વરાહપુરાણમ્

યોઽન્યથા ભાવયેદેતત્ પક્ષપાતેન સુવ્રત । સ યાતિ નરકં ઘોરં રૌરવં પાપપૂરુષઃ ।। ૭૨.

હે સુવ્રત, જે માણસ આને જુદું-જુદું માને છે અને પક્ષપાત રાખે છે, એ પાપી ભયાનક રૌરવ નામના નરકમાં જાય છે.

અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ઋગ્યજુઃ સામ એવ ચ । નૈતસ્મિન્ ભેદમસ્યાસ્તિ સર્વેષાં દ્વિજસત્તમ ।। ૭૨.

હું બ્રહ્મા છું, વિષ્ણુ છું અને ઋગ્વેદ, યજુરવેદ અને સામવેદ પણ હું જ છું. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધામાં કોઈ પણ જાતનો ભેદ નથી.

રુદ્ર ઉવાચ । શ્રૃણુ ચાન્યદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૌતૂહલસમન્વિતમ્ । અપૂર્વભૂતં સલિલે મગ્નેન મુનિપુંગવ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હવે વધુ એક અનોખી વાત સાંભળ, જે જળમાં ડૂબેલા સમયે બની હતી અને જેની તને જિજ્ઞાસા છે, હે મહાન મુનિ.

બ્રહ્માણાઽહં પુરા સૃષ્ટઃ પ્રોક્તશ્ચ સૃજ વૈ પ્રજાઃ । અવિજ્ઞાનસમર્થોઽહં નિમગ્નઃ સલિલે દ્વિજ ।। ૭૩.

પહેલાં બ્રહ્માએ મને સર્જ્યો અને કહ્યું કે, 'પ્રજાઓનું સર્જન કર.' પણ હું યોગ્ય સમજ વિના જળમાં ડૂબેલો રહ્યો, હે દ્વિજ.

તત્ર યાવત્ ક્ષણં ચૈકં તિષ્ઠામિ પરમેશ્વરમ્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં ધ્યાયન્ પ્રયતમાનસઃ ।। ૭૩.

ત્યાં હું એક ક્ષણ સુધી સ્થિર રહી, મન એકાગ્ર કરીને પરમેશ્વરની, અંગૂઠા જેટલા આકારના પુરુષની, ધ્યાનમાં લીધી.

તાવજ્જલાત્ સમુત્તસ્થુઃ પ્રલયાગ્નિસમપ્રભાઃ । પુરુષા દશ ચૈકશ્ચ તાપયન્તોંશુભિર્જલમ્ ।। ૭૩.

એ સમયે જળમાંથી દસ અને એક પુરુષ ઊભા થયા, જે પ્રલયાગ્નિ જેવી તેજસ્વી કિરણોથી પાણી ગરમ કરતાં હતા.

મયા પૃષ્ટાઃ કે ભવન્તો જલાદુત્તીર્ય તેજસા । તાપયન્તો જલં ચેદં ક્વ વા યાસ્યથ સંશત ।। ૭૩.

હું એમને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, જળમાંથી તેજ સાથે બહાર આવ્યા છો અને આ પાણી ગરમ કરો છો? હવે કયાં જશો, કહો તો?'

એવમુક્તા મયા તે તુ નોચુઃ કિંચન સત્તમાઃ । એવમેવ ગતાસ્તૂષ્ણીં તે નરા દ્વિજપુંગવ ।। ૭૩.

હું એમને આમ પૂછ્યું, પણ એ ઉત્તમ પુરુષોએ કંઈ બોલ્યા નહીં; એ પુરુષો ચુપચાપ જતાં રહ્યા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તતસ્તેષામનુ મહાપુરુષોઽતીવશોભનઃ । સ તસ્મિન્ મેઘસંકાશઃ પુણ્ડરીકનિભેક્ષણઃ ।। ૭૩.

એ પછી તેમના પાછળ એક મહાન પુરુષ પ્રગટ થયા, જે બહુ જ સુંદર, મેઘ જેવા શ્યામ અને કમળની આંખો ધરાવતા હતા.

તમહં પૃષ્ટવાન્ કસ્ત્વં કે ચેમે પુરુષા ગાતાઃ । કિં વા પ્રયોજનમિહ કથ્યતાં પુરુષર્ષભ ।। ૭૩.

હું એમને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? આ પુરુષો કોણ હતા, જે ગયા? અને તમારું અહીં આવવાનું કારણ શું છે? કહો, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.'

પુરુષ ઉવાચ । ય એતે વૈ ગતાઃ પૂર્વં પુરુષા દીપ્તતેજસઃ । આદિત્યાસ્તે ત્વરં યાન્તિ ધ્યાતા વૈ બ્રહ્મણા ભવ ।। ૭૩.

એ પુરુષે કહ્યું: 'જે તેજસ્વી પુરુષો પહેલાં ગયા, એ બધા આદિત્ય છે; બ્રહ્માએ ધ્યાન કર્યો એટલે તેઓ ઝડપથી આગળ વધ્યા, હે ભવ.'

સૃષ્ટિં સૃજતિ વૈ બ્રહ્મા તદર્થં યાન્ત્યમી નરાઃ । પ્રતિપાલનાય તસ્યાસ્તુ સૃષ્ટેર્દેવ ન સંશયઃ ।। ૭૩.

બ્રહ્મા સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે; એ માટે આ પુરુષો જાય છે, જેથી સૃષ્ટિનું રક્ષણ થાય—હે દેવ, એમાં કોઈ સંશય નથી.

શમ્ભુરુવાચ । ભગવન્ કથં જાનીષે મહાપુરુષસત્તમ । ભવેતિ નામ્ના તત્સર્વં કથયસ્વ પરો હ્યહમ્ ।। ૭૩.

શંભુએ કહ્યું: 'હે ભગવન, તમને આ બધું કેવી રીતે ખબર છે, હે મહાપુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ? આ બધું કયા નામથી ઓળખાય છે? કહો, હું જાણવાની ઇચ્છા રાખું છું.'

એવમુક્તસ્તુ રુદ્રેણ સ પુમાન્ પ્રત્યભાષત । અહં નારાયણો દેવો જલશાયી સનાતનઃ ।। ૭૩.

રુદ્રે આમ પૂછ્યું ત્યારે એ પુરુષે જવાબ આપ્યો: 'હું નારાયણ છું, સદાય જળ પર શયન કરતો અને શાશ્વત દેવ છું.'

દિવ્યં ચક્ષુર્ભવતુ વૈ તવ માં પશ્ય યત્નતઃ । એવમુક્તસ્તદા તેન યાવદ્ પશ્યામ્યહં તુ તમ્ ।। ૭૩.

'તું દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કર, મને ધ્યાનપૂર્વક જો.' એમ કહી તેમણે કહ્યું, અને પછી મેં તેમને જોયા.

તાવદઙ્ગુષ્ઠમાત્રં તુ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ । તમેવાહં પ્રપશ્યામિ તસ્ય નાભૌ તુ પઙ્કજમ્ ।। ૭૩.

એ સમયે મેં તેમને અંગૂઠા જેટલા આકારના, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા જોયા; અને તેમના નાભિમાં એક કમળ હતું.

બ્રહ્માણં તત્ર પશ્યામિ આત્માનં ચ તદઙ્કતઃ । એવં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં તતો હર્ષમુપાગતઃ । તં સ્તોતું દ્વિજશાર્દૂલ મતિર્મે સમજાયત ।। ૭૩.

ત્યાં મેં બ્રહ્માને જોયા અને તેમના બાજુમાં પોતાને પણ જોયો; એ મહાત્માને જોઈને મને આનંદ થયો અને તેમને સ્તુતિ કરવાની ઈચ્છા મનમાં જાગી, હે દ્વિજોમાં વાઘ.

તસ્ય મૂર્તૌ તુ જાતાયાં સક્તોત્રેણાનેન સુવ્રત । સ્તુતો મયા સ વિશ્વાત્મા તપસા સ્મૃતકર્મણા ।। ૭૩.

હે સુવ્રત, જ્યારે એ રૂપ પ્રગટ થયું, ત્યારે મેં તપ અને ભગવાનના કાર્યોનું સ્મરણ કરીને, આ સ્તોત્રથી સર્વવિશ્વના આત્મા ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

રુદ્ર ઉવાચ । નમોઽસ્ત્વનન્તાય વિશુદ્ધચેતસે સરૂપરૂપાય સહસ્ત્રબાહવે । સહસ્ત્રરશ્મિપ્રવરાય વેધસે વિશાલદેહાય વિશુદ્ધકર્મિણે ।। ૭૩.

રુદ્ર બોલ્યા: અનંત, શુદ્ધ ચિત્તવાળા, અનેક રૂપ ધરાવતા, હજાર હાથવાળા, હજારો કિરણોથી તેજસ્વી, વિશાળ દેહવાળા અને શુદ્ધ કર્મ કરનાર ભગવાનને નમસ્કાર છે.

સમસ્તવિશ્વાર્તિહરાય શમ્ભવે સહસ્ત્રસૂર્યાનિલતિગ્મતેજસે । સમસ્તવિદ્યાવિધૃતાય ચક્રિણે સમસ્તગીર્વાણનુતે સદાઽનઘ ।। ૭૩.

સમગ્ર વિશ્વના દુઃખ દૂર કરનાર શંભુ, હજાર સૂર્ય અને પવન કરતાં પણ વધુ તેજ ધરાવતા, સર્વ જ્ઞાનના આધાર, ચક્રધારી, સર્વ દેવતાઓ દ્વારા હંમેશા પૂજાતા અને નિર્દોષ ભગવાનને નમસ્કાર છે.

અનાદિદેવોઽચ્યુત શેષશેખર પ્રભો વિભો ભૂતપતે મહેશ્વર । મરુત્પતે સર્વપતે જગત્પતે ભુવઃ પતે ભુવનપતે સદા નમઃ ।। ૭૩.

આદિ રહિત, અચ્યૂત, શેષનાગને મસ્તકે ધારણ કરનાર, સર્વના સ્વામી, સર્વવ્યાપક, ભૂતપતિ, મહેશ્વર, પવનના સ્વામી, સર્વના સ્વામી, જગતના સ્વામી, પૃથ્વીના સ્વામી અને સમગ્ર વિશ્વના સ્વામી એવા ભગવાનને હંમેશા નમસ્કાર છે.

જલેશ નારાયણ વિશ્વશંકર ક્ષિતીશ વિશ્વેશ્વર વિશ્વલોચન । શશાઙ્કસૂર્યાચ્યુત વીર વિશ્વગા - પ્રતર્ક્યમૂર્ત્તેઽમૃતમૂર્તિરવ્યયઃ ।। ૭૩.

જળના સ્વામી, નારાયણ, વિશ્વના કલ્યાણકર્તા, પૃથ્વીના સ્વામી, વિશ્વના ઈશ્વર, સર્વત્ર દ્રષ્ટિ ધરાવતા, ચંદ્ર, સૂર્ય, અચ્યૂત, વીર, સર્વવ્યાપી, અકલ્પનીય રૂપ ધરાવતા, અમૃતમય અને અવિનાશી ભગવાનને નમસ્કાર છે.

જ્વલદ્હુતાશાર્ચિવિરુદ્ધમણ્ડલ પ્રપાહિ નારાયણ વિશ્વતોમુખ । નમોઽસ્તુ દેવાર્ત્તિહરામૃતાવ્યય પ્રપાહિ માં શરણગતં સદાચ્યુત ।। ૭૩.

જ્યોતિર્મય મંડળથી અગ્નિના જ્વાળાઓને પણ પરાજય આપનાર, સર્વત્ર મુખ ધરાવતા નારાયણ, દેવતાઓના દુઃખ દૂર કરનાર, અમૃત અને અવિનાશી ભગવાનને નમસ્કાર છે; હે અચ્યૂત, શરણમાં આવેલા મને હંમેશા રક્ષો.

વક્ત્રાણ્યનેકાનિ વિભો તવાહં પશ્યામિ મધ્યસ્થગતં પુરાણમ્ । બ્રહ્માણમીશં જગતાં પ્રસૂતિં નમોઽસ્તુ તુભ્યં તુ પિતામહાય ।। ૭૩.

હે સર્વવ્યાપક ભગવાન, હું તમારા અનેક મુખો જોઈ રહ્યો છું, જેમાં મધ્યમાં પ્રાચીન બ્રહ્મા, જગતના સ્વામી અને સર્વ સૃષ્ટિના મૂળરૂપે છે; હે પિતામહ, તમને નમસ્કાર છે.

સંસારચક્રભ્રમણૈરનેકૈઃ ક્વચિદ્ ભવાન્ દેવવરાદિદેવ । સન્માર્ગિભિર્જ્ઞાનવિશુદ્ધસત્ત્વૈ - રુપાસ્યસે કિં પ્રલપામ્યહં ત્વામ્ ।। ૭૩.

અગણિત જન્મમરણના ચક્રમાં ફર્યા પછી, હે દેવતાઓના દેવ, સાચો માર્ગ શોધનારા અને જ્ઞાનથી શુદ્ધ થયેલા લોકો જ ક્યારેક તમને અનુભવી શકે છે; તો પછી હું કેમ વ્યર્થમાં તમારી વાત કરું?

એકં ભવન્તં પ્રકૃતેઃ પરસ્તાદ્ યો વેત્ત્યસૌ સર્વવિદાદિબોદ્ધા । ગુણા ન તેષુ પ્રસભં વિભેદ્યા વિશાલમૂર્તિર્હિ સુસૂક્ષ્મરૂપઃ ।। ૭૩.

જે તમને પ્રકૃતિથી પર છે એમ ઓળખે છે, એ જ સાચા જ્ઞાની છે; તમારા ગુણો અલગ પાડીને ઓળખી શકાય એવા નથી, કેમ કે તમારું વિશાળ રૂપ અત્યંત સૂક્ષ્મ પણ છે.

નિર્વાક્યો નિર્મનો વિગતેન્દ્રિયોઽસિ કર્માભવાન્નો વિગતૈકકર્મા । સંસારવાંસ્ત્વં હિ ન તાદૃશોઽસિ પુનઃ કથં દેવવરાસિ વેદ્યઃ ।। ૭૩.

તમે વાણી, મન અને ઇન્દ્રિયોથી પર છો; તમે કર્મથી બંધાયેલા નથી, એક જ કર્મમાં સીમિત નથી; તમે સંસારના બંધનથી મુક્ત છો, તો હે દેવાધિદેવ, તમને કેવી રીતે ઓળખી શકાય?

મૂર્તામૂર્તં ત્વતુલં લભ્યતે તે પરં વપુર્દેવ વિશુદ્ધભાવૈઃ । સંસારવિચ્છિત્તિકરૈર્યજદ્ભિ - રતોઽવસીયેત ચતુર્ભુજસ્ત્વમ્ ।। ૭૩.

તમારું રૂપ, જે દૃશ્ય અને અદૃશ્ય, તુલનાતીત છે, શુદ્ધ ભાવવાળા અને સંસારના બંધન તોડી નાખનારા યજ્ઞ કરનારા લોકો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે; ત્યારે તેઓ તમને ચતુરભુજ રૂપે અનુભવે છે.

પરં ન જાનન્તિ યતો વપુસ્તે દેવાદયોઽપ્યદ્ભુતકારણં તત્ । અતોઽવતારોક્તતનું પુરાણ - મારાધયેયુઃ કમલાસનાદ્યાઃ ।। ૭૩.

તમારું એ પરમ અને અદ્ભુત રૂપ દેવતાઓને પણ જાણી શકાયું નથી; તેથી કમલાસન બ્રહ્મા અને અન્ય લોકો તમારા અવતારરૂપ પ્રાચીન સ્વરૂપની ઉપાસના કરે છે.