વરાહપુરાણમ્

લવણેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ । જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૭૫.

તે સર્વત્ર લવણ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, જેનું વિસ્તરણ જંબૂદ્વીપ જેટલું જ છે.

તસ્ય પ્રાગાયતા દીર્ઘા ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ । ઉભયત્રાવગાઢાશ્ચ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ।। ૭૫.

તેમાંથી પૂર્વ તરફ લાંબા છ પર્વતો ફેલાયેલા છે, જેને વર્ષ પર્વતો કહે છે; બંને બાજુએ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ દરિયાઓ ઊંડા પ્રવેશેલા છે.

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્ । સર્વત્ર સુસુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્ ।। ૭૫.

હિમવંત મોટાભાગે બરફથી ઢંકાયેલો છે, હેમકૂટ સુવર્ણ જેવો છે, અને મહાન નિષધ પર્વત સર્વત્ર ખૂબ સુખદાયક છે.

ચતુર્વર્ણઃસ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોલ્બમયો ગિરિઃ । વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્ત્રઃ સમુચ્છિતઃ ।। ૭૫.

મેરુ પર્વત ચાર રંગો ધરાવે છે, તે સુવર્ણ અને સ્ફટિકથી બનેલો છે; તેની આકાર ગોળ અને કદમાં પણ ગોળ છે, તેમજ ચોરસ અને ઊંચો છે.

નાનાવર્ણસ્તુ પાર્શ્વેષુ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ । નાભિમણ્ડલસંભૂતો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૭૫.

તેના બાજુઓ વિવિધ રંગના છે અને પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે; તે બ્રહ્માના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.

પૂર્વતઃ શ્વેતવર્ણસ્તુ બ્રહ્મણ્યં તેન તસ્ય તત્ । પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે ।। ૭૫.

તેના પૂર્વ બાજુએ સફેદ રંગ છે, જે બ્રાહ્મણત્વ દર્શાવે છે; દક્ષિણ બાજુએ પીળો રંગ છે, જે વૈશ્યત્વનું સૂચન કરે છે.

ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્ચાસૌ પશ્ચિમેન યતોઽથ સઃ । તેનાસ્ય શૂદ્રતા પ્રોક્તા મેરોર્નામાર્થકર્મણઃ ।। ૭૫.

પશ્ચિમ બાજુએ તે ભમરાના પાંખ જેવો રંગ ધરાવે છે, તેથી મેરુનું નામ અને કાર્ય અનુસાર તેને શૂદ્રત્વનું પ્રતીક કહેવામાં આવ્યું છે.

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં વિભાવ્યતે। તેનાસ્ય ક્ષત્રભાવઃ સ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૭૫.

ઉત્તર બાજુએ લાલ રંગ દેખાય છે; તેને ક્ષત્રિયત્વનું ચિહ્ન માનવામાં આવે છે, આ રીતે ચાર વર્ણો વર્ણવાયા છે.

વૃત્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ । નીલશ્ચ વૈદૂર્યમયઃ શ્વેતશુક્લો હિરણ્મયઃ । મયૂરબર્હિવર્ણસ્તુ શાતકૌમ્ભશ્ચ શ્રૃઙ્ગવાન્ ।। ૭૫.

તે સ્વભાવથી ગોળ છે, રંગ અને કદ બંનેમાં; તે નીલો, વૈદૂર્યમય, સફેદ-ચમકદાર, સુવર્ણ, મોરના પાંખ જેવો રંગ ધરાવતો અને સુવર્ણ શિખરો ધરાવતો છે.

એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ । તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્ત્ર ઉચ્યતે ।। ૭૫.

આ પર્વતોના રાજાઓ સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવાય છે; તેમના વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર છે.

મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સ સંભવઃ । નવૈવ તુ સહસ્ત્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતશ્ચ સઃ ।। ૭૫.

મધ્યમાં મહામેરુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું ઇલાવૃત નામનું પ્રદેશ છે; તે દરેક દિશામાં નવ હજાર જેટલું વિસ્તૃત છે.

મધ્યં તસ્ય મહામેરુર્વિધૂમ ઇવ પાવકઃ । વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્ ।। ૭૫.

તેના મધ્યમાં મહામેરુ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો દેખાય છે; મેરુનો અડધો ભાગ દક્ષિણ તરફ અને અડધો ઉત્તર તરફ છે.

વર્ષાણિ યાનિ ષડત્ર તેષાં તે વર્ષપર્વતાઃ । યોજનાગ્રં તુ વર્ષાણાં સર્વેષાં તદ્ વિધીયતે ।। ૭૫.

અહીંના છ પ્રદેશો વર્ષ પર્વતો કહેવાય છે; દરેક વર્ષનું શિખર એક યોજન જેટલું ગણાયું છે.

દ્વે દ્વે વર્ષે સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમુચ્છ્રયઃ । જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારસ્તેષામાયામ ઉચ્યતે ।। ૭૫.

દરેક વર્ષની ઊંચાઈ બે હજાર યોજન છે; આ જંબૂદ્વીપની લંબાઈ કહેવાય છે.

યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ શતૌ દ્વૌ ચાયતૌ ગિરી । નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાશ્ચ યે પરે । શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ ।। ૭૫.

પર્વતોની લંબાઈ બે લાખ યોજન છે; નીલ અને નિષધ એ બંને કરતાં ઓછા છે; શ્વેત, હેમકૂટ, હિમવંત અને શિખરવાળા પર્વતો તેમાં આવે છે.

જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેન નિષધઃ પરિકીર્તિતઃ । તસ્માદ્ દ્વાદશભાગેન હેમકૂટઃ પ્રહીયતે । હિમવાન્ વિંશભાગેન હેમકૂટાત્ પ્રહીયતે ।। ૭૫.

નિષધનું કદ જંબૂદ્વીપ જેટલું છે; હેમકૂટ તેનાથી બારમા ભાગ ઓછું છે અને હિમવંત હેમકૂટથી વીસમા ભાગ ઓછું છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્ત્રાણિ હેમકૂટો મહાગિરિઃ । અશીતિર્હિમવાન્ શૈલ આયતઃ પૂર્વપશ્ચિમે ।। ૭૫.

મહાન હેમકૂટ પર્વત અઢ્ઠ્યાસી હજાર યોજન જેટલો છે; હિમવંત પર્વત પૂર્વથી પશ્ચિમે અશી હજાર યોજન લાંબો છે.

દ્વીપસ્ય મણ્ડલીભાવાદ્ હ્રાસવૃદ્ધી પ્રકીર્ત્યતે । વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ યથા ચેમે તથોત્તરમ્ ।। ૭૫.

દ્વીપના ગોળ આકારને કારણે પ્રદેશો અને પર્વતોમાં ઘટાડો અને વધારો વર્ણવાયો છે, અને એ જ રીતે ઉત્તર તરફના પર્વતો માટે પણ છે.

તેષાં મધ્યે જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ ચૈવ તત્ । પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ ।। ૭૫.

આ બધાની વચ્ચે વસવાટવાળા પ્રદેશો છે, જે એ વર્ષો છે; અને એ પ્રદેશો ઊંચા અને અસમાન પર્વતોથી ઘેરાયેલા છે.

સંતતાનિ નદીભેદૈરગમ્યાનિ પરસ્પરમ્ । વસન્તિ તેષુ સત્ત્વાનિ નાનાજાતીનિ સર્વશઃ ।। ૭૫.

આ પ્રદેશો નદીઓથી અલગ પડેલા છે અને એકબીજાને પહોંચી શકાતા નથી. તેમાં અનેક જાતિના અને વિવિધ પ્રકારના જીવ-જંતુઓ વસે છે.

એતદ્ધૈમવતં વર્ષં ભારતી યત્ર સન્તતિઃ । હેમકૂટં પરં યત્ર નામ્ના કિંપુરુષોત્તમઃ ।। ૭૫.

આ હિમવત પ્રદેશ છે, જ્યાં ભારત વંશની પરંપરા છે; હેમકૂટા પર્વતની પાર કિમ્પુરુષ નામનું પ્રદેશ આવેલું છે.

હેમકૂટાત્ તુ નિષધં હરિવર્ષં તદુચ્યતે । હરિવર્ષાત્ પરં ચૈવ મેરુપાર્શ્વ ઇલાવૃતમ્ ।। ૭૫.

હેમકૂટા પછી નિષધ પ્રદેશ આવે છે, જેને હરિવર્ષ કહે છે; અને હરિવર્ષની પાર, મેરુ પર્વતની બાજુએ ઇલાવૃત પ્રદેશ આવેલો છે.

ઇલાવૃતાત્ પરં નીલં રમ્યકં નામ વિશ્રુતમ્ । રમ્યકાચ્ચ પરં શ્વેતં વિશ્રુતં તદ્ધિરણ્મયમ્ । હિરણ્મયાત્ પરં ચૈવ શ્રૃઙ્ગવન્તં કુરુ સ્મૃતમ્ ।। ૭૫.

ઇલાવૃત પછી પ્રસિદ્ધ નીલ નામનું પ્રદેશ છે, પછી રમ્યક નામે જાણીતું પ્રદેશ આવે છે; રમ્યકની પાર શ્વેત પ્રદેશ છે, જેને હિરણ્મય પણ કહે છે, અને હિરણ્મય પછી શ્રૃંગવંત નામે કુરુ પ્રદેશ આવે છે.

ધનુઃસંસ્થે તુ દ્વે વર્ષે વિજ્ઞેયે દક્ષિણોત્તરે । દ્વીપાનિ ખલુ ચત્વારિ ચતુરસ્ત્રમિલાવૃતમ્ ।। ૭૫.

ધનુષાકાર જમીનમાં બે પ્રદેશ છે, એક દક્ષિણ અને એક ઉત્તર તરીકે ઓળખાય છે; અને ચાર દ્વીપો છે, જેમાં ઇલાવૃત વચ્ચે છે અને બધા ચોરસ આકારના છે.

અર્વાક્ ચ નિષધસ્યાથ વેદ્યર્ધં દક્ષિણં સ્મૃતમ્ । પરં શ્રૃઙ્ગવતો યચ્ચ વેદ્યર્ધં હિ તદુત્તરમ્ ।। ૭૫.

નિષધના દક્ષિણ ભાગને વેદીનું દક્ષિણ અર્ધ કહે છે; અને શ્રૃંગવંતની પાર જે છે, તેને વેદીનું ઉત્તર અર્ધ ગણાય છે.

વેદ્યર્દ્ધે દક્ષિણે ત્રીણિ વર્ષાણિ ત્રીણિ ચોત્તરે । તયોર્મધ્યે તુ વિજ્ઞેયો યત્ર મેરુસ્ત્વિલાવૃતઃ ।। ૭૫.

વેદી ના દક્ષિણ અર્ધમાં ત્રણ પ્રદેશ છે અને ઉત્તર અર્ધમાં પણ ત્રણ પ્રદેશ છે; આ બંને વચ્ચે, જ્યાં મેરુ પર્વત છે, ત્યાં ઇલાવૃત પ્રદેશ છે.

દક્ષિણેન તુ નીલસ્ય નિષધસ્યોત્તરેણ ચ । ઉદગાયતો મહાશૈલો માલ્યવાન્નામ પર્વતઃ ।। ૭૫.

નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર ભાગમાં, ઉત્તર તરફ ફેલાયેલો, માળ્યવત નામનો મહાન પર્વત આવેલો છે.

યોજનાનાં સહસ્ત્રે દ્વે વિષ્કમ્ભોચ્છ્રય એવ ચ । આયામતશ્ચતુસ્ત્રિંશત્ સહસ્ત્રાણિ પ્રકીર્તિતઃ ।। ૭૫.

આ પર્વતની પહોળાઈ અને ઊંચાઈ બન્ને બે હજાર યોજન છે, અને તેની લંબાઈ ચોત્રીસ હજાર યોજન ગણાય છે.

તસ્ય પ્રતીચ્યાં વિજ્ઞેયઃ પર્વતો ગન્ધમાદનઃ । આયામોચ્છ્રયવિસ્તારાત્ તુલ્યો માલ્યવતા તુ સઃ ।। ૭૫.

આ પર્વતના પશ્ચિમમાં ગંધમાદન નામનો પર્વત છે, જે માળ્યવત જેટલો જ લાંબો, ઊંચો અને પહોળો છે.