વરાહપુરાણમ્

ભુવનસ્ય પ્રસઙ્ગેન મન્વન્તરમિદં શુભમ્ । સ્વાયંભુવં ચ કથિતં મનોર્દ્વીપાન્નિબોધત ।। ૭૪.

જગતના પ્રસંગે આ શુભ મન્વંતર તથા સ્વાયંભુવ મનુનો વર્ણન થયું; હવે મનુના દ્વીપોની વાત સાંભળો.

રુદ્ર ઉવાચ । અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ । સંખ્યાં ચાપિ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં ચૈવ વિસ્તરમ્ ।। ૭૫.

રુદ્રે કહ્યું: હવે પછી હું જંબૂદ્વીપનું સાચું વર્ણન કરીશ, તેમજ સમુદ્રો અને દ્વીપોની સંખ્યા અને વિસ્તરણ પણ કહું છું.

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ । મહાભૂતપ્રમાણં ચ ગતિં ચન્દ્રાર્કયોઃ પૃથક્ ।। ૭૫.

તેમાં કેટલાં વર્ષ છે અને કઈ નદીઓ પ્રસિદ્ધ છે, મહાભૂતનું માપ અને ચંદ્રસૂર્યની અલગ-અલગ ગતિ પણ કહું છું.

દ્વીપભેદસહસ્ત્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ ચ । ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું યૈર્વિતતં જગત્ ।। ૭૫.

સાત દ્વીપોમાં રહેલા હજારો વિભાગો, જેના દ્વારા જગત વ્યાપક છે, તેને અહીં ક્રમશઃ વર્ણન કરવું શક્ય નથી.

સપ્તદ્વીપાન્ પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ । યેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ।। ૭૫.

હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરીશ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે, જેમનું માપ મનુષ્યો તર્ક દ્વારા નક્કી કરે છે.

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ સાધયેત્ । પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યં વિભાવ્યતે ।। ૭૫.

જે વસ્તુઓ અકલ્પનીય છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી; જે પ્રકૃતિથી પર છે, તે અકલ્પનીય જ માનવી.

નવ વર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ । વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત ।। ૭૫.

હું જંબૂદ્વીપના નવ વર્ષોનું સાચું વર્ણન કરીશ, તેમનું વિસ્તરણ અને ગોળ આકાર યોજનમાં કહું છું.

શતમેકં સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમન્તતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણં યોજનૈર્વિવિધૈઃ શુભૈઃ ।। ૭૫.

તે સર્વત્ર એક લાખ યોજન જેટલું વિશાળ છે, વિવિધ જાતિના લોકોથી ભરેલું છે અને અનેક શુભ યોજનોથી ઓળખાય છે.

સિદ્ધચારણસંકીર્ણં પર્વતૈરુપશોભિતમ્ । સર્વધાતુવિવૃદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ । પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ સર્વતશ્ચિતમ્ ।। ૭૫.

તે સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલું છે, પર્વતોથી શોભાયમાન છે, સર્વ પ્રકારના ધાતુઓથી સમૃદ્ધ છે, પર્વતોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પથ્થરો છે અને સર્વત્ર પર્વતોમાંથી નીકળતી નદીઓથી ઘેરાયેલું છે.

જમ્બૂદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ । નવભિશ્ચાવૃતઃ શ્રીમાન્ ભુવનૈર્ભૂતભાવનઃ ।। ૭૫.

જંબૂદ્વીપ વિશાળ અને તેજસ્વી છે, સર્વત્ર ગોળાકાર છે, નવ વર્ષોથી ઘેરાયેલો છે અને સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિનું સ્થાન છે.

લવણેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ । જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૭૫.

તે સર્વત્ર લવણ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, જેનું વિસ્તરણ જંબૂદ્વીપ જેટલું જ છે.

તસ્ય પ્રાગાયતા દીર્ઘા ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ । ઉભયત્રાવગાઢાશ્ચ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ।। ૭૫.

તેમાંથી પૂર્વ તરફ લાંબા છ પર્વતો ફેલાયેલા છે, જેને વર્ષ પર્વતો કહે છે; બંને બાજુએ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ દરિયાઓ ઊંડા પ્રવેશેલા છે.

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્ । સર્વત્ર સુસુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્ ।। ૭૫.

હિમવંત મોટાભાગે બરફથી ઢંકાયેલો છે, હેમકૂટ સુવર્ણ જેવો છે, અને મહાન નિષધ પર્વત સર્વત્ર ખૂબ સુખદાયક છે.

ચતુર્વર્ણઃસ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોલ્બમયો ગિરિઃ । વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્ત્રઃ સમુચ્છિતઃ ।। ૭૫.

મેરુ પર્વત ચાર રંગો ધરાવે છે, તે સુવર્ણ અને સ્ફટિકથી બનેલો છે; તેની આકાર ગોળ અને કદમાં પણ ગોળ છે, તેમજ ચોરસ અને ઊંચો છે.

નાનાવર્ણસ્તુ પાર્શ્વેષુ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ । નાભિમણ્ડલસંભૂતો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૭૫.

તેના બાજુઓ વિવિધ રંગના છે અને પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે; તે બ્રહ્માના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.

પૂર્વતઃ શ્વેતવર્ણસ્તુ બ્રહ્મણ્યં તેન તસ્ય તત્ । પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે ।। ૭૫.

તેના પૂર્વ બાજુએ સફેદ રંગ છે, જે બ્રાહ્મણત્વ દર્શાવે છે; દક્ષિણ બાજુએ પીળો રંગ છે, જે વૈશ્યત્વનું સૂચન કરે છે.

ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્ચાસૌ પશ્ચિમેન યતોઽથ સઃ । તેનાસ્ય શૂદ્રતા પ્રોક્તા મેરોર્નામાર્થકર્મણઃ ।। ૭૫.

પશ્ચિમ બાજુએ તે ભમરાના પાંખ જેવો રંગ ધરાવે છે, તેથી મેરુનું નામ અને કાર્ય અનુસાર તેને શૂદ્રત્વનું પ્રતીક કહેવામાં આવ્યું છે.

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં વિભાવ્યતે। તેનાસ્ય ક્ષત્રભાવઃ સ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૭૫.

ઉત્તર બાજુએ લાલ રંગ દેખાય છે; તેને ક્ષત્રિયત્વનું ચિહ્ન માનવામાં આવે છે, આ રીતે ચાર વર્ણો વર્ણવાયા છે.

વૃત્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ । નીલશ્ચ વૈદૂર્યમયઃ શ્વેતશુક્લો હિરણ્મયઃ । મયૂરબર્હિવર્ણસ્તુ શાતકૌમ્ભશ્ચ શ્રૃઙ્ગવાન્ ।। ૭૫.

તે સ્વભાવથી ગોળ છે, રંગ અને કદ બંનેમાં; તે નીલો, વૈદૂર્યમય, સફેદ-ચમકદાર, સુવર્ણ, મોરના પાંખ જેવો રંગ ધરાવતો અને સુવર્ણ શિખરો ધરાવતો છે.

એતે પર્વતરાજાનઃ સિદ્ધચારણસેવિતાઃ । તેષામન્તરવિષ્કમ્ભો નવસાહસ્ત્ર ઉચ્યતે ।। ૭૫.

આ પર્વતોના રાજાઓ સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવાય છે; તેમના વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર છે.

મધ્યે ત્વિલાવૃતં નામ મહામેરોઃ સ સંભવઃ । નવૈવ તુ સહસ્ત્રાણિ વિસ્તીર્ણઃ સર્વતશ્ચ સઃ ।। ૭૫.

મધ્યમાં મહામેરુમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું ઇલાવૃત નામનું પ્રદેશ છે; તે દરેક દિશામાં નવ હજાર જેટલું વિસ્તૃત છે.

મધ્યં તસ્ય મહામેરુર્વિધૂમ ઇવ પાવકઃ । વેદ્યર્દ્ધં દક્ષિણં મેરોરુત્તરાર્દ્ધં તથોત્તરમ્ ।। ૭૫.

તેના મધ્યમાં મહામેરુ ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો દેખાય છે; મેરુનો અડધો ભાગ દક્ષિણ તરફ અને અડધો ઉત્તર તરફ છે.

વર્ષાણિ યાનિ ષડત્ર તેષાં તે વર્ષપર્વતાઃ । યોજનાગ્રં તુ વર્ષાણાં સર્વેષાં તદ્ વિધીયતે ।। ૭૫.

અહીંના છ પ્રદેશો વર્ષ પર્વતો કહેવાય છે; દરેક વર્ષનું શિખર એક યોજન જેટલું ગણાયું છે.

દ્વે દ્વે વર્ષે સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમુચ્છ્રયઃ । જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારસ્તેષામાયામ ઉચ્યતે ।। ૭૫.

દરેક વર્ષની ઊંચાઈ બે હજાર યોજન છે; આ જંબૂદ્વીપની લંબાઈ કહેવાય છે.

યોજનાનાં સહસ્ત્રાણિ શતૌ દ્વૌ ચાયતૌ ગિરી । નીલશ્ચ નિષધશ્ચૈવ તાભ્યાં હીનાશ્ચ યે પરે । શ્વેતશ્ચ હેમકૂટશ્ચ હિમવાઞ્છૃઙ્ગવાંશ્ચ યઃ ।। ૭૫.

પર્વતોની લંબાઈ બે લાખ યોજન છે; નીલ અને નિષધ એ બંને કરતાં ઓછા છે; શ્વેત, હેમકૂટ, હિમવંત અને શિખરવાળા પર્વતો તેમાં આવે છે.

જમ્બૂદ્વીપપ્રમાણેન નિષધઃ પરિકીર્તિતઃ । તસ્માદ્ દ્વાદશભાગેન હેમકૂટઃ પ્રહીયતે । હિમવાન્ વિંશભાગેન હેમકૂટાત્ પ્રહીયતે ।। ૭૫.

નિષધનું કદ જંબૂદ્વીપ જેટલું છે; હેમકૂટ તેનાથી બારમા ભાગ ઓછું છે અને હિમવંત હેમકૂટથી વીસમા ભાગ ઓછું છે.

અષ્ટાશીતિસહસ્ત્રાણિ હેમકૂટો મહાગિરિઃ । અશીતિર્હિમવાન્ શૈલ આયતઃ પૂર્વપશ્ચિમે ।। ૭૫.

મહાન હેમકૂટ પર્વત અઢ્ઠ્યાસી હજાર યોજન જેટલો છે; હિમવંત પર્વત પૂર્વથી પશ્ચિમે અશી હજાર યોજન લાંબો છે.

દ્વીપસ્ય મણ્ડલીભાવાદ્ હ્રાસવૃદ્ધી પ્રકીર્ત્યતે । વર્ષાણાં પર્વતાનાં ચ યથા ચેમે તથોત્તરમ્ ।। ૭૫.

દ્વીપના ગોળ આકારને કારણે પ્રદેશો અને પર્વતોમાં ઘટાડો અને વધારો વર્ણવાયો છે, અને એ જ રીતે ઉત્તર તરફના પર્વતો માટે પણ છે.

તેષાં મધ્યે જનપદાસ્તાનિ વર્ષાણિ ચૈવ તત્ । પ્રપાતવિષમૈસ્તૈસ્તુ પર્વતૈરાવૃતાનિ તુ ।। ૭૫.

આ બધાની વચ્ચે વસવાટવાળા પ્રદેશો છે, જે એ વર્ષો છે; અને એ પ્રદેશો ઊંચા અને અસમાન પર્વતોથી ઘેરાયેલા છે.