વરાહપુરાણમ્

તેષાં ગૌતમશાપાદ્ધિ ભવિષ્યન્ત્યન્વયે દ્વિજાઃ । તેષાં મધ્યે સદાચારા યે તે મચ્છાસને રતાઃ ।। ૭૧.

ગૌતમના શાપથી, બ્રાહ્મણો એમના વંશમાં જન્મ લેશે; તેમા જે લોકો સદાચારવાળા અને મારા ઉપદેશમાં તત્પર હશે.

સ્વર્ગં ચૈવાપવર્ગં ચ ઇતિ વૈ સંશયાત્ પુરા । વૈડાલિકાઽધો યાસ્યન્તિ મમ સંતતિદૂષકાઃ ।। ૭૧.

સ્વર્ગ કે મુક્તિ વિશે શંકા રાખનારા અને મારી વંશ પર કલંક લાવનારા લોકો, બિલાડીઓના લોકમાં જાશે.

પ્રાગ્ ગૌતમાગ્નિના દગ્ધાઃ પુનર્મદ્વચનાદ્ દ્વિજાઃ । નરકં તુ ગમિષ્યન્તિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।। ૭૧.

પહેલાં તેઓ ગૌતમના અગ્નિથી દાઝાયા હતા; હવે મારા આદેશથી એ દ્વિજો નિરંતર નરકમાં જાશે—આમાં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

રુદ્ર ઉવાચ । એવં મયા બ્રહ્મસુતાઃ પ્રોક્તા જગ્મુર્યથાગતમ્ । ગૌતમોઽપિ સ્વકં ગેહં જગામાશુ પરંતપઃ ।। ૭૧.

રુદ્રે કહ્યું: આમ, મેં બ્રહ્માના પુત્રોને કહ્યું અને તેઓ જેમ આવ્યા તેમ પાછા ગયા; પરમશત્રુવિનાશક ગૌતમ પણ તરત પોતાના ઘરે પાછો ગયો.

એતદ્ વઃ કથિતં વિપ્રા મયા ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ । એતસ્માદ્ વિપરીતો યઃ સ પાષણ્ડરતો ભવેત્ ।। ૭૧.

હે વિદ્વાનો, મેં તમને ધર્મના લક્ષણો કહી દીધાં; જે એના વિરુદ્ધ ચાલે છે, તે પાશંડમાં લાગણી ધરાવે છે.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । સર્વજ્ઞં સર્વકર્ત્તારં ભવં રુદ્રં પુરાતનમ્ । પ્રણમ્ય પ્રયતોઽગસ્ત્યઃ પપ્રચ્છ પરમેશ્વરમ્ ।। ૭૨.

શ્રીવરાહે કહ્યું: અગસ્ત્યે શ્રદ્ધાપૂર્વક સર્વજ્ઞ, સર્વકર્તા અને પ્રાચીન એવા ભવ રુદ્રને વંદન કરીને પરમેશ્વરને પ્રશ્ન કર્યો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । ભવાન્ બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ત્રયમેતત્ ત્રયી સ્મૃતા । દીપોઽગ્નિર્દોપસંયોગૈઃ સર્વશાસ્ત્રેષુ સર્વતઃ ।। ૭૨.

અગસ્ત્યે કહ્યું: તમે, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ—આ ત્રણેયને ત્રૈવીદ્ય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે; જેમ દીવો અગ્નિ સાથે જોડાય છે, તેમ તમે સર્વ શાસ્ત્રોમાં સર્વત્ર રહેલા છો.

કસ્મિન્ પ્રધાનો ભગવાન્ કાલે કસ્મિન્નધોક્ષજઃ । બ્રહ્મા વા એતદાચક્ષ્વ મમ દેવ ત્રિલોચન ।। ૭૨.

હે ત્રિનેત્રધારી દેવ, કયા સમયમાં કયો ભગવાન મુખ્ય છે? ક્યારે અધોક્ષજ મહાન છે? કે પછી બ્રહ્મા? કૃપા કરીને મને કહો.

રુદ્ર ઉવાચ । વિષ્ણુરેવ પરં બ્રહ્મ ત્રિભેદમિહ પઠ્યતે । વેદસિદ્ધાન્તમાર્ગેષુ તન્ન જાનન્તિ મોહતાઃ ।। ૭૨.

રુદ્રે કહ્યું: વિષ્ણુ જ પરમ બ્રહ્મ છે, અહીં તેને ત્રણ રૂપે વર્ણવાય છે; વેદના નિષ્કર્ષના માર્ગે પણ, મોહિત લોકો આ વાત જાણતા નથી.

વિશપ્રવેશને ધાતુસ્તત્ર ષ્ણુ પ્રત્યયાદનુ । વિષ્ણુર્યઃ સર્વદેવેષુ પરમાત્મા સનાતનઃ ।। ૭૨.

'વિશ' ધાતુમાં 'ષ્નુ' પ્રત્યય જોડવાથી, વિષ્ણુ સર્વ દેવોમાં શાશ્વત પરમાત્મા છે.

યોઽયં વિષ્ણુસ્તુ દશધા કીર્ત્યતે ચૈકધા દ્વિજાઃ । સ આદિત્યો મહાભાગ યોગૈશ્વર્યસમન્વિતઃ ।। ૭૨.

હે દ્વિજો, આ વિષ્ણુને દસ રીતે અને એક રીતે પણ વખાણવામાં આવે છે; એ મહાભાગ્યશાળી આદિત્ય છે, યોગશક્તિ અને ઐશ્વર્યથી યુક્ત છે.

સ દેવકાર્યાણિ સદા કુરુતે પરમેશ્વરઃ । મનુષ્યભાવમાશ્રિત્ય સ માં સ્તૌતિ યુગે યુગે । લોકમાર્ગપ્રવૃત્ત્યર્થં દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે ।। ૭૨.

એ પરમેશ્વર હંમેશા દેવકાર્ય કરે છે, માનવરૂપ ધારણ કરે છે; દરેક યુગમાં, એ લોકમાર્ગની સ્થાપના અને દેવકાર્યની સિદ્ધિ માટે મને સ્તુતિ કરે છે.

અહં ચ વરદસ્તસ્ય દ્વાપરે દ્વાપરે દ્વિજ । અહં ચ તં સદા સ્તૌમિ શ્વેતદ્વીપે કૃતે યુગે ।। ૭૨.

હે દ્વિજ, દરેક દ્વાપર યુગમાં હું એને વરદાન આપું છું; અને કૃતયુગમાં શ્વેતદ્વીપે હંમેશા એની સ્તુતિ કરું છું.

સૃષ્ટિકાલે ચતુર્વક્ત્રં સ્તૌમિ કાલો ભવામિ ચ । બ્રહ્મા દેવાસુરા સ્તૌતિ માં સદા તુ કૃતે યુગે । લિઙ્ગમૂર્તિં ચ માં દેવા યજન્તે ભોગકાઙ્ક્ષિણઃ ।। ૭૨.

સૃષ્ટિના સમયે, હું ચતુર્મુખ બ્રહ્માની સ્તુતિ કરું છું અને કાલરૂપે રહું છું; કૃતયુગમાં બ્રહ્મા, દેવો અને અસુરો હંમેશા મારી સ્તુતિ કરે છે; ભોગની ઇચ્છાવાળા દેવો મારી લિંગમૂર્તિનું પૂજન કરે છે.

સહસ્ત્રશીર્ષકં દેવં મનસા તુ મુમુક્ષવઃ । યજન્તે યં સ વિશ્વાત્મા દેવો નારાયણઃ સ્વયમ્ ।। ૭૨.

મુક્તિ ઇચ્છનાર લોકો મનથી સહસ્ત્રમસ્તક દેવની ઉપાસના કરે છે; એ જ સર્વાત્મા, ભગવાન નારાયણ છે.

બ્રહ્મયજ્ઞેન યે નિત્યં યજન્તે દ્વિજસત્તમાઃ । તે બ્રહ્માણં પ્રીણયન્તિ વેદો બ્રહ્મા પ્રકીર્તિતઃ ।। ૭૨.

જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો હંમેશા બ્રહ્મયજ્ઞ દ્વારા ઉપાસના કરે છે, તેઓ બ્રહ્માને પ્રસન્ન કરે છે; વેદને બ્રહ્મા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

નારાયણઃ શિવો વિષ્ણુઃ શંકર પુરુષોત્તમઃ । એતૈસ્તુ નામભિર્બ્રહ્મ પરં પ્રોક્તં સનાતનમ્ । તં ચ ચિન્તામયં યોગં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।। ૭૨.

નારાયણ, શિવ, વિષ્ણુ, શંકર અને પુરુષોત્તમ—આ નામોથી પરમ, શાશ્વત બ્રહ્મનું વર્ણન થાય છે; વિદ્વાનો તેને ચિંતામય યોગ કહે છે.

પશૂનાં શમનં યજ્ઞે હોમકર્મ ચ યદ્ભવેત્ । તદોમિતિ ચ વિખ્યાતં તત્રાહં સંવ્યવસ્થિતઃ ।। ૭૨.

યજ્ઞમાં પશુઓનું શમન અને હોદાનાં કર્મ જે થાય છે, તેને 'ઑમ' કહે છે; તેમાં હું સ્થિત છું.

કર્મવેદયુજાં વિપ્ર બ્રહ્મા વિષ્ણુર્મહેશ્વરઃ । વયં ત્રયોઽપિ મન્ત્રાદ્યા નાત્ર કાર્યા વિચારણા ।। ૭૨.

હે વિદ્વાન, કર્મવેદ સાથે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વર જોડાયેલા છે; અમે ત્રણેય પણ મંત્રરૂપ છીએ—આમાં કોઈ વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

અહં વિષ્ણુસ્તથા વેદા બ્રહ્મ કર્માણિ ચાપ્યુત । એતત્ ત્રયં ત્વેકમેવ ન પૃથગ્ ભાવયેત્ સુધીઃ ।। ૭૨.

હું વિષ્ણુ છું, એ જ રીતે વેદો, બ્રહ્મા અને કર્મ પણ હું જ છું. આ ત્રણેય વાસ્તવમાં એક જ છે, સમજદાર માણસે કદીયે તેને અલગ-અલગ ન સમજવું જોઈએ.

યોઽન્યથા ભાવયેદેતત્ પક્ષપાતેન સુવ્રત । સ યાતિ નરકં ઘોરં રૌરવં પાપપૂરુષઃ ।। ૭૨.

હે સુવ્રત, જે માણસ આને જુદું-જુદું માને છે અને પક્ષપાત રાખે છે, એ પાપી ભયાનક રૌરવ નામના નરકમાં જાય છે.

અહં બ્રહ્મા ચ વિષ્ણુશ્ચ ઋગ્યજુઃ સામ એવ ચ । નૈતસ્મિન્ ભેદમસ્યાસ્તિ સર્વેષાં દ્વિજસત્તમ ।। ૭૨.

હું બ્રહ્મા છું, વિષ્ણુ છું અને ઋગ્વેદ, યજુરવેદ અને સામવેદ પણ હું જ છું. હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આ બધામાં કોઈ પણ જાતનો ભેદ નથી.

રુદ્ર ઉવાચ । શ્રૃણુ ચાન્યદ્ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૌતૂહલસમન્વિતમ્ । અપૂર્વભૂતં સલિલે મગ્નેન મુનિપુંગવ ।। ૭૩.

રુદ્રે કહ્યું: હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હવે વધુ એક અનોખી વાત સાંભળ, જે જળમાં ડૂબેલા સમયે બની હતી અને જેની તને જિજ્ઞાસા છે, હે મહાન મુનિ.

બ્રહ્માણાઽહં પુરા સૃષ્ટઃ પ્રોક્તશ્ચ સૃજ વૈ પ્રજાઃ । અવિજ્ઞાનસમર્થોઽહં નિમગ્નઃ સલિલે દ્વિજ ।। ૭૩.

પહેલાં બ્રહ્માએ મને સર્જ્યો અને કહ્યું કે, 'પ્રજાઓનું સર્જન કર.' પણ હું યોગ્ય સમજ વિના જળમાં ડૂબેલો રહ્યો, હે દ્વિજ.

તત્ર યાવત્ ક્ષણં ચૈકં તિષ્ઠામિ પરમેશ્વરમ્ । અઙ્ગુષ્ઠમાત્રં પુરુષં ધ્યાયન્ પ્રયતમાનસઃ ।। ૭૩.

ત્યાં હું એક ક્ષણ સુધી સ્થિર રહી, મન એકાગ્ર કરીને પરમેશ્વરની, અંગૂઠા જેટલા આકારના પુરુષની, ધ્યાનમાં લીધી.

તાવજ્જલાત્ સમુત્તસ્થુઃ પ્રલયાગ્નિસમપ્રભાઃ । પુરુષા દશ ચૈકશ્ચ તાપયન્તોંશુભિર્જલમ્ ।। ૭૩.

એ સમયે જળમાંથી દસ અને એક પુરુષ ઊભા થયા, જે પ્રલયાગ્નિ જેવી તેજસ્વી કિરણોથી પાણી ગરમ કરતાં હતા.

મયા પૃષ્ટાઃ કે ભવન્તો જલાદુત્તીર્ય તેજસા । તાપયન્તો જલં ચેદં ક્વ વા યાસ્યથ સંશત ।। ૭૩.

હું એમને પૂછ્યું: 'તમે કોણ છો, જળમાંથી તેજ સાથે બહાર આવ્યા છો અને આ પાણી ગરમ કરો છો? હવે કયાં જશો, કહો તો?'

એવમુક્તા મયા તે તુ નોચુઃ કિંચન સત્તમાઃ । એવમેવ ગતાસ્તૂષ્ણીં તે નરા દ્વિજપુંગવ ।। ૭૩.

હું એમને આમ પૂછ્યું, પણ એ ઉત્તમ પુરુષોએ કંઈ બોલ્યા નહીં; એ પુરુષો ચુપચાપ જતાં રહ્યા, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

તતસ્તેષામનુ મહાપુરુષોઽતીવશોભનઃ । સ તસ્મિન્ મેઘસંકાશઃ પુણ્ડરીકનિભેક્ષણઃ ।। ૭૩.

એ પછી તેમના પાછળ એક મહાન પુરુષ પ્રગટ થયા, જે બહુ જ સુંદર, મેઘ જેવા શ્યામ અને કમળની આંખો ધરાવતા હતા.