચિમે પાર્શ્વે સુપાર્શ્વશ્ચોત્તરે સ્થિતઃ ।। ૭૭.

મેરુના પૂર્વમાં મંદર, દક્ષિણમાં ગંધમાદન, પશ્ચિમમાં વિપુલ અને ઉત્તર તરફ સુપાર્શ્વ પર્વત સ્થિત છે.

તેષાં શ્રૃઙ્ગેષુ ચત્વારો મહાવૃક્ષાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ । દેવદૈત્યાપ્સરોભિશ્ચ સેવિતા ગુણસંચયૈઃ ।। ૭૭.

આ ચાર પર્વતોની શિખરો પર ચાર મહાન વૃક્ષો છે, જે દેવ, દૈત્ય અને અપ્સરાઓ દ્વારા સેવા પામે છે અને ગુણોથી ભરપૂર છે.