વરાહપુરાણમ્

મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સ સંભવઃ । નવૈવ તુ સહસ્ત્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતશ્ચ સઃ ।। ૭૫.

મધ્યમાં મહામેરુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું ઇલાવૃત નામનું પ્રદેશ છે; તે દરેક દિશામાં નવ હજાર જેટલું વિસ્તૃત છે.

મધ્યં તસ્ય મહામેરુર્વિધૂમ ઇવ પાવકઃ । વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્ ।। ૭૫.

તેના મધ્યમાં મહામેરુ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો દેખાય છે; મેરુનો અડધો ભાગ દક્ષિણ તરફ અને અડધો ઉત્તર તરફ છે.

વર્ષાણિ યાનિ ષડત્ર તેષાં તે વર્ષપર્વતાઃ । યોજનાગ્રં તુ વર્ષાણાં સર્વેષાં તદ્ વિધીયતે ।। ૭૫.

અહીંના છ પ્રદેશો વર્ષ પર્વતો કહેવાય છે; દરેક વર્ષનું શિખર એક યોજન જેટલું ગણાયું છે.

દ્વે દ્વે વર્ષે સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમુચ્છ્રયઃ । જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારસ્તેષામાયામ ઉચ્યતે ।। ૭૫.

દરેક વર્ષની ઊંચાઈ બે હજાર યોજન છે; આ જંબૂદ્વીપની લંબાઈ કહેવાય છે.

યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ શતૌ દ્વૌ ચાયતૌ ગિરી । નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાશ્ચ યે પરે । શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ ।। ૭૫.

પર્વતોની લંબાઈ બે લાખ યોજન છે; નીલ અને નિષધ એ બંને કરતાં ઓછા છે; શ્વેત, હેમકૂટ, હિમવંત અને શિખરવાળા પર્વતો તેમાં આવે છે.

જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેન નિષધઃ પરિકીર્તિતઃ । તસ્માદ્ દ્વાદશભાગેન હેમકૂટઃ પ્રહીયતે । હિમવાન્ વિંશભાગેન હેમકૂટાત્ પ્રહીયતે ।। ૭૫.

નિષધનું કદ જંબૂદ્વીપ જેટલું છે; હેમકૂટ તેનાથી બારમા ભાગ ઓછું છે અને હિમવંત હેમકૂટથી વીસમા ભાગ ઓછું છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્ત્રાણિ હેમકૂટો મહાગિરિઃ । અશીતિર્હિમવાન્ શૈલ આયતઃ પૂર્વપશ્ચિમે ।। ૭૫.

મહાન હેમકૂટ પર્વત અઢ્ઠ્યાસી હજાર યોજન જેટલો છે; હિમવંત પર્વત પૂર્વથી પશ્ચિમે અશી હજાર યોજન લાંબો છે.

દ્વીપસ્ય મણ્ડલીભાવાદ્ હ્રાસવૃદ્ધી પ્રકીર્ત્યતે । વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ યથા ચેમે તથોત્તરમ્ ।। ૭૫.

દ્વીપના ગોળ આકારને કારણે પ્રદેશો અને પર્વતોમાં ઘટાડો અને વધારો વર્ણવાયો છે, અને એ જ રીતે ઉત્તર તરફના પર્વતો માટે પણ છે.

તેષાં મધ્યે જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ ચૈવ તત્ । પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ ।। ૭૫.

આ બધાની વચ્ચે વસવાટવાળા પ્રદેશો છે, જે એ વર્ષો છે; અને એ પ્રદેશો ઊંચા અને અસમાન પર્વતોથી ઘેરાયેલા છે.

સંતતાનિ નદીભેદૈરગમ્યાનિ પરસ્પરમ્ । વસન્તિ તેષુ સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ ।। ૭૫.

આ પ્રદેશો નદીઓથી અલગ પડેલા છે અને એકબીજાને પહોંચી શકાતા નથી. તેમાં અનેક જાતિના અને વિવિધ પ્રકારના જીવ-જંતુઓ વસે છે.

એતદ્ધૈમવતં વર્ષં ભારતી યત્ર સન્તતિઃ । હેમકૂટં પરં યત્ર નામ્ના કિંપુરુષોત્તમઃ ।। ૭૫.

આ હિમવત પ્રદેશ છે, જ્યાં ભારત વંશની પરંપરા છે; હેમકૂટા પર્વતની પાર કિમ્પુરુષ નામનું પ્રદેશ આવેલું છે.

હેમકૂટાત્ તુ નિષધં હરિવર્ષં તદુચ્યતે । હરિવર્ષાત્ પરં ચૈવ મેરુપાર્શ્વ ઇલાવૃતમ્ ।। ૭૫.

હેમકૂટા પછી નિષધ પ્રદેશ આવે છે, જેને હરિવર્ષ કહે છે; અને હરિવર્ષની પાર, મેરુ પર્વતની બાજુએ ઇલાવૃત પ્રદેશ આવેલો છે.

ઇલાવૃતાત્ પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્ । રમ્યકાચ્ચ પરં શ્વેતં વિશ્રુતં તદ્ધિરણ્મયમ્ । હિરણ્મયાત્ પરં ચૈવ શ્રૃઙ્ગવન્તં કુરુ સ્મૃતમ્ ।। ૭૫.

ઇલાવૃત પછી પ્રસિદ્ધ નીલ નામનું પ્રદેશ છે, પછી રમ્યક નામે જાણીતું પ્રદેશ આવે છે; રમ્યકની પાર શ્વેત પ્રદેશ છે, જેને હિરણ્મય પણ કહે છે, અને હિરણ્મય પછી શ્રૃંગવંત નામે કુરુ પ્રદેશ આવે છે.

ધનુઃસંસ્થે તુ દ્વે વર્ષે વિજ્ઞેયે દક્ષિણોત્તરે । દ્વીપાનિ ખલુ ચત્વારિ ચતુરસ્ત્રમિલાવૃતમ્ ।। ૭૫.

ધનુષાકાર જમીનમાં બે પ્રદેશ છે, એક દક્ષિણ અને એક ઉત્તર તરીકે ઓળખાય છે; અને ચાર દ્વીપો છે, જેમાં ઇલાવૃત વચ્ચે છે અને બધા ચોરસ આકારના છે.

અર્વાક્ ચ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્ । પરં શ્રૃઙ્ગવતો યચ્ચ વેદ્યર્ધં હિ તદુત્તરમ્ ।। ૭૫.

નિષધના દક્ષિણ ભાગને વેદીનું દક્ષિણ અર્ધ કહે છે; અને શ્રૃંગવંતની પાર જે છે, તેને વેદીનું ઉત્તર અર્ધ ગણાય છે.

વેદ્યર્દ્ધે દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે । તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયો યત્ર મેરુસ્ત્વિલાવૃતઃ ।। ૭૫.

વેદી ના દક્ષિણ અર્ધમાં ત્રણ પ્રદેશ છે અને ઉત્તર અર્ધમાં પણ ત્રણ પ્રદેશ છે; આ બંને વચ્ચે, જ્યાં મેરુ પર્વત છે, ત્યાં ઇલાવૃત પ્રદેશ છે.

દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ । ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ ।। ૭૫.

નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર ભાગમાં, ઉત્તર તરફ ફેલાયેલો, માળ્યવત નામનો મહાન પર્વત આવેલો છે.

યોજનાનાં સહસ્ત્રે દ્વે વિષ્કમ્ભોચ્છ્રય એવ ચ । આયામતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્ત્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૭૫.

આ પર્વતની પહોળાઈ અને ઊંચાઈ બન્ને બે હજાર યોજન છે, અને તેની લંબાઈ ચોત્રીસ હજાર યોજન ગણાય છે.

તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ । આયામોચ્છ્રયવિસ્તારાત્ તુલ્યો માલ્યવતા તુ સઃ ।। ૭૫.

આ પર્વતના પશ્ચિમમાં ગંધમાદન નામનો પર્વત છે, જે માળ્યવત જેટલો જ લાંબો, ઊંચો અને પહોળો છે.

પરિમણ્ડલસ્તયોર્મધ્યે મેરુઃ કનકપર્વતઃ । ચતુર્વર્ણઃ સસૌવર્ણશ્ચતુરસ્ત્રઃ સમુચ્છ્રિતઃ ।। ૭૫.

આ બે પર્વતોની વચ્ચે મેરુ નામનો સુવર્ણ પર્વત છે, જે ગોળ, ચાર રંગોવાળો, સોનાનો, ચોરસ આકારનો અને ઊંચો છે.

અવ્યક્તા ધાતવઃ સર્વે સમુત્પન્ના જલાદયઃ । અવ્યક્તાત્ પૃથિવીપદ્મં મેરુસ્તસ્ય ચ કર્ણિકા ।। ૭૫.

બધા તત્વો, જે અજ્ઞાત હતા, જેમ પાણી વગેરે, ઉત્પન્ન થયા; અને તે અજ્ઞાતમાંથી પૃથ્વીનું કમળ પ્રગટ્યું, જેમાં મેરુ તેનું કર્ણિકા છે.

ચતુષ્પત્રં સમુત્પન્નં વ્યક્તં પઞ્ચગુણં મહત્ । તતઃ સર્વાઃ સમુદ્ભૂતા વિતતા હિ પ્રવૃત્તયઃ ।। ૭૫.

પાંચ ગુણોવાળું, ચાર પાંખડીઓવાળું, મહાન અને સ્પષ્ટ કમળ ઉત્પન્ન થયું; અને એમાંથી સર્વ સૃષ્ટિના વિવિધ પ્રવાહો ફેલાયા.

અનેકકલ્પજીવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ પુણ્યકારિભિઃ । કૃતાત્મભિર્મહાત્મભિઃ પ્રાપ્યતે પુરુષોત્તમઃ ।। ૭૫.

અનંત કલ્પોથી અનેક જીવાત્માઓ, પુણ્યકર્મો કરીને, આત્મસંયમ અને મહાનતા ધરાવતાં, પુરુષોત્તમને પ્રાપ્ત કરે છે.

મહાયોગી મહાદેવો જગદ્ધ્યેયો જનાર્દનઃ । સર્વલોકગતોઽનન્તો વ્યાપકો મૂર્ત્તિરવ્યયઃ ।। ૭૫.

મહાયોગી, મહાદેવ, જગતના ધ્યાનયોગ્ય જનાર્દન, સર્વ લોકમાં વ્યાપેલા, અનંત, સર્વવ્યાપી, સ્વરૂપવાળાં અને અવિનાશી છે.

ન તસ્ય પ્રાકૃતા મૂર્તિર્માંસમેદોઽસ્થિસંભવા । યોગિત્વાચ્ચેશ્વરત્વાચ્ચ સત્ત્વરૂપધરો વિભુઃ ।। ૭૫.

તેમનું સ્વરૂપ પ્રાકૃત નથી, તે માંસ, ચરબી કે હાડકાંથી બનેલું નથી; યોગ અને ઈશ્વરત્વના કારણે, તે સર્વશક્તિમાન શુદ્ધ સત્તારૂપ ધારણ કરે છે.

તન્નિમિત્તં સમુત્પન્નં લોકે પદ્મં સનાતનમ્ । કલ્પશેષસ્ય તસ્યાદૌ કાલસ્ય ગતિરીદૃશી ।। ૭૫.

તેમના હેતુ માટે, સંસારમાં શાશ્વત કમળ ઉત્પન્ન થયું; કલ્પના અંતમાં, સમયની ગતિ આવી જ હોય છે.

તસ્મિન્ પદ્મે સમુત્પન્નો દેવદેવશ્ચતુર્મુખઃ । પ્રજાપતિપતિર્દેવ ઈશાનો જગતઃ પ્રભુઃ ।। ૭૫.

આ કમળ પર દેવોના દેવ, ચતુર્મુખ, પ્રજાપતિઓના સ્વામી, ઈશાન અને જગતના પ્રભુ જન્મ્યા.

તસ્ય બીજનિસર્ગં હિ પુષ્કરસ્ય યથાર્થવત્ । કૃત્સ્નં પ્રજાનિસર્ગેણ વિસ્તરેણૈવ વર્ણ્યતે ।। ૭૫.

તે કમળના બીજની ઉત્પત્તિ અને સર્વ પ્રજાઓની સર્જનક્રિયા, જેમ સાચે ઘટી હતી તેમ, વિગતે વર્ણવાઈ છે.

તદમ્બુ વૈષ્ણવઃ કાયો યતો રત્નવિભૂષિતઃ । પદ્માકારા સમુત્પન્ના પૃથિવી સવનદ્રુમા ।। ૭૫.

એ જળ શ્રીવિષ્ણુનું રત્નોથી શોભાયમાન શરીર બની ગયું, અને એમાંથી કમળાકાર, વનોથી ઢંકાયેલી પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ.