વરાહપુરાણમ્

એવમુક્ત્વા સ્વકાદંશાત્ સૃષ્ટ્વાદિત્યં ઘનં તથા । નારાયણઃ શબ્દવચ્ચ ન વિદ્મઃ ક્વ લયં ગતઃ ।। ૭૩.

આ રીતે કહીને નારાયણે પોતાના અંશથી આદિત્ય અને મેઘ સર્જ્યા અને પછી અવાજની જેમ ક્યાં વિલીન થયા એ કોઈને ખબર નથી.

રુદ્ર ઉવાચ । એવમેષ હરિર્દેવઃ સર્વગઃ સર્વભાવનઃ । વરદોઽભૂત્ પુરા મહ્યં તેનાહં દૈવતૈર્વરઃ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: આ રીતે હરિ દેવ, સર્વવ્યાપક અને સર્વનો સર્જનહાર, અગાઉ મને વર આપ્યો હતો; તેથી હું દેવોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો છું.

નારાયણાત્ પરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । એતદ્ રહસ્યં વેદાનાં પુરાણાનાં ચ સત્તમ । મયા વઃ કીર્તિતં સર્વં યથા વિષ્ણુરિહેજ્યતે ।। ૭૩.

નારાયણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ દેવ નથી, ન હતો અને ન રહેશે. હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ વેદ અને પુરાણોનું રહસ્ય છે, જે મેં તને જણાવ્યું છે, જેમ વિષ્ણુ અહીં પૂજાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પુનસ્તે ઋષયઃ સર્વે તં પપ્રચ્છુઃ સનાતનમ્ । રુદ્રં પુરાણપુરુષં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ । વિશ્વરૂપમજં શંભું ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્ ।। ૭૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એક વખત ફરી બધા ઋષિઓએ એ સનાતન, પ્રાચીન, શાશ્વત, અવિનાશી, અપરિવર્તનશીલ, સર્વવ્યાપક, જન્મરહિત, કલ્યાણરૂપ, ત્રણ આંખવાળા અને ત્રિશૂલધારી રુદ્રજીને પ્રશ્ન કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ । ત્વં પરઃ સર્વદેવાનામસ્માકં ચ સુરેશ્વર । પૃચ્છામ તેન ત્વાં પ્રશ્નમેકં તદ્ વક્તુમર્હસિ ।। ૭૪.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે દેવોના સ્વામી, તમે બધા દેવોમાં સર્વોચ્ચ છો અને અમારાં પણ ઈશ્વર છો. તેથી અમે તમને એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ, કૃપા કરીને તેનો ઉત્તર આપો.

ભૂમિપ્રમાણસંસ્થાનં પર્વતાનાં ચ વિસ્તરમ્ । સમુદ્રાણાં નદીનાં ચ બ્રહ્માણ્ડસ્ય ચ વિસ્તરમ્ । અસ્માકં બ્રૂહિ કૃપયા દેવદેવ ઉમાપતે ।। ૭૪.

હે દેવોના દેવ, હે ઉમાપતિ, કૃપા કરીને અમને પૃથ્વીનું માપ, પર્વતોની પહોળાઈ, સમુદ્રો અને નદીઓનું વિસ્તરણ અને બ્રહ્માંડનું કદ કહો.

રુદ્ર ઉવાચ । સર્વેષ્વેવ પુરાણેષુ ભૂર્લોકઃ પરિકીર્ત્યતે । બ્રહ્મવિષ્ણુભવાદીનાં વાયવ્યે ચ સવિસ્તરમ્ ।। ૭૪.

રુદ્રે કહ્યું: બધા પુરાણોમાં પૃથ્વી લોકનું વિસ્તૃત વર્ણન થયેલું છે, ખાસ કરીને ઉત્તરપશ્ચિમમાં, જ્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ભવ અને અન્ય દેવતાઓનું રાજ્ય છે.

ઇદાનીં ચ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસાદ્ વઃ ક્ષમાન્તરમ્ । તન્નિબોધત ધર્મજ્ઞા ગદતો મમ સત્તમાઃ ।। ૭૪.

હવે હું પૃથ્વીનું વિસ્તરણ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું; હે ધર્મને જાણનારા શ્રેષ્ઠ પુરુષો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

તેષાં વંશપ્રસૂત્યા તુ ભુક્તેયં ભારતી પ્રજા । કૃતત્રેતાદિયુક્ત્યા તુ યુગાખ્યા હ્યેકસપ્તતિઃ ।। ૭૪.

આ વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પ્રજાઓ દ્વારા આ ભૌમ્ય પ્રદેશમાં લોકો વસે છે; અને કૃત, ત્રેતાદિક યુગોની ક્રમશઃ એકોત્તર સત્તર યુગચક્રો થાય છે.

ભુવનસ્ય પ્રસઙ્ગેન મન્વન્તરમિદં શુભમ્ । સ્વાયંભુવં ચ કથિતં મનોર્દ્વીપાન્નિબોધત ।। ૭૪.

જગતના પ્રસંગે આ શુભ મન્વંતર તથા સ્વાયંભુવ મનુનો વર્ણન થયું; હવે મનુના દ્વીપોની વાત સાંભળો.

રુદ્ર ઉવાચ । અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ । સંખ્યાં ચાપિ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં ચૈવ વિસ્તરમ્ ।। ૭૫.

રુદ્રે કહ્યું: હવે પછી હું જંબૂદ્વીપનું સાચું વર્ણન કરીશ, તેમજ સમુદ્રો અને દ્વીપોની સંખ્યા અને વિસ્તરણ પણ કહું છું.

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ । મહાભૂતપ્રમાણં ચ ગતિં ચન્દ્રાર્કયોઃ પૃથક્ ।। ૭૫.

તેમાં કેટલાં વર્ષ છે અને કઈ નદીઓ પ્રસિદ્ધ છે, મહાભૂતનું માપ અને ચંદ્રસૂર્યની અલગ-અલગ ગતિ પણ કહું છું.

દ્વીપભેદસહસ્ત્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ ચ । ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું યૈર્વિતતં જગત્ ।। ૭૫.

સાત દ્વીપોમાં રહેલા હજારો વિભાગો, જેના દ્વારા જગત વ્યાપક છે, તેને અહીં ક્રમશઃ વર્ણન કરવું શક્ય નથી.

સપ્તદ્વીપાન્ પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ । યેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ।। ૭૫.

હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરીશ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે, જેમનું માપ મનુષ્યો તર્ક દ્વારા નક્કી કરે છે.

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ સાધયેત્ । પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યં વિભાવ્યતે ।। ૭૫.

જે વસ્તુઓ અકલ્પનીય છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી; જે પ્રકૃતિથી પર છે, તે અકલ્પનીય જ માનવી.

નવ વર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ । વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત ।। ૭૫.

હું જંબૂદ્વીપના નવ વર્ષોનું સાચું વર્ણન કરીશ, તેમનું વિસ્તરણ અને ગોળ આકાર યોજનમાં કહું છું.

શતમેકં સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમન્તતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણં યોજનૈર્વિવિધૈઃ શુભૈઃ ।। ૭૫.

તે સર્વત્ર એક લાખ યોજન જેટલું વિશાળ છે, વિવિધ જાતિના લોકોથી ભરેલું છે અને અનેક શુભ યોજનોથી ઓળખાય છે.

સિદ્ધચારણસંકીર્ણં પર્વતૈરુપશોભિતમ્ । સર્વધાતુવિવૃદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ । પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ સર્વતશ્ચિતમ્ ।। ૭૫.

તે સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલું છે, પર્વતોથી શોભાયમાન છે, સર્વ પ્રકારના ધાતુઓથી સમૃદ્ધ છે, પર્વતોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પથ્થરો છે અને સર્વત્ર પર્વતોમાંથી નીકળતી નદીઓથી ઘેરાયેલું છે.

જમ્બૂદ્વીપઃ પૃથુઃ શ્રીમાન્ સર્વતઃ પરિમણ્ડલઃ । નવભિશ્ચાવૃતઃ શ્રીમાન્ ભુવનૈર્ભૂતભાવનઃ ।। ૭૫.

જંબૂદ્વીપ વિશાળ અને તેજસ્વી છે, સર્વત્ર ગોળાકાર છે, નવ વર્ષોથી ઘેરાયેલો છે અને સર્વ જીવોની ઉત્પત્તિનું સ્થાન છે.

લવણેન સમુદ્રેણ સર્વતઃ પરિવારિતઃ । જમ્બૂદ્વીપસ્ય વિસ્તારાત્ સમેન તુ સમન્તતઃ ।। ૭૫.

તે સર્વત્ર લવણ સમુદ્રથી ઘેરાયેલો છે, જેનું વિસ્તરણ જંબૂદ્વીપ જેટલું જ છે.

તસ્ય પ્રાગાયતા દીર્ઘા ષડેતે વર્ષપર્વતાઃ । ઉભયત્રાવગાઢાશ્ચ સમુદ્રૌ પૂર્વપશ્ચિમૌ ।। ૭૫.

તેમાંથી પૂર્વ તરફ લાંબા છ પર્વતો ફેલાયેલા છે, જેને વર્ષ પર્વતો કહે છે; બંને બાજુએ, પૂર્વ અને પશ્ચિમ દરિયાઓ ઊંડા પ્રવેશેલા છે.

હિમપ્રાયશ્ચ હિમવાન્ હેમકૂટશ્ચ હેમવાન્ । સર્વત્ર સુસુખશ્ચાપિ નિષધઃ પર્વતો મહાન્ ।। ૭૫.

હિમવંત મોટાભાગે બરફથી ઢંકાયેલો છે, હેમકૂટ સુવર્ણ જેવો છે, અને મહાન નિષધ પર્વત સર્વત્ર ખૂબ સુખદાયક છે.

ચતુર્વર્ણઃસ સૌવર્ણો મેરુશ્ચોલ્બમયો ગિરિઃ । વૃત્તાકૃતિપ્રમાણશ્ચ ચતુરસ્ત્રઃ સમુચ્છિતઃ ।। ૭૫.

મેરુ પર્વત ચાર રંગો ધરાવે છે, તે સુવર્ણ અને સ્ફટિકથી બનેલો છે; તેની આકાર ગોળ અને કદમાં પણ ગોળ છે, તેમજ ચોરસ અને ઊંચો છે.

નાનાવર્ણસ્તુ પાર્શ્વેષુ પ્રજાપતિગુણાન્વિતઃ । નાભિમણ્ડલસંભૂતો બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૭૫.

તેના બાજુઓ વિવિધ રંગના છે અને પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે; તે બ્રહ્માના નાભિમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે.

પૂર્વતઃ શ્વેતવર્ણસ્તુ બ્રહ્મણ્યં તેન તસ્ય તત્ । પીતશ્ચ દક્ષિણેનાસૌ તેન વૈશ્યત્વમિષ્યતે ।। ૭૫.

તેના પૂર્વ બાજુએ સફેદ રંગ છે, જે બ્રાહ્મણત્વ દર્શાવે છે; દક્ષિણ બાજુએ પીળો રંગ છે, જે વૈશ્યત્વનું સૂચન કરે છે.

ભૃઙ્ગપત્રનિભશ્ચાસૌ પશ્ચિમેન યતોઽથ સઃ । તેનાસ્ય શૂદ્રતા પ્રોક્તા મેરોર્નામાર્થકર્મણઃ ।। ૭૫.

પશ્ચિમ બાજુએ તે ભમરાના પાંખ જેવો રંગ ધરાવે છે, તેથી મેરુનું નામ અને કાર્ય અનુસાર તેને શૂદ્રત્વનું પ્રતીક કહેવામાં આવ્યું છે.

પાર્શ્વમુત્તરતસ્તસ્ય રક્તવર્ણં વિભાવ્યતે। તેનાસ્ય ક્ષત્રભાવઃ સ્યાદિતિ વર્ણાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।। ૭૫.

ઉત્તર બાજુએ લાલ રંગ દેખાય છે; તેને ક્ષત્રિયત્વનું ચિહ્ન માનવામાં આવે છે, આ રીતે ચાર વર્ણો વર્ણવાયા છે.

વૃત્તઃ સ્વભાવતઃ પ્રોક્તો વર્ણતઃ પરિમાણતઃ । નીલશ્ચ વૈદૂર્યમયઃ શ્વેતશુક્લો હિરણ્મયઃ । મયૂરબર્હિવર્ણસ્તુ શાતકૌમ્ભશ્ચ શ્રૃઙ્ગવાન્ ।। ૭૫.

તે સ્વભાવથી ગોળ છે, રંગ અને કદ બંનેમાં; તે નીલો, વૈદૂર્યમય, સફેદ-ચમકદાર, સુવર્ણ, મોરના પાંખ જેવો રંગ ધરાવતો અને સુવર્ણ શિખરો ધરાવતો છે.