વરાહપુરાણમ્

યોઽયં વિષ્ણુસ્તુ દશધા કીર્ત્યતે ચૈકધા દ્વિજાઃ । સ આદિત્યો મહાભાગ યોગૈશ્વર્યસમન્વિતઃ ।। ૭૨.

હે દ્વિજો, આ વિષ્ણુને દસ રીતે અને એક રીતે પણ વખાણવામાં આવે છે; એ મહાભાગ્યશાળી આદિત્ય છે, યોગશક્તિ અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે.

સ દેવકાર્યાણિ સદા કુરુતે પરમેશ્વરઃ । મનુષ્યભાવમાશ્રિત્ય સ માં સ્તૌતિ યુગે યુગે । લોકમાર્ગપ્રવૃત્ત્યર્થં દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે ।। ૭૨.

એ પરમેશ્વર હંમેશા દેવકાર્ય કરે છે, માનવરૂપ ધારણ કરે છે; દરેક યુગમાં, એ લોકમાર્ગની સ્થાપના અને દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે મને સ્તુતિ કરે છે.

અહં ચ વરદસ્તસ્ય દ્વાપરે દ્વાપરે દ્વિજ । અહં ચ તં સદા સ્તૌમિ શ્વેતદ્વીપે કૃતે યુગે ।। ૭૨.

હે દ્વિજ, દરેક દ્વાપર યુગમાં હું એને વરદાન આપું છું; અને કૃતયુગમાં શ્વેતદ્વીપે હંમેશા એની સ્તુતિ કરું છું.

સૃષ્ટિકાલે ચતુર્વક્ત્રં સ્તૌમિ કાલો ભવામિ ચ । બ્રહ્મા દેવાસુરા સ્તૌતિ માં સદા તુ કૃતે યુગે । લિઙ્ગમૂર્તિં ચ માં દેવા યજન્તે ભોગકાઙ્ક્ષિણઃ ।। ૭૨.

સૃષ્ટિના સમયે, હું ચતુર્મુખ બ્રહ્માની સ્તુતિ કરું છું અને કાલરૂપે રહું છું; કૃતયુગમાં બ્રહ્મા, દેવો અને અસુરો હંમેશા મારી સ્તુતિ કરે છે; ભોગની ઇચ્છાવાળા દેવો મારી લિંગમૂર્તિનું પૂજન કરે છે.

સહસ્ત્રશીર્ષકં દેવં મનસા તુ મુમુક્ષવઃ । યજન્તે યં સ વિશ્વાત્મા દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ ।। ૭૨.

મુક્તિ ઇચ્છનાર લોકો મનથી સહસ્ત્રમસ્તક દેવની ઉપાસના કરે છે; એ જ સર્વાત્મા, ભગવાન નારાયણ છે.

બ્રહ્મયજ્ઞેન યે નિત્યં યજન્તે દ્વિજસત્તમાઃ । તે બ્રહ્માણં પ્રીણયન્તિ વેદો બ્રહ્મા પ્રકીર્તિતઃ ।। ૭૨.

જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો હંમેશા બ્રહ્મયજ્ઞ દ્વારા ઉપાસના કરે છે, તેઓ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરે છે; વેદને બ્રહ્મા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

નારાયણઃ શિવો વિષ્ણુઃ શંકર પુરુષોત્તમઃ । એતૈસ્તુ નામભિર્બ્રહ્મ પરં પ્રોક્તં સનાતનમ્ । તં ચ ચિન્તામયં યોગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૭૨.

નારાયણ, શિવ, વિષ્ણુ, શંકર અને પુરુષોત્તમ—આ નામોથી પરમ, શાશ્વત બ્રહ્મનું વર્ણન થાય છે; વિદ્વાનો તેને ચિંતામય યોગ કહે છે.

પશૂનાં શમનં યજ્ઞે હોમકર્મ ચ યદ્ભવેત્ । તદોમિતિ ચ વિખ્યાતં તત્રાહં સંવ્યવસ્થિતઃ ।। ૭૨.

યજ્ઞમાં પશુઓનું શમન અને હોદાનાં કર્મ જે થાય છે, તેને 'ઑમ' કહે છે; તેમાં હું સ્થિત છું.

કર્મવેદયુજાં વિપ્ર બ્રહ્મા વિષ્ણુર્મહેશ્વરઃ । વયં ત્રયોઽપિ મન્ત્રાદ્યા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।। ૭૨.

હે વિદ્વાન, કર્મવેદ સાથે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર જોડાયેલા છે; અમે ત્રણેય પણ મંત્રરૂપ છીએ—આમાં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

અહં વિષ્ણુસ્તથા વેદા બ્રહ્મ કર્માણિ ચાપ્યુત । એતત્ ત્રયં ત્વેકમેવ ન પૃથગ્ ભાવયેત્ સુધીઃ ।। ૭૨.

હું વિષ્ણુ છું, એ જ રીતે વેદો, બ્રહ્મા અને કર્મ પણ હું જ છું. આ ત્રણેય વાસ્તવમાં એક જ છે, સમજદાર માણસે કદીયે તેને અલગ-અલગ ન સમજવું જોઈએ.

યોઽન્યથા ભાવયેદેતત્ પક્ષપાતેન સુવ્રત । સ યાતિ નરકં ઘોરં રૌરવં પાપપૂરુષઃ ।। ૭૨.

હે સુવ્રત, જે માણસ આને જુદું-જુદું માને છે અને પક્ષપાત રાખે છે, એ પાપી ભયાનક રૌરવ નામના નરકમાં જાય છે.

અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ઋગ્યજુઃ સામ એવ ચ । નૈતસ્મિન્ ભેદમસ્યાસ્તિ સર્વેષાં દ્વિજસત્તમ ।। ૭૨.

હું બ્રહ્મા છું, વિષ્ણુ છું અને ઋગ્વેદ, યજુરવેદ અને સામવેદ પણ હું જ છું. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધામાં કોઈ પણ જાતનો ભેદ નથી.

રુદ્ર ઉવાચ । શ્રૃણુ ચાન્યદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૌતૂહલસમન્વિતમ્ । અપૂર્વભૂતં સલિલે મગ્નેન મુનિપુંગવ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હવે વધુ એક અનોખી વાત સાંભળ, જે જળમાં ડૂબેલા સમયે બની હતી અને જેની તને જિજ્ઞાસા છે, હે મહાન મુનિ.

બ્રહ્માણાઽહં પુરા સૃષ્ટઃ પ્રોક્તશ્ચ સૃજ વૈ પ્રજાઃ । અવિજ્ઞાનસમર્થોઽહં નિમગ્નઃ સલિલે દ્વિજ ।। ૭૩.

પહેલાં બ્રહ્માએ મને સર્જ્યો અને કહ્યું કે, 'પ્રજાઓનું સર્જન કર.' પણ હું યોગ્ય સમજ વિના જળમાં ડૂબેલો રહ્યો, હે દ્વિજ.

તત્ર યાવત્ ક્ષણં ચૈકં તિષ્ઠામિ પરમેશ્વરમ્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં ધ્યાયન્ પ્રયતમાનસઃ ।। ૭૩.

ત્યાં હું એક ક્ષણ સુધી સ્થિર રહી, મન એકાગ્ર કરીને પરમેશ્વરની, અંગૂઠા જેટલા આકારના પુરુષની, ધ્યાનમાં લીધી.

તાવજ્જલાત્ સમુત્તસ્થુઃ પ્રલયાગ્નિસમપ્રભાઃ । પુરુષા દશ ચૈકશ્ચ તાપયન્તોંશુભિર્જલમ્ ।। ૭૩.

એ સમયે જળમાંથી દસ અને એક પુરુષ ઊભા થયા, જે પ્રલયાગ્નિ જેવી તેજસ્વી કિરણોથી પાણી ગરમ કરતાં હતા.

મયા પૃષ્ટાઃ કે ભવન્તો જલાદુત્તીર્ય તેજસા । તાપયન્તો જલં ચેદં ક્વ વા યાસ્યથ સંશત ।। ૭૩.

હું એમને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, જળમાંથી તેજ સાથે બહાર આવ્યા છો અને આ પાણી ગરમ કરો છો? હવે કયાં જશો, કહો તો?'

એવમુક્તા મયા તે તુ નોચુઃ કિંચન સત્તમાઃ । એવમેવ ગતાસ્તૂષ્ણીં તે નરા દ્વિજપુંગવ ।। ૭૩.

હું એમને આમ પૂછ્યું, પણ એ ઉત્તમ પુરુષોએ કંઈ બોલ્યા નહીં; એ પુરુષો ચુપચાપ જતાં રહ્યા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તતસ્તેષામનુ મહાપુરુષોઽતીવશોભનઃ । સ તસ્મિન્ મેઘસંકાશઃ પુણ્ડરીકનિભેક્ષણઃ ।। ૭૩.

એ પછી તેમના પાછળ એક મહાન પુરુષ પ્રગટ થયા, જે બહુ જ સુંદર, મેઘ જેવા શ્યામ અને કમળની આંખો ધરાવતા હતા.

તમહં પૃષ્ટવાન્ કસ્ત્વં કે ચેમે પુરુષા ગાતાઃ । કિં વા પ્રયોજનમિહ કથ્યતાં પુરુષર્ષભ ।। ૭૩.

હું એમને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો? આ પુરુષો કોણ હતા, જે ગયા? અને તમારું અહીં આવવાનું કારણ શું છે? કહો, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.'

પુરુષ ઉવાચ । ય એતે વૈ ગતાઃ પૂર્વં પુરુષા દીપ્તતેજસઃ । આદિત્યાસ્તે ત્વરં યાન્તિ ધ્યાતા વૈ બ્રહ્મણા ભવ ।। ૭૩.

એ પુરુષે કહ્યું: 'જે તેજસ્વી પુરુષો પહેલાં ગયા, એ બધા આદિત્ય છે; બ્રહ્માએ ધ્યાન કર્યો એટલે તેઓ ઝડપથી આગળ વધ્યા, હે ભવ.'

સૃષ્ટિં સૃજતિ વૈ બ્રહ્મા તદર્થં યાન્ત્યમી નરાઃ । પ્રતિપાલનાય તસ્યાસ્તુ સૃષ્ટેર્દેવ ન સંશયઃ ।। ૭૩.

બ્રહ્મા સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે; એ માટે આ પુરુષો જાય છે, જેથી સૃષ્ટિનું રક્ષણ થાય—હે દેવ, એમાં કોઈ સંશય નથી.

શમ્ભુરુવાચ । ભગવન્ કથં જાનીષે મહાપુરુષસત્તમ । ભવેતિ નામ્ના તત્સર્વં કથયસ્વ પરો હ્યહમ્ ।। ૭૩.

શંભુએ કહ્યું: 'હે ભગવન, તમને આ બધું કેવી રીતે ખબર છે, હે મહાપુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ? આ બધું કયા નામથી ઓળખાય છે? કહો, હું જાણવાની ઇચ્છા રાખું છું.'

એવમુક્તસ્તુ રુદ્રેણ સ પુમાન્ પ્રત્યભાષત । અહં નારાયણો દેવો જલશાયી સનાતનઃ ।। ૭૩.

રુદ્રે આમ પૂછ્યું ત્યારે એ પુરુષે જવાબ આપ્યો: 'હું નારાયણ છું, સદાય જળ પર શયન કરતો અને શાશ્વત દેવ છું.'

દિવ્યં ચક્ષુર્ભવતુ વૈ તવ માં પશ્ય યત્નતઃ । એવમુક્તસ્તદા તેન યાવદ્ પશ્યામ્યહં તુ તમ્ ।। ૭૩.

'તું દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કર, મને ધ્યાનપૂર્વક જો.' એમ કહી તેમણે કહ્યું, અને પછી મેં તેમને જોયા.

તાવદઙ્ગુષ્ઠમાત્રં તુ જ્વલદ્ભાસ્કરતેજસમ્ । તમેવાહં પ્રપશ્યામિ તસ્ય નાભૌ તુ પઙ્કજમ્ ।। ૭૩.

એ સમયે મેં તેમને અંગૂઠા જેટલા આકારના, સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા જોયા; અને તેમના નાભિમાં એક કમળ હતું.

બ્રહ્માણં તત્ર પશ્યામિ આત્માનં ચ તદઙ્કતઃ । એવં દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં તતો હર્ષમુપાગતઃ । તં સ્તોતું દ્વિજશાર્દૂલ મતિર્મે સમજાયત ।। ૭૩.

ત્યાં મેં બ્રહ્માને જોયા અને તેમના બાજુમાં પોતાને પણ જોયો; એ મહાત્માને જોઈને મને આનંદ થયો અને તેમને સ્તુતિ કરવાની ઈચ્છા મનમાં જાગી, હે દ્વિજોમાં વાઘ.

તસ્ય મૂર્તૌ તુ જાતાયાં સક્તોત્રેણાનેન સુવ્રત । સ્તુતો મયા સ વિશ્વાત્મા તપસા સ્મૃતકર્મણા ।। ૭૩.

હે સુવ્રત, જ્યારે એ રૂપ પ્રગટ થયું, ત્યારે મેં તપ અને ભગવાનના કાર્યોનું સ્મરણ કરીને, આ સ્તોત્રથી સર્વવિશ્વના આત્મા ભગવાનની સ્તુતિ કરી.

રુદ્ર ઉવાચ । નમોઽસ્ત્વનન્તાય વિશુદ્ધચેતસે સરૂપરૂપાય સહસ્ત્રબાહવે । સહસ્ત્રરશ્મિપ્રવરાય વેધસે વિશાલદેહાય વિશુદ્ધકર્મિણે ।। ૭૩.

રુદ્ર બોલ્યા: અનંત, શુદ્ધ ચિત્તવાળા, અનેક રૂપ ધરાવતા, હજાર હાથવાળા, હજારો કિરણોથી તેજસ્વી, વિશાળ દેહવાળા અને શુદ્ધ કર્મ કરનાર ભગવાનને નમસ્કાર છે.