વરાહપુરાણમ્

પુરુષ ઉવાચ । ય એતે વૈ ગતાઃ પૂર્વં પુરુષા દીપ્તતેજસઃ । આદિત્યાસ્તે ત્વરં યાન્તિ ધ્યાતા વૈ બ્રહ્મણા ભવ ।। ૭૩.

એ પુરુષે કહ્યું: 'જે તેજસ્વી પુરુષો પહેલાં ગયા, એ બધા આદિત્ય છે; બ્રહ્માએ ધ્યાન કર્યો એટલે તેઓ ઝડપથી આગળ વધ્યા, હે ભવ.'

સૃષ્ટિં સૃજતિ વૈ બ્રહ્મા તદર્થં યાન્ત્યમી નરાઃ । પ્રતિપાલનાય તસ્યાસ્તુ સૃષ્ટેર્દેવ ન સંશયઃ ।। ૭૩.

બ્રહ્મા સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે; એ માટે આ પુરુષો જાય છે, જેથી સૃષ્ટિનું રક્ષણ થાય—હે દેવ, એમાં કોઈ સંશય નથી.

શમ્ભુરુવાચ । ભગવન્ કથં જાનીષે મહાપુરુષસત્તમ । ભવેતિ નામ્ના તત્સર્વં કથયસ્વ પરો હ્યહમ્ ।। ૭૩.

શંભુએ કહ્યું: 'હે ભગવન, તમને આ બધું કેવી રીતે ખબર છે, હે મહાપુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ? આ બધું કયા નામથી ઓળખાય છે? કહો, હું જાણવાની ઇચ્છા રાખું છું.'

એવમુક્તસ્તુ રુદ્રેણ સ પુમાન્ પ્રત્યભાષત । અહં નારાયણો દેવો જલશાયી સનાતનઃ ।। ૭૩.

રુદ્રે આમ પૂછ્યું ત્યારે એ પુરુષે જવાબ આપ્યો: 'હું નારાયણ છું, સદાય જળ પર શયન કરતો અને શાશ્વત દેવ છું.'

દિવ્યં ચક્ષુર્ભવતુ વૈ તવ માં પશ્ય યત્નતઃ । એવમુક્તસ્તદા તેન યાવદ્ પશ્યામ્યહં તુ તમ્ ।। ૭૩.

'તું દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કર, મને ધ્યાનપૂર્વક જો.' એમ કહી તેમણે કહ્યું, અને પછી મેં તેમને જોયા.

તાવદઙ્ગુષ્ઠમાત્રં તુ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ । તમેવાહં પ્રપશ્યામિ તસ્ય નાભૌ તુ પઙ્કજમ્ ।। ૭૩.

એ સમયે મેં તેમને અંગૂઠા જેટલા આકારના, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા જોયા; અને તેમના નાભિમાં એક કમળ હતું.

બ્રહ્માણં તત્ર પશ્યામિ આત્માનં ચ તદઙ્કતઃ । એવં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં તતો હર્ષમુપાગતઃ । તં સ્તોતું દ્વિજશાર્દૂલ મતિર્મે સમજાયત ।। ૭૩.

ત્યાં મેં બ્રહ્માને જોયા અને તેમના બાજુમાં પોતાને પણ જોયો; એ મહાત્માને જોઈને મને આનંદ થયો અને તેમને સ્તુતિ કરવાની ઈચ્છા મનમાં જાગી, હે દ્વિજોમાં વાઘ.

તસ્ય મૂર્તૌ તુ જાતાયાં સક્તોત્રેણાનેન સુવ્રત । સ્તુતો મયા સ વિશ્વાત્મા તપસા સ્મૃતકર્મણા ।। ૭૩.

હે સુવ્રત, જ્યારે એ રૂપ પ્રગટ થયું, ત્યારે મેં તપ અને ભગવાનના કાર્યોનું સ્મરણ કરીને, આ સ્તોત્રથી સર્વવિશ્વના આત્મા ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

રુદ્ર ઉવાચ । નમોઽસ્ત્વનન્તાય વિશુદ્ધચેતસે સરૂપરૂપાય સહસ્ત્રબાહવે । સહસ્ત્રરશ્મિપ્રવરાય વેધસે વિશાલદેહાય વિશુદ્ધકર્મિણે ।। ૭૩.

રુદ્ર બોલ્યા: અનંત, શુદ્ધ ચિત્તવાળા, અનેક રૂપ ધરાવતા, હજાર હાથવાળા, હજારો કિરણોથી તેજસ્વી, વિશાળ દેહવાળા અને શુદ્ધ કર્મ કરનાર ભગવાનને નમસ્કાર છે.

સમસ્તવિશ્વાર્તિહરાય શમ્ભવે સહસ્ત્રસૂર્યાનિલતિગ્મતેજસે । સમસ્તવિદ્યાવિધૃતાય ચક્રિણે સમસ્તગીર્વાણનુતે સદાઽનઘ ।। ૭૩.

સમગ્ર વિશ્વના દુઃખ દૂર કરનાર શંભુ, હજાર સૂર્ય અને પવન કરતાં પણ વધુ તેજ ધરાવતા, સર્વ જ્ઞાનના આધાર, ચક્રધારી, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા હંમેશા પૂજાતા અને નિર્દોષ ભગવાનને નમસ્કાર છે.

અનાદિદેવોઽચ્યુત શેષશેખર પ્રભો વિભો ભૂતપતે મહેશ્વર । મરુત્પતે સર્વપતે જગત્પતે ભુવઃ પતે ભુવનપતે સદા નમઃ ।। ૭૩.

આદિ રહિત, અચ્યૂત, શેષનાગને મસ્તકે ધારણ કરનાર, સર્વના સ્વામી, સર્વવ્યાપક, ભૂતપતિ, મહેશ્વર, પવનના સ્વામી, સર્વના સ્વામી, જગતના સ્વામી, પૃથ્વીના સ્વામી અને સમગ્ર વિશ્વના સ્વામી એવા ભગવાનને હંમેશા નમસ્કાર છે.

જલેશ નારાયણ વિશ્વશંકર ક્ષિતીશ વિશ્વેશ્વર વિશ્વલોચન । શશાઙ્કસૂર્યાચ્યુત વીર વિશ્વગા - પ્રતર્ક્યમૂર્ત્તેઽમૃતમૂર્તિરવ્યયઃ ।। ૭૩.

જળના સ્વામી, નારાયણ, વિશ્વના કલ્યાણકર્તા, પૃથ્વીના સ્વામી, વિશ્વના ઈશ્વર, સર્વત્ર દ્રષ્ટિ ધરાવતા, ચંદ્ર, સૂર્ય, અચ્યૂત, વીર, સર્વવ્યાપી, અકલ્પનીય રૂપ ધરાવતા, અમૃતમય અને અવિનાશી ભગવાનને નમસ્કાર છે.

જ્વલદ્હુતાશાર્ચિવિરુદ્ધમણ્ડલ પ્રપાહિ નારાયણ વિશ્વતોમુખ । નમોઽસ્તુ દેવાર્ત્તિહરામૃતાવ્યય પ્રપાહિ માં શરણગતં સદાચ્યુત ।। ૭૩.

જ્યોતિર્મય મંડળથી અગ્નિના જ્વાળાઓને પણ પરાજય આપનાર, સર્વત્ર મુખ ધરાવતા નારાયણ, દેવતાઓના દુઃખ દૂર કરનાર, અમૃત અને અવિનાશી ભગવાનને નમસ્કાર છે; હે અચ્યૂત, શરણમાં આવેલા મને હંમેશા રક્ષો.

વક્ત્રાણ્યનેકાનિ વિભો તવાહં પશ્યામિ મધ્યસ્થગતં પુરાણમ્ । બ્રહ્માણમીશં જગતાં પ્રસૂતિં નમોઽસ્તુ તુભ્યં તુ પિતામહાય ।। ૭૩.

હે સર્વવ્યાપક ભગવાન, હું તમારા અનેક મુખો જોઈ રહ્યો છું, જેમાં મધ્યમાં પ્રાચીન બ્રહ્મા, જગતના સ્વામી અને સર્વ સૃષ્ટિના મૂળરૂપે છે; હે પિતામહ, તમને નમસ્કાર છે.

સંસારચક્રભ્રમણૈરનેકૈઃ ક્વચિદ્ ભવાન્ દેવવરાદિદેવ । સન્માર્ગિભિર્જ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વૈ - રુપાસ્યસે કિં પ્રલપામ્યહં ત્વામ્ ।। ૭૩.

અગણિત જન્મમરણના ચક્રમાં ફર્યા પછી, હે દેવતાઓના દેવ, સાચો માર્ગ શોધનારા અને જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલા લોકો જ ક્યારેક તમને અનુભવી શકે છે; તો પછી હું કેમ વ્યર્થમાં તમારી વાત કરું?

એકં ભવન્તં પ્રકૃતેઃ પરસ્તાદ્ યો વેત્ત્યસૌ સર્વવિદાદિબોદ્ધા । ગુણા ન તેષુ પ્રસભં વિભેદ્યા વિશાલમૂર્તિર્હિ સુસૂક્ષ્મરૂપઃ ।। ૭૩.

જે તમને પ્રકૃતિથી પર છે એમ ઓળખે છે, એ જ સાચા જ્ઞાની છે; તમારા ગુણો અલગ પાડીને ઓળખી શકાય એવા નથી, કેમ કે તમારું વિશાળ રૂપ અત્યંત સૂક્ષ્મ પણ છે.

નિર્વાક્યો નિર્મનો વિગતેન્દ્રિયોઽસિ કર્માભવાન્નો વિગતૈકકર્મા । સંસારવાંસ્ત્વં હિ ન તાદૃશોઽસિ પુનઃ કથં દેવવરાસિ વેદ્યઃ ।। ૭૩.

તમે વાણી, મન અને ઇન્દ્રિયોથી પર છો; તમે કર્મથી બંધાયેલા નથી, એક જ કર્મમાં સીમિત નથી; તમે સંસારના બંધનથી મુક્ત છો, તો હે દેવાધિદેવ, તમને કેવી રીતે ઓળખી શકાય?

મૂર્તામૂર્તં ત્વતુલં લભ્યતે તે પરં વપુર્દેવ વિશુદ્ધભાવૈઃ । સંસારવિચ્છિત્તિકરૈર્યજદ્ભિ - રતોઽવસીયેત ચતુર્ભુજસ્ત્વમ્ ।। ૭૩.

તમારું રૂપ, જે દૃશ્ય અને અદૃશ્ય, તુલનાતીત છે, શુદ્ધ ભાવવાળા અને સંસારના બંધન તોડી નાખનારા યજ્ઞ કરનારા લોકો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે; ત્યારે તેઓ તમને ચતુરભુજ રૂપે અનુભવે છે.

પરં ન જાનન્તિ યતો વપુસ્તે દેવાદયોઽપ્યદ્ભુતકારણં તત્ । અતોઽવતારોક્તતનું પુરાણ - મારાધયેયુઃ કમલાસનાદ્યાઃ ।। ૭૩.

તમારું એ પરમ અને અદ્ભુત રૂપ દેવતાઓને પણ જાણી શકાયું નથી; તેથી કમલાસન બ્રહ્મા અને અન્ય લોકો તમારા અવતારરૂપ પ્રાચીન સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે.

ન તે વપુર્વિશ્વસૃગબ્જયોનિ- રેકાન્તતો વેદ મહાનુભાવઃ । પરં ત્વહં વેદ્મિ કવિં પુરાણં ભવન્તમાદ્યં તપસા વિશુદ્ધઃ ।। ૭૩.

હે મહાન, વિશ્વના સર્જક કમલજ બ્રહ્મા પણ તમારા સ્વરૂપને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી; પણ હું તપથી શુદ્ધ થયો છું, તેથી તમને પ્રાચીન કવિ અને પ્રથમ પુરુષ તરીકે ઓળખું છું.

પદ્માસનો મે જનકઃ પ્રસિદ્ધ - શ્ચૈતત્ પ્રસૂતાવસકૃત્પુરાણૈઃ । સંબોધ્યતે નાથ ન મદ્વિધોઽપિ વિદુર્ભવન્તં તપસા વિહીનાઃ ।। ૭૩.

પદ્માસન બ્રહ્મા મારા પિતા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને તેમને અનેકવાર પ્રાચીન સૃષ્ટિના મૂળરૂપે ઓળખવામાં આવે છે; છતાં, હે નાથ, મારા જેવા તપથી યુક્તને પણ તમે સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકાયા નથી; તપ વિના લોકો તમને સમજવા અસમર્થ છે.

બ્રહ્માદિભિસ્તત્પ્રવરૈરબોધ્યં ત્વાં દેવ મૂર્ખાઃ સ્વમનન્તનત્યા । પ્રબોધમિચ્છન્તિ ન તેષુ બુદ્ધિ - રુદારકીર્ત્તિષ્વપિ વેદહીનાઃ ।। ૭૩.

હે દેવ, બ્રહ્મા અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાની પણ તમને જાણી શકતા નથી; અને જે અજ્ઞાનીઓ તમારી ભક્તિ વિના જ્ઞાન ઇચ્છે છે, તેમને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતું નથી, ભલે તેઓ પ્રસિદ્ધ હોય કે વેદવિહિન હોય.

જન્માન્તરૈર્વેદવિદાં વિવેક - બુદ્ધિર્ભવેન્નાથ તવ પ્રસાદાત્ । ત્વલ્લબ્ધલાભસ્ય ન માનુષત્વં ન દેવગન્ધર્વગતિઃ શિવં સ્યાત્ ।। ૭૩.

હે નાથ, અનેક જન્મોમાં વેદજ્ઞાનોને તારી કૃપાથી જ સાચું વિવેક મળે છે; અને જે તને પ્રાપ્ત કરે છે, તેને માનવ જન્મ, દેવગતિ કે ગંધર્વગતિ કે મોક્ષ પણ રહેતો નથી.

ત્વં વિષ્ણુરૂપોઽસિ ભવાન્ સુસૂક્ષ્મઃ સ્થૂલોઽસિ ચેદં કૃતકૃત્યતાયાઃ । સ્થૂલઃ સુસૂક્ષ્મઃ સુલભોઽસિ દેવ ત્વદ્વાહ્યવૃત્ત્યા નરકે પતન્તિ ।। ૭૩.

તમે વિષ્ણુરૂપ અને અત્યંત સૂક્ષ્મ છો; સાથે જ સ્થૂળ પણ છો અને સર્વ કર્મ પૂર્ણ કરનારા છો; હે દેવ, તમે સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ બંને સ્વરૂપે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાવ છો, પણ જે લોકો તમારાથી વિરુદ્ધ વર્તે છે, તેઓ નરકમાં પડે છે.

કિમુચ્યતે વા ભવતિ સ્થિતેઽસ્મિન્ ખાત્મ્યેન્દુવહ્ન્યર્કમહીમરુદ્ભિઃ । તત્ત્વૈઃ સતોયૈઃ સમરૂપધારિ - ણ્યાત્મસ્વરૂપે વિતતસ્વભાવે ।। ૭૩.

આ સમગ્ર વિશ્વમાં, આકાશ, આત્મા, ચંદ્ર, અગ્નિ, સૂર્ય, પૃથ્વી અને પવનમાં, તત્વરૂપે અને સર્વત્ર વ્યાપક સ્વરૂપે રહેલા તમને વિશે શું કહું?

ઇતિ સ્તુતિં મે ભગવન્નનન્ત જુષસ્વ ભક્તસ્ય વિશેષતશ્ચ । સૃષ્ટિં સૃજસ્વેતિ તવોદિતસ્ય સર્વજ્ઞતાં દેહિ નમોઽસ્તુ વિષ્ણો ।। ૭૩.

હે અનંત ભગવાન, મારા ભક્તિભર્યા સ્તુતિને, ખાસ કરીને ભક્તના રૂપમાં, કૃપા કરીને સ્વીકારો. તમે જે રીતે કહ્યું છે તે પ્રમાણે સર્જન કરો અને મને સર્વજ્ઞાન આપો. હે વિષ્ણુ, તમારે વંદન છે.

ચતુર્મુખો યો યદિ કોટિવક્ત્રો ભવેન્નરઃ ક્વાપિ વિશુદ્ધચેતાઃ । સ તે ગુણાનામયુતૈરનેકૈ - ર્વદેત્ તદા દેવવર પ્રસીદ ।। ૭૩.

હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, જો કોઈ મનુષ્યને ચાર મુખ હોય કે કરોડો મોઢા અને શુદ્ધ મન હોય, તો પણ તે તમારા અનેક ગુણોનું પૂર્ણ વર્ણન કરી શકે નહીં. કૃપા કરીને પ્રસન્ન થાઓ.

સમાધિયુક્તસ્ય વિશુદ્ધબુદ્ધે - સ્ત્વદ્ભાવભાવૈકમનોઽનુગસ્ય । સદા હૃદિસ્થોઽસિ ભવાન્નમસ્તે ન સર્વગસ્યાસ્તિ પૃથગ્વ્યવસ્થા ।। ૭૩.

જે મનુષ્ય ધ્યાનમાં લીન છે, શુદ્ધ બુદ્ધિ ધરાવે છે અને મનથી માત્ર તમારું સ્મરણ કરે છે, તેના હૃદયમાં તમે હંમેશા વસો છો. તમારે વંદન છે; તમાથી વિભક્ત કંઈ પણ અલગ નથી.

ઇતિ પ્રકાશં કૃતમેતદીશ સ્તવં મયા સર્વગતં વિબુદ્ધ્વા । સંસારચક્રક્રમમાણયુક્ત્યા ભીતં પુનીહ્યચ્યુત કેવલત્વમ્ ।। ૭૩.

હે ઈશ્વર, હું જાણું છું કે તમે સર્વવ્યાપી છો, તેથી આ સ્તુતિ ખુલ્લેઆમ ગાઈ છે. હે અચ્યૂત, સંસારના ચક્રમાંથી પસાર થવાની રીતથી મને શુદ્ધ કરો અને સંપૂર્ણ મુક્તિ આપો.