વરાહપુરાણમ્

અનાદિદેવોઽચ્યુત શેષશેખર પ્રભો વિભો ભૂતપતે મહેશ્વર । મરુત્પતે સર્વપતે જગત્પતે ભુવઃ પતે ભુવનપતે સદા નમઃ ।। ૭૩.

આદિ રહિત, અચ્યૂત, શેષનાગને મસ્તકે ધારણ કરનાર, સર્વના સ્વામી, સર્વવ્યાપક, ભૂતપતિ, મહેશ્વર, પવનના સ્વામી, સર્વના સ્વામી, જગતના સ્વામી, પૃથ્વીના સ્વામી અને સમગ્ર વિશ્વના સ્વામી એવા ભગવાનને હંમેશા નમસ્કાર છે.

જલેશ નારાયણ વિશ્વશંકર ક્ષિતીશ વિશ્વેશ્વર વિશ્વલોચન । શશાઙ્કસૂર્યાચ્યુત વીર વિશ્વગા - પ્રતર્ક્યમૂર્ત્તેઽમૃતમૂર્તિરવ્યયઃ ।। ૭૩.

જળના સ્વામી, નારાયણ, વિશ્વના કલ્યાણકર્તા, પૃથ્વીના સ્વામી, વિશ્વના ઈશ્વર, સર્વત્ર દ્રષ્ટિ ધરાવતા, ચંદ્ર, સૂર્ય, અચ્યૂત, વીર, સર્વવ્યાપી, અકલ્પનીય રૂપ ધરાવતા, અમૃતમય અને અવિનાશી ભગવાનને નમસ્કાર છે.

જ્વલદ્હુતાશાર્ચિવિરુદ્ધમણ્ડલ પ્રપાહિ નારાયણ વિશ્વતોમુખ । નમોઽસ્તુ દેવાર્ત્તિહરામૃતાવ્યય પ્રપાહિ માં શરણગતં સદાચ્યુત ।। ૭૩.

જ્યોતિર્મય મંડળથી અગ્નિના જ્વાળાઓને પણ પરાજય આપનાર, સર્વત્ર મુખ ધરાવતા નારાયણ, દેવતાઓના દુઃખ દૂર કરનાર, અમૃત અને અવિનાશી ભગવાનને નમસ્કાર છે; હે અચ્યૂત, શરણમાં આવેલા મને હંમેશા રક્ષો.

વક્ત્રાણ્યનેકાનિ વિભો તવાહં પશ્યામિ મધ્યસ્થગતં પુરાણમ્ । બ્રહ્માણમીશં જગતાં પ્રસૂતિં નમોઽસ્તુ તુભ્યં તુ પિતામહાય ।। ૭૩.

હે સર્વવ્યાપક ભગવાન, હું તમારા અનેક મુખો જોઈ રહ્યો છું, જેમાં મધ્યમાં પ્રાચીન બ્રહ્મા, જગતના સ્વામી અને સર્વ સૃષ્ટિના મૂળરૂપે છે; હે પિતામહ, તમને નમસ્કાર છે.

સંસારચક્રભ્રમણૈરનેકૈઃ ક્વચિદ્ ભવાન્ દેવવરાદિદેવ । સન્માર્ગિભિર્જ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વૈ - રુપાસ્યસે કિં પ્રલપામ્યહં ત્વામ્ ।। ૭૩.

અગણિત જન્મમરણના ચક્રમાં ફર્યા પછી, હે દેવતાઓના દેવ, સાચો માર્ગ શોધનારા અને જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલા લોકો જ ક્યારેક તમને અનુભવી શકે છે; તો પછી હું કેમ વ્યર્થમાં તમારી વાત કરું?

એકં ભવન્તં પ્રકૃતેઃ પરસ્તાદ્ યો વેત્ત્યસૌ સર્વવિદાદિબોદ્ધા । ગુણા ન તેષુ પ્રસભં વિભેદ્યા વિશાલમૂર્તિર્હિ સુસૂક્ષ્મરૂપઃ ।। ૭૩.

જે તમને પ્રકૃતિથી પર છે એમ ઓળખે છે, એ જ સાચા જ્ઞાની છે; તમારા ગુણો અલગ પાડીને ઓળખી શકાય એવા નથી, કેમ કે તમારું વિશાળ રૂપ અત્યંત સૂક્ષ્મ પણ છે.

નિર્વાક્યો નિર્મનો વિગતેન્દ્રિયોઽસિ કર્માભવાન્નો વિગતૈકકર્મા । સંસારવાંસ્ત્વં હિ ન તાદૃશોઽસિ પુનઃ કથં દેવવરાસિ વેદ્યઃ ।। ૭૩.

તમે વાણી, મન અને ઇન્દ્રિયોથી પર છો; તમે કર્મથી બંધાયેલા નથી, એક જ કર્મમાં સીમિત નથી; તમે સંસારના બંધનથી મુક્ત છો, તો હે દેવાધિદેવ, તમને કેવી રીતે ઓળખી શકાય?

મૂર્તામૂર્તં ત્વતુલં લભ્યતે તે પરં વપુર્દેવ વિશુદ્ધભાવૈઃ । સંસારવિચ્છિત્તિકરૈર્યજદ્ભિ - રતોઽવસીયેત ચતુર્ભુજસ્ત્વમ્ ।। ૭૩.

તમારું રૂપ, જે દૃશ્ય અને અદૃશ્ય, તુલનાતીત છે, શુદ્ધ ભાવવાળા અને સંસારના બંધન તોડી નાખનારા યજ્ઞ કરનારા લોકો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે; ત્યારે તેઓ તમને ચતુરભુજ રૂપે અનુભવે છે.

પરં ન જાનન્તિ યતો વપુસ્તે દેવાદયોઽપ્યદ્ભુતકારણં તત્ । અતોઽવતારોક્તતનું પુરાણ - મારાધયેયુઃ કમલાસનાદ્યાઃ ।। ૭૩.

તમારું એ પરમ અને અદ્ભુત રૂપ દેવતાઓને પણ જાણી શકાયું નથી; તેથી કમલાસન બ્રહ્મા અને અન્ય લોકો તમારા અવતારરૂપ પ્રાચીન સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે.

ન તે વપુર્વિશ્વસૃગબ્જયોનિ- રેકાન્તતો વેદ મહાનુભાવઃ । પરં ત્વહં વેદ્મિ કવિં પુરાણં ભવન્તમાદ્યં તપસા વિશુદ્ધઃ ।। ૭૩.

હે મહાન, વિશ્વના સર્જક કમલજ બ્રહ્મા પણ તમારા સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી; પણ હું તપથી શુદ્ધ થયો છું, તેથી તમને પ્રાચીન કવિ અને પ્રથમ પુરુષ તરીકે ઓળખું છું.

પદ્માસનો મે જનકઃ પ્રસિદ્ધ - શ્ચૈતત્ પ્રસૂતાવસકૃત્પુરાણૈઃ । સંબોધ્યતે નાથ ન મદ્વિધોઽપિ વિદુર્ભવન્તં તપસા વિહીનાઃ ।। ૭૩.

પદ્માસન બ્રહ્મા મારા પિતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેમને અનેકવાર પ્રાચીન સૃષ્ટિના મૂળરૂપે ઓળખવામાં આવે છે; છતાં, હે નાથ, મારા જેવા તપથી યુક્તને પણ તમે સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાયા નથી; તપ વિના લોકો તમને સમજવા અસમર્થ છે.

બ્રહ્માદિભિસ્તત્પ્રવરૈરબોધ્યં ત્વાં દેવ મૂર્ખાઃ સ્વમનન્તનત્યા । પ્રબોધમિચ્છન્તિ ન તેષુ બુદ્ધિ - રુદારકીર્ત્તિષ્વપિ વેદહીનાઃ ।। ૭૩.

હે દેવ, બ્રહ્મા અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાની પણ તમને જાણી શકતા નથી; અને જે અજ્ઞાનીઓ તમારી ભક્તિ વિના જ્ઞાન ઇચ્છે છે, તેમને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી, ભલે તેઓ પ્રસિદ્ધ હોય કે વેદવિહિન હોય.

જન્માન્તરૈર્વેદવિદાં વિવેક - બુદ્ધિર્ભવેન્નાથ તવ પ્રસાદાત્ । ત્વલ્લબ્ધલાભસ્ય ન માનુષત્વં ન દેવગન્ધર્વગતિઃ શિવં સ્યાત્ ।। ૭૩.

હે નાથ, અનેક જન્મોમાં વેદજ્ઞાનોને તારી કૃપાથી જ સાચું વિવેક મળે છે; અને જે તને પ્રાપ્ત કરે છે, તેને માનવ જન્મ, દેવગતિ કે ગંધર્વગતિ કે મોક્ષ પણ રહેતો નથી.

ત્વં વિષ્ણુરૂપોઽસિ ભવાન્ સુસૂક્ષ્મઃ સ્થૂલોઽસિ ચેદં કૃતકૃત્યતાયાઃ । સ્થૂલઃ સુસૂક્ષ્મઃ સુલભોઽસિ દેવ ત્વદ્વાહ્યવૃત્ત્યા નરકે પતન્તિ ।। ૭૩.

તમે વિષ્ણુરૂપ અને અત્યંત સૂક્ષ્મ છો; સાથે જ સ્થૂળ પણ છો અને સર્વ કર્મ પૂર્ણ કરનારા છો; હે દેવ, તમે સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બંને સ્વરૂપે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાવ છો, પણ જે લોકો તમારાથી વિરુદ્ધ વર્તે છે, તેઓ નરકમાં પડે છે.

કિમુચ્યતે વા ભવતિ સ્થિતેઽસ્મિન્ ખાત્મ્યેન્દુવહ્ન્યર્કમહીમરુદ્ભિઃ । તત્ત્વૈઃ સતોયૈઃ સમરૂપધારિ - ણ્યાત્મસ્વરૂપે વિતતસ્વભાવે ।। ૭૩.

આ સમગ્ર વિશ્વમાં, આકાશ, આત્મા, ચંદ્ર, અગ્નિ, સૂર્ય, પૃથ્વી અને પવનમાં, તત્વરૂપે અને સર્વત્ર વ્યાપક સ્વરૂપે રહેલા તમને વિશે શું કહું?

ઇતિ સ્તુતિં મે ભગવન્નનન્ત જુષસ્વ ભક્તસ્ય વિશેષતશ્ચ । સૃષ્ટિં સૃજસ્વેતિ તવોદિતસ્ય સર્વજ્ઞતાં દેહિ નમોઽસ્તુ વિષ્ણો ।। ૭૩.

હે અનંત ભગવાન, મારા ભક્તિભર્યા સ્તુતિને, ખાસ કરીને ભક્તના રૂપમાં, કૃપા કરીને સ્વીકારો. તમે જે રીતે કહ્યું છે તે પ્રમાણે સર્જન કરો અને મને સર્વજ્ઞાન આપો. હે વિષ્ણુ, તમારે વંદન છે.

ચતુર્મુખો યો યદિ કોટિવક્ત્રો ભવેન્નરઃ ક્વાપિ વિશુદ્ધચેતાઃ । સ તે ગુણાનામયુતૈરનેકૈ - ર્વદેત્ તદા દેવવર પ્રસીદ ।। ૭૩.

હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જો કોઈ મનુષ્યને ચાર મુખ હોય કે કરોડો મોઢા અને શુદ્ધ મન હોય, તો પણ તે તમારા અનેક ગુણોનું પૂર્ણ વર્ણન કરી શકે નહીં. કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.

સમાધિયુક્તસ્ય વિશુદ્ધબુદ્ધે - સ્ત્વદ્ભાવભાવૈકમનોઽનુગસ્ય । સદા હૃદિસ્થોઽસિ ભવાન્નમસ્તે ન સર્વગસ્યાસ્તિ પૃથગ્વ્યવસ્થા ।। ૭૩.

જે મનુષ્ય ધ્યાનમાં લીન છે, શુદ્ધ બુદ્ધિ ધરાવે છે અને મનથી માત્ર તમારું સ્મરણ કરે છે, તેના હૃદયમાં તમે હંમેશા વસો છો. તમારે વંદન છે; તમાથી વિભક્ત કંઈ પણ અલગ નથી.

ઇતિ પ્રકાશં કૃતમેતદીશ સ્તવં મયા સર્વગતં વિબુદ્ધ્વા । સંસારચક્રક્રમમાણયુક્ત્યા ભીતં પુનીહ્યચ્યુત કેવલત્વમ્ ।। ૭૩.

હે ઈશ્વર, હું જાણું છું કે તમે સર્વવ્યાપી છો, તેથી આ સ્તુતિ ખુલ્લેઆમ ગાઈ છે. હે અચ્યૂત, સંસારના ચક્રમાંથી પસાર થવાની રીતથી મને શુદ્ધ કરો અને સંપૂર્ણ મુક્તિ આપો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । ઇતિ સ્તુતસ્તદા દેવો રુદ્રેણામિતતેજસા । ઉવાચ વાક્યં સંતુષ્ટો મેઘગમ્ભીરનિઃસ્વનઃ ।। ૭૩.

શ્રીવરાહે કહ્યું: જ્યારે અમિત તેજસ્વી રુદ્રે ભગવાનની સ્તુતિ કરી, ત્યારે ભગવાન પ્રસન્ન થઈ, મેઘ જેવી ગૂંજીતી વાણીમાં બોલ્યા.

વિષ્ણુરુવાચ । વરં વરય ભદ્રં તે દેવ દેવ ઉમાપતે । ન ભેદશ્ચાવયોર્દેવ એકાવાવામુભાવપિ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: હે દેવોમાંના દેવ, હે ઉમાપતિ, તું કોઈ પણ વર માંગ, તારી કલ્યાણ થાઓ. હે દેવ, આપણા વચ્ચે કોઈ ભેદ નથી; આપણે બંને એક જ છીએ.

રુદ્ર ઉવાચ । બ્રહ્મણાઽહં નિયુક્તસ્તુ પ્રજાઃ સૃજ ઇતિ પ્રભો । તત્ર જ્ઞાનં પ્રયચ્છસ્વ ત્રિવિધં ભૂતભાવનમ્ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: હે પ્રભુ, મને બ્રહ્માએ પ્રજાઓ સર્જવા માટે નિમિત કર્યો છે. તેથી, ભૂતમાત્રની ઉત્પત્તિ માટે ત્રિવિધ જ્ઞાન આપો.

વિષ્ણુરુવાચ । સર્વજ્ઞસ્ત્વં ન સંદેહો જ્ઞાનરાશિઃ સનાતનઃ । દેવાનાં ચ પરં પૂજ્યઃ સર્વદા ત્વં ભવિષ્યસિ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: તું સર્વજ્ઞ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. તું શાશ્વત જ્ઞાનનો ભંડાર છે અને હંમેશા દેવોમાં સર્વોપરી પૂજનીય રહેશે.

એવમુક્તઃ પુનર્વાક્યમુવાચોમાપતિર્મુદા । અન્યં દેહિ વરં દેવ પ્રસિદ્ધં સર્વજન્તુષુ ।। ૭૩.

આ રીતે સાંભળીને ઉમાપતિએ આનંદપૂર્વક ફરી કહ્યું: હે દેવ, મને બીજો એવો વર આપો જે સર્વ જીવોમાં પ્રસિદ્ધ છે.

મૂર્તો ભૂત્વા ભવાનેવ મામારાધય કેશવ । માં વહસ્વ ચ દેવેશ વરં મત્તો ગૃહાણ ચ । યેનાહં સર્વદેવાનાં પૂજ્યાત્ પૂજ્યતરો ભવે ।। ૭૩.

હે કેશવ, સ્વરૂપ ધારણ કરીને તું મને પૂજ, હે દેવેશ, મને વહન કર અને મારી પાસેથી એવો વર ગ્રહણ કર, જેથી હું સર્વ દેવોમાં સૌથી વધુ પૂજનીય બની શકું.

વિષ્ણુરુવાચ । દેવકાર્યાવતારેષુ માનુષત્વમુપાગતઃ । ત્વામેવારાધયિષ્યામિ ત્વં ચ મે વરદો ભવ ।। ૭૩.

વિષ્ણુએ કહ્યું: જ્યારે દેવકાર્ય માટે હું માનવ અવતાર ધારણ કરું, ત્યારે હું નિશ્ચયે તારી પૂજા કરીશ અને તું પણ મને વર આપજે.

યત્ ત્વયોક્તં વહસ્વેતિ દેવદેવ ઉમાપતે । સોઽહં વહામિ ત્વાં દેવં મેઘો ભૂત્વા શતં સમાઃ ।। ૭૩.

જેમ તું કહ્યું કે, 'મને વહન કર', હે દેવોમાંના દેવ, હે ઉમાપતિ, તેમ હું મેઘ બનીને તને સો વર્ષ સુધી વહન કરીશ.

એવમુક્ત્વા હરિર્મેઘઃ સ્વયં ભૂત્વા મહેશ્વરમ્ । ઉજ્જહાર જલાત્ તસ્માદ્ વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૭૩.

આ રીતે કહીને હરિ પોતે મેઘ બનીને મહેશ્વરને જળમાંથી ઉપાડી લીધા અને પછી આ શબ્દો કહ્યા.

ય એતે દશ ચૈકશ્ચ પુરુષાઃ પ્રાકૃતાઃ પ્રભો । તે વૈરાજા મહીં યાતા આદિત્યા ઇતિ સંજ્ઞિતાઃ ।। ૭૩.

હે પ્રભુ, આ દસ અને એક મૂળ પુરુષો, જેને વૈરાજ કહેવાય છે, તેઓ પૃથ્વી પર ગયા છે અને આદિત્ય તરીકે ઓળખાય છે.