વરાહપુરાણમ્

પદ્માસનો મે જનકઃ પ્રસિદ્ધ - શ્ચૈતત્ પ્રસૂતાવસકૃત્પુરાણૈઃ । સંબોધ્યતે નાથ ન મદ્વિધોઽપિ વિદુર્ભવન્તં તપસા વિહીનાઃ ।। ૭૩.

પદ્માસન બ્રહ્મા મારા પિતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેમને અનેકવાર પ્રાચીન સૃષ્ટિના મૂળરૂપે ઓળખવામાં આવે છે; છતાં, હે નાથ, મારા જેવા તપથી યુક્તને પણ તમે સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાયા નથી; તપ વિના લોકો તમને સમજવા અસમર્થ છે.

બ્રહ્માદિભિસ્તત્પ્રવરૈરબોધ્યં ત્વાં દેવ મૂર્ખાઃ સ્વમનન્તનત્યા । પ્રબોધમિચ્છન્તિ ન તેષુ બુદ્ધિ - રુદારકીર્ત્તિષ્વપિ વેદહીનાઃ ।। ૭૩.

હે દેવ, બ્રહ્મા અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાની પણ તમને જાણી શકતા નથી; અને જે અજ્ઞાનીઓ તમારી ભક્તિ વિના જ્ઞાન ઇચ્છે છે, તેમને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી, ભલે તેઓ પ્રસિદ્ધ હોય કે વેદવિહિન હોય.

જન્માન્તરૈર્વેદવિદાં વિવેક - બુદ્ધિર્ભવેન્નાથ તવ પ્રસાદાત્ । ત્વલ્લબ્ધલાભસ્ય ન માનુષત્વં ન દેવગન્ધર્વગતિઃ શિવં સ્યાત્ ।। ૭૩.

હે નાથ, અનેક જન્મોમાં વેદજ્ઞાનોને તારી કૃપાથી જ સાચું વિવેક મળે છે; અને જે તને પ્રાપ્ત કરે છે, તેને માનવ જન્મ, દેવગતિ કે ગંધર્વગતિ કે મોક્ષ પણ રહેતો નથી.

ત્વં વિષ્ણુરૂપોઽસિ ભવાન્ સુસૂક્ષ્મઃ સ્થૂલોઽસિ ચેદં કૃતકૃત્યતાયાઃ । સ્થૂલઃ સુસૂક્ષ્મઃ સુલભોઽસિ દેવ ત્વદ્વાહ્યવૃત્ત્યા નરકે પતન્તિ ।। ૭૩.

તમે વિષ્ણુરૂપ અને અત્યંત સૂક્ષ્મ છો; સાથે જ સ્થૂળ પણ છો અને સર્વ કર્મ પૂર્ણ કરનારા છો; હે દેવ, તમે સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બંને સ્વરૂપે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાવ છો, પણ જે લોકો તમારાથી વિરુદ્ધ વર્તે છે, તેઓ નરકમાં પડે છે.

કિમુચ્યતે વા ભવતિ સ્થિતેઽસ્મિન્ ખાત્મ્યેન્દુવહ્ન્યર્કમહીમરુદ્ભિઃ । તત્ત્વૈઃ સતોયૈઃ સમરૂપધારિ - ણ્યાત્મસ્વરૂપે વિતતસ્વભાવે ।। ૭૩.

આ સમગ્ર વિશ્વમાં, આકાશ, આત્મા, ચંદ્ર, અગ્નિ, સૂર્ય, પૃથ્વી અને પવનમાં, તત્વરૂપે અને સર્વત્ર વ્યાપક સ્વરૂપે રહેલા તમને વિશે શું કહું?

ઇતિ સ્તુતિં મે ભગવન્નનન્ત જુષસ્વ ભક્તસ્ય વિશેષતશ્ચ । સૃષ્ટિં સૃજસ્વેતિ તવોદિતસ્ય સર્વજ્ઞતાં દેહિ નમોઽસ્તુ વિષ્ણો ।। ૭૩.

હે અનંત ભગવાન, મારા ભક્તિભર્યા સ્તુતિને, ખાસ કરીને ભક્તના રૂપમાં, કૃપા કરીને સ્વીકારો. તમે જે રીતે કહ્યું છે તે પ્રમાણે સર્જન કરો અને મને સર્વજ્ઞાન આપો. હે વિષ્ણુ, તમારે વંદન છે.

ચતુર્મુખો યો યદિ કોટિવક્ત્રો ભવેન્નરઃ ક્વાપિ વિશુદ્ધચેતાઃ । સ તે ગુણાનામયુતૈરનેકૈ - ર્વદેત્ તદા દેવવર પ્રસીદ ।। ૭૩.

હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જો કોઈ મનુષ્યને ચાર મુખ હોય કે કરોડો મોઢા અને શુદ્ધ મન હોય, તો પણ તે તમારા અનેક ગુણોનું પૂર્ણ વર્ણન કરી શકે નહીં. કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.

સમાધિયુક્તસ્ય વિશુદ્ધબુદ્ધે - સ્ત્વદ્ભાવભાવૈકમનોઽનુગસ્ય । સદા હૃદિસ્થોઽસિ ભવાન્નમસ્તે ન સર્વગસ્યાસ્તિ પૃથગ્વ્યવસ્થા ।। ૭૩.

જે મનુષ્ય ધ્યાનમાં લીન છે, શુદ્ધ બુદ્ધિ ધરાવે છે અને મનથી માત્ર તમારું સ્મરણ કરે છે, તેના હૃદયમાં તમે હંમેશા વસો છો. તમારે વંદન છે; તમાથી વિભક્ત કંઈ પણ અલગ નથી.

ઇતિ પ્રકાશં કૃતમેતદીશ સ્તવં મયા સર્વગતં વિબુદ્ધ્વા । સંસારચક્રક્રમમાણયુક્ત્યા ભીતં પુનીહ્યચ્યુત કેવલત્વમ્ ।। ૭૩.

હે ઈશ્વર, હું જાણું છું કે તમે સર્વવ્યાપી છો, તેથી આ સ્તુતિ ખુલ્લેઆમ ગાઈ છે. હે અચ્યૂત, સંસારના ચક્રમાંથી પસાર થવાની રીતથી મને શુદ્ધ કરો અને સંપૂર્ણ મુક્તિ આપો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ઇતિ સ્તુતસ્તદા દેવો રુદ્રેણામિતતેજસા । ઉવાચ વાક્યં સંતુષ્ટો મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનઃ ।। ૭૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: જ્યારે અમિત તેજસ્વી રુદ્રે ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાન પ્રસન્ન થઈ, મેઘ જેવી ગૂંજીતી વાણીમાં બોલ્યા.

વિષ્ણુરુવાચ । વરં વરય ભદ્રં તે દેવ દેવ ઉમાપતે । ન ભેદશ્ચાવયોર્દેવ એકાવાવામુભાવપિ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: હે દેવોમાંના દેવ, હે ઉમાપતિ, તું કોઈ પણ વર માંગ, તારી કલ્યાણ થાઓ. હે દેવ, આપણા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી; આપણે બંને એક જ છીએ.

રુદ્ર ઉવાચ । બ્રહ્મણાઽહં નિયુક્તસ્તુ પ્રજાઃ સૃજ ઇતિ પ્રભો । તત્ર જ્ઞાનં પ્રયચ્છસ્વ ત્રિવિધં ભૂતભાવનમ્ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: હે પ્રભુ, મને બ્રહ્માએ પ્રજાઓ સર્જવા માટે નિમિત કર્યો છે. તેથી, ભૂતમાત્રની ઉત્પત્તિ માટે ત્રિવિધ જ્ઞાન આપો.

વિષ્ણુરુવાચ । સર્વજ્ઞસ્ત્વં ન સંદેહો જ્ઞાનરાશિઃ સનાતનઃ । દેવાનાં ચ પરં પૂજ્યઃ સર્વદા ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: તું સર્વજ્ઞ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. તું શાશ્વત જ્ઞાનનો ભંડાર છે અને હંમેશા દેવોમાં સર્વોપરી પૂજનીય રહેશે.

એવમુક્તઃ પુનર્વાક્યમુવાચોમાપતિર્મુદા । અન્યં દેહિ વરં દેવ પ્રસિદ્ધં સર્વજન્તુષુ ।। ૭૩.

આ રીતે સાંભળીને ઉમાપતિએ આનંદપૂર્વક ફરી કહ્યું: હે દેવ, મને બીજો એવો વર આપો જે સર્વ જીવોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મૂર્તો ભૂત્વા ભવાનેવ મામારાધય કેશવ । માં વહસ્વ ચ દેવેશ વરં મત્તો ગૃહાણ ચ । યેનાહં સર્વદેવાનાં પૂજ્યાત્ પૂજ્યતરો ભવે ।। ૭૩.

હે કેશવ, સ્વરૂપ ધારણ કરીને તું મને પૂજ, હે દેવેશ, મને વહન કર અને મારી પાસેથી એવો વર ગ્રહણ કર, જેથી હું સર્વ દેવોમાં સૌથી વધુ પૂજનીય બની શકું.

વિષ્ણુરુવાચ । દેવકાર્યાવતારેષુ માનુષત્વમુપાગતઃ । ત્વામેવારાધયિષ્યામિ ત્વં ચ મે વરદો ભવ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: જ્યારે દેવકાર્ય માટે હું માનવ અવતાર ધારણ કરું, ત્યારે હું નિશ્ચયે તારી પૂજા કરીશ અને તું પણ મને વર આપજે.

યત્ ત્વયોક્તં વહસ્વેતિ દેવદેવ ઉમાપતે । સોઽહં વહામિ ત્વાં દેવં મેઘો ભૂત્વા શતં સમાઃ ।। ૭૩.

જેમ તું કહ્યું કે, 'મને વહન કર', હે દેવોમાંના દેવ, હે ઉમાપતિ, તેમ હું મેઘ બનીને તને સો વર્ષ સુધી વહન કરીશ.

એવમુક્ત્વા હરિર્મેઘઃ સ્વયં ભૂત્વા મહેશ્વરમ્ । ઉજ્જહાર જલાત્ તસ્માદ્ વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૭૩.

આ રીતે કહીને હરિ પોતે મેઘ બનીને મહેશ્વરને જળમાંથી ઉપાડી લીધા અને પછી આ શબ્દો કહ્યા.

ય એતે દશ ચૈકશ્ચ પુરુષાઃ પ્રાકૃતાઃ પ્રભો । તે વૈરાજા મહીં યાતા આદિત્યા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ ।। ૭૩.

હે પ્રભુ, આ દસ અને એક મૂળ પુરુષો, જેને વૈરાજ કહેવાય છે, તેઓ પૃથ્વી પર ગયા છે અને આદિત્ય તરીકે ઓળખાય છે.

મદંશો દ્વાદશો યસ્તુ વિષ્ણુનામા મહીતલે । અવતીર્ણો ભવન્તં તુ આરાધયતિ શંકર ।। ૭૩.

મારો જે દ્વાદશમ અંશ છે, જેનું નામ વિષ્ણુ છે, તે પૃથ્વી પર અવતર્યો છે અને હે શંકર, તારી આરાધના કરે છે.

એવમુક્ત્વા સ્વકાદંશાત્ સૃષ્ટ્વાદિત્યં ઘનં તથા । નારાયણઃ શબ્દવચ્ચ ન વિદ્મઃ ક્વ લયં ગતઃ ।। ૭૩.

આ રીતે કહીને નારાયણે પોતાના અંશથી આદિત્ય અને મેઘ સર્જ્યા અને પછી અવાજની જેમ ક્યાં વિલીન થયા એ કોઈને ખબર નથી.

રુદ્ર ઉવાચ । એવમેષ હરિર્દેવઃ સર્વગઃ સર્વભાવનઃ । વરદોઽભૂત્ પુરા મહ્યં તેનાહં દૈવતૈર્વરઃ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: આ રીતે હરિ દેવ, સર્વવ્યાપક અને સર્વનો સર્જનહાર, અગાઉ મને વર આપ્યો હતો; તેથી હું દેવોમાં શ્રેષ્ઠ બન્યો છું.

નારાયણાત્ પરો દેવો ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ । એતદ્ રહસ્યં વેદાનાં પુરાણાનાં ચ સત્તમ । મયા વઃ કીર્તિતં સર્વં યથા વિષ્ણુરિહેજ્યતે ।। ૭૩.

નારાયણથી શ્રેષ્ઠ કોઈ દેવ નથી, ન હતો અને ન રહેશે. હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, આ વેદ અને પુરાણોનું રહસ્ય છે, જે મેં તને જણાવ્યું છે, જેમ વિષ્ણુ અહીં પૂજાય છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । પુનસ્તે ઋષયઃ સર્વે તં પપ્રચ્છુઃ સનાતનમ્ । રુદ્રં પુરાણપુરુષં શાશ્વતં ધ્રુવમવ્યયમ્ । વિશ્વરૂપમજં શંભું ત્રિનેત્રં શૂલપાણિનમ્ ।। ૭૪.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એક વખત ફરી બધા ઋષિઓએ એ સનાતન, પ્રાચીન, શાશ્વત, અવિનાશી, અપરિવર્તનશીલ, સર્વવ્યાપક, જન્મરહિત, કલ્યાણરૂપ, ત્રણ આંખવાળા અને ત્રિશૂલધારી રુદ્રજીને પ્રશ્ન કર્યો.

ઋષય ઊચુઃ । ત્વં પરઃ સર્વદેવાનામસ્માકં ચ સુરેશ્વર । પૃચ્છામ તેન ત્વાં પ્રશ્નમેકં તદ્ વક્તુમર્હસિ ।। ૭૪.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે દેવોના સ્વામી, તમે બધા દેવોમાં સર્વોચ્ચ છો અને અમારાં પણ ઈશ્વર છો. તેથી અમે તમને એક પ્રશ્ન પૂછીએ છીએ, કૃપા કરીને તેનો ઉત્તર આપો.

ભૂમિપ્રમાણસંસ્થાનં પર્વતાનાં ચ વિસ્તરમ્ । સમુદ્રાણાં નદીનાં ચ બ્રહ્માણ્ડસ્ય ચ વિસ્તરમ્ । અસ્માકં બ્રૂહિ કૃપયા દેવદેવ ઉમાપતે ।। ૭૪.

હે દેવોના દેવ, હે ઉમાપતિ, કૃપા કરીને અમને પૃથ્વીનું માપ, પર્વતોની પહોળાઈ, સમુદ્રો અને નદીઓનું વિસ્તરણ અને બ્રહ્માંડનું કદ કહો.

રુદ્ર ઉવાચ । સર્વેષ્વેવ પુરાણેષુ ભૂર્લોકઃ પરિકીર્ત્યતે । બ્રહ્મવિષ્ણુભવાદીનાં વાયવ્યે ચ સવિસ્તરમ્ ।। ૭૪.

રુદ્રે કહ્યું: બધા પુરાણોમાં પૃથ્વી લોકનું વિસ્તૃત વર્ણન થયેલું છે, ખાસ કરીને ઉત્તરપશ્ચિમમાં, જ્યાં બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ભવ અને અન્ય દેવતાઓનું રાજ્ય છે.

ઇદાનીં ચ પ્રવક્ષ્યામિ સમાસાદ્ વઃ ક્ષમાન્તરમ્ । તન્નિબોધત ધર્મજ્ઞા ગદતો મમ સત્તમાઃ ।। ૭૪.

હવે હું પૃથ્વીનું વિસ્તરણ સંક્ષિપ્તમાં સમજાવું છું; હે ધર્મને જાણનારા શ્રેષ્ઠ પુરુષો, તમે ધ્યાનથી સાંભળો.