વરાહપુરાણમ્

વિષ્ણુરુવાચ । વરં વરય ભદ્રં તે દેવ દેવ ઉમાપતે । ન ભેદશ્ચાવયોર્દેવ એકાવાવામુભાવપિ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: હે દેવોમાંના દેવ, હે ઉમાપતિ, તું કોઈ પણ વર માંગ, તારી કલ્યાણ થાઓ. હે દેવ, આપણા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી; આપણે બંને એક જ છીએ.

રુદ્ર ઉવાચ । બ્રહ્મણાઽહં નિયુક્તસ્તુ પ્રજાઃ સૃજ ઇતિ પ્રભો । તત્ર જ્ઞાનં પ્રયચ્છસ્વ ત્રિવિધં ભૂતભાવનમ્ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: હે પ્રભુ, મને બ્રહ્માએ પ્રજાઓ સર્જવા માટે નિમિત કર્યો છે. તેથી, ભૂતમાત્રની ઉત્પત્તિ માટે ત્રિવિધ જ્ઞાન આપો.

વિષ્ણુરુવાચ । સર્વજ્ઞસ્ત્વં ન સંદેહો જ્ઞાનરાશિઃ સનાતનઃ । દેવાનાં ચ પરં પૂજ્યઃ સર્વદા ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: તું સર્વજ્ઞ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. તું શાશ્વત જ્ઞાનનો ભંડાર છે અને હંમેશા દેવોમાં સર્વોપરી પૂજનીય રહેશે.

એવમુક્તઃ પુનર્વાક્યમુવાચોમાપતિર્મુદા । અન્યં દેહિ વરં દેવ પ્રસિદ્ધં સર્વજન્તુષુ ।। ૭૩.

આ રીતે સાંભળીને ઉમાપતિએ આનંદપૂર્વક ફરી કહ્યું: હે દેવ, મને બીજો એવો વર આપો જે સર્વ જીવોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મૂર્તો ભૂત્વા ભવાનેવ મામારાધય કેશવ । માં વહસ્વ ચ દેવેશ વરં મત્તો ગૃહાણ ચ । યેનાહં સર્વદેવાનાં પૂજ્યાત્ પૂજ્યતરો ભવે ।। ૭૩.

હે કેશવ, સ્વરૂપ ધારણ કરીને તું મને પૂજ, હે દેવેશ, મને વહન કર અને મારી પાસેથી એવો વર ગ્રહણ કર, જેથી હું સર્વ દેવોમાં સૌથી વધુ પૂજનીય બની શકું.

વિષ્ણુરુવાચ । દેવકાર્યાવતારેષુ માનુષત્વમુપાગતઃ । ત્વામેવારાધયિષ્યામિ ત્વં ચ મે વરદો ભવ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: જ્યારે દેવકાર્ય માટે હું માનવ અવતાર ધારણ કરું, ત્યારે હું નિશ્ચયે તારી પૂજા કરીશ અને તું પણ મને વર આપજે.

યત્ ત્વયોક્તં વહસ્વેતિ દેવદેવ ઉમાપતે । સોઽહં વહામિ ત્વાં દેવં મેઘો ભૂત્વા શતં સમાઃ ।। ૭૩.

જેમ તું કહ્યું કે, 'મને વહન કર', હે દેવોમાંના દેવ, હે ઉમાપતિ, તેમ હું મેઘ બનીને તને સો વર્ષ સુધી વહન કરીશ.

એવમુક્ત્વા હરિર્મેઘઃ સ્વયં ભૂત્વા મહેશ્વરમ્ । ઉજ્જહાર જલાત્ તસ્માદ્ વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૭૩.

આ રીતે કહીને હરિ પોતે મેઘ બનીને મહેશ્વરને જળમાંથી ઉપાડી લીધા અને પછી આ શબ્દો કહ્યા.

ય એતે દશ ચૈકશ્ચ પુરુષાઃ પ્રાકૃતાઃ પ્રભો । તે વૈરાજા મહીં યાતા આદિત્યા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ ।। ૭૩.

હે પ્રભુ, આ દસ અને એક મૂળ પુરુષો, જેને વૈરાજ કહેવાય છે, તેઓ પૃથ્વી પર ગયા છે અને આદિત્ય તરીકે ઓળખાય છે.

મદંશો દ્વાદશો યસ્તુ વિષ્ણુનામા મહીતલે । અવતીર્ણો ભવન્તં તુ આરાધયતિ શંકર ।। ૭૩.

મારો જે દ્વાદશમ અંશ છે, જેનું નામ વિષ્ણુ છે, તે પૃથ્વી પર અવતર્યો છે અને હે શંકર, તારી આરાધના કરે છે.

એવમુક્ત્વા સ્વકાદંશાત્ સૃષ્ટ્વાદિત્યં ઘનં તથા । નારાયણઃ શબ્દવચ્ચ ન વિદ્મઃ ક્વ લયં ગતઃ ।। ૭૩.

આ રીતે કહીને નારાયણે પોતાના અંશથી આદિત્ય અને મેઘ સર્જ્યા અને પછી અવાજની જેમ ક્યાં વિલીન થયા એ કોઈને ખબર નથી.

રુદ્ર ઉવાચ । એવમેષ હરિર્દેવઃ સર્વગઃ સર્વભાવનઃ । વરદોઽભૂત્ પુરા મહ્યં તેનાહં દૈવતૈર્વરઃ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: આ રીતે હરિ દેવ, સર્વવ્યાપક અને સર્વનો સર્જનહાર, અગાઉ મને વર આપ્યો હતો; તેથી હું દેવોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો છું.

નારાયણાત્ પરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । એતદ્ રહસ્યં વેદાનાં પુરાણાનાં ચ સત્તમ । મયા વઃ કીર્તિતં સર્વં યથા વિષ્ણુરિહેજ્યતે ।। ૭૩.

નારાયણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ દેવ નથી, ન હતો અને ન રહેશે. હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ વેદ અને પુરાણોનું રહસ્ય છે, જે મેં તને જણાવ્યું છે, જેમ વિષ્ણુ અહીં પૂજાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પુનસ્તે ઋષયઃ સર્વે તં પપ્રચ્છુઃ સનાતનમ્ । રુદ્રં પુરાણપુરુષં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ । વિશ્વરૂપમજં શંભું ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્ ।। ૭૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એક વખત ફરી બધા ઋષિઓએ એ સનાતન, પ્રાચીન, શાશ્વત, અવિનાશી, અપરિવર્તનશીલ, સર્વવ્યાપક, જન્મરહિત, કલ્યાણરૂપ, ત્રણ આંખવાળા અને ત્રિશૂલધારી રુદ્રજીને પ્રશ્ન કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ । ત્વં પરઃ સર્વદેવાનામસ્માકં ચ સુરેશ્વર । પૃચ્છામ તેન ત્વાં પ્રશ્નમેકં તદ્ વક્તુમર્હસિ ।। ૭૪.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે દેવોના સ્વામી, તમે બધા દેવોમાં સર્વોચ્ચ છો અને અમારાં પણ ઈશ્વર છો. તેથી અમે તમને એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ, કૃપા કરીને તેનો ઉત્તર આપો.

ભૂમિપ્રમાણસંસ્થાનં પર્વતાનાં ચ વિસ્તરમ્ । સમુદ્રાણાં નદીનાં ચ બ્રહ્માણ્ડસ્ય ચ વિસ્તરમ્ । અસ્માકં બ્રૂહિ કૃપયા દેવદેવ ઉમાપતે ।। ૭૪.

હે દેવોના દેવ, હે ઉમાપતિ, કૃપા કરીને અમને પૃથ્વીનું માપ, પર્વતોની પહોળાઈ, સમુદ્રો અને નદીઓનું વિસ્તરણ અને બ્રહ્માંડનું કદ કહો.

રુદ્ર ઉવાચ । સર્વેષ્વેવ પુરાણેષુ ભૂર્લોકઃ પરિકીર્ત્યતે । બ્રહ્મવિષ્ણુભવાદીનાં વાયવ્યે ચ સવિસ્તરમ્ ।। ૭૪.

રુદ્રે કહ્યું: બધા પુરાણોમાં પૃથ્વી લોકનું વિસ્તૃત વર્ણન થયેલું છે, ખાસ કરીને ઉત્તરપશ્ચિમમાં, જ્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ભવ અને અન્ય દેવતાઓનું રાજ્ય છે.

ઇદાનીં ચ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસાદ્ વઃ ક્ષમાન્તરમ્ । તન્નિબોધત ધર્મજ્ઞા ગદતો મમ સત્તમાઃ ।। ૭૪.

હવે હું પૃથ્વીનું વિસ્તરણ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું; હે ધર્મને જાણનારા શ્રેષ્ઠ પુરુષો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.

તેષાં વંશપ્રસૂત્યા તુ ભુક્તેયં ભારતી પ્રજા । કૃતત્રેતાદિયુક્ત્યા તુ યુગાખ્યા હ્યેકસપ્તતિઃ ।। ૭૪.

આ વંશમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી પ્રજાઓ દ્વારા આ ભૌમ્ય પ્રદેશમાં લોકો વસે છે; અને કૃત, ત્રેતાદિક યુગોની ક્રમશઃ એકોત્તર સત્તર યુગચક્રો થાય છે.

ભુવનસ્ય પ્રસઙ્ગેન મન્વન્તરમિદં શુભમ્ । સ્વાયંભુવં ચ કથિતં મનોર્દ્વીપાન્નિબોધત ।। ૭૪.

જગતના પ્રસંગે આ શુભ મન્વંતર તથા સ્વાયંભુવ મનુનો વર્ણન થયું; હવે મનુના દ્વીપોની વાત સાંભળો.

રુદ્ર ઉવાચ । અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ । સંખ્યાં ચાપિ સમુદ્રાણાં દ્વીપાનાં ચૈવ વિસ્તરમ્ ।। ૭૫.

રુદ્રે કહ્યું: હવે પછી હું જંબૂદ્વીપનું સાચું વર્ણન કરીશ, તેમજ સમુદ્રો અને દ્વીપોની સંખ્યા અને વિસ્તરણ પણ કહું છું.

યાવન્તિ ચૈવ વર્ષાણિ તેષુ નદ્યશ્ચ યાઃ સ્મૃતાઃ । મહાભૂતપ્રમાણં ચ ગતિં ચન્દ્રાર્કયોઃ પૃથક્ ।। ૭૫.

તેમાં કેટલાં વર્ષ છે અને કઈ નદીઓ પ્રસિદ્ધ છે, મહાભૂતનું માપ અને ચંદ્રસૂર્યની અલગ-અલગ ગતિ પણ કહું છું.

દ્વીપભેદસહસ્ત્રાણિ સપ્તસ્વન્તર્ગતાનિ ચ । ન શક્યન્તે ક્રમેણેહ વક્તું યૈર્વિતતં જગત્ ।। ૭૫.

સાત દ્વીપોમાં રહેલા હજારો વિભાગો, જેના દ્વારા જગત વ્યાપક છે, તેને અહીં ક્રમશઃ વર્ણન કરવું શક્ય નથી.

સપ્તદ્વીપાન્ પ્રવક્ષ્યામિ ચન્દ્રાદિત્યગ્રહૈઃ સહ । યેષાં મનુષ્યાસ્તર્કેણ પ્રમાણાનિ પ્રચક્ષતે ।। ૭૫.

હું સાત દ્વીપોનું વર્ણન કરીશ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને ગ્રહો સાથે, જેમનું માપ મનુષ્યો તર્ક દ્વારા નક્કી કરે છે.

અચિન્ત્યાઃ ખલુ યે ભાવા ન તાંસ્તર્કેણ સાધયેત્ । પ્રકૃતિભ્યઃ પરં યચ્ચ તદચિન્ત્યં વિભાવ્યતે ।। ૭૫.

જે વસ્તુઓ અકલ્પનીય છે, તેને તર્કથી સમજાવી શકાતી નથી; જે પ્રકૃતિથી પર છે, તે અકલ્પનીય જ માનવી.

નવ વર્ષં પ્રવક્ષ્યામિ જમ્બૂદ્વીપં યથાતથમ્ । વિસ્તરાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ યોજનૈસ્તન્નિબોધત ।। ૭૫.

હું જંબૂદ્વીપના નવ વર્ષોનું સાચું વર્ણન કરીશ, તેમનું વિસ્તરણ અને ગોળ આકાર યોજનમાં કહું છું.

શતમેકં સહસ્ત્રાણાં યોજનાનાં સમન્તતઃ । નાનાજનપદાકીર્ણં યોજનૈર્વિવિધૈઃ શુભૈઃ ।। ૭૫.

તે સર્વત્ર એક લાખ યોજન જેટલું વિશાળ છે, વિવિધ જાતિના લોકોથી ભરેલું છે અને અનેક શુભ યોજનોથી ઓળખાય છે.

સિદ્ધચારણસંકીર્ણં પર્વતૈરુપશોભિતમ્ । સર્વધાતુવિવૃદ્ધૈશ્ચ શિલાજાલસમુદ્ભવૈઃ । પર્વતપ્રભવાભિશ્ચ નદીભિઃ સર્વતશ્ચિતમ્ ।। ૭૫.

તે સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલું છે, પર્વતોથી શોભાયમાન છે, સર્વ પ્રકારના ધાતુઓથી સમૃદ્ધ છે, પર્વતોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા પથ્થરો છે અને સર્વત્ર પર્વતોમાંથી નીકળતી નદીઓથી ઘેરાયેલું છે.