વરાહપુરાણમ્

કર્મકાણ્ડેન દેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ । તોષયામાસ રાજેન્દ્રસ્તમભેદેન ચિન્તયન્ ।। ૬.

રાજાએ હરી નારાયણ, દેવોના સ્વામીની, કર્મકાંડ દ્વારા આરાધના કરી, અને તેમને અભેદરૂપે મનમાં ધારણ કર્યા.

તતઃ કાલેન મહતા તસ્ય રાજ્ઞો મતિઃ કિલ । નિવૃત્તરાજ્યભોગસ્ય દ્ન્દ્વસ્યાન્તમુપેયુષી ।। ૬.

પછી લાંબા સમય પછી, રાજાએ રાજ્યભોગનો આનંદ માણ્યા પછી, તેના મનમાં દ્વંદ્વનો અંત આવ્યો.

તતઃ પુત્રં વિવસ્વન્તં શ્રેષ્ઠં ભ્રાતૃશતસ્ય હ । અભિષિચ્ય સ્વકે રાજ્યે તપોવનમુપાગમત્ ।। ૬.

પછી, પોતાના સો ભાઈઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુત્ર વિવસ્વતને રાજ્ય પર બેસાડી, રાજા તપovana તરફ ગયા.

પુષ્કરં નામ તીર્થાનાં પ્રવરં યત્ર કેશવઃ । પુણ્ડરીકાક્ષનામા તુ પૂજ્યતે તત્પરાયણૈઃ ।। ૬.

પવિત્ર તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુષ્કર નામના સ્થળે, જ્યાં પુંડરીકાક્ષ તરીકે ઓળખાતા કેશવ ભગવાન તેમના ભક્તો દ્વારા પૂજાય છે.

તત્ર ગત્વા સ રાજર્ષિઃ કાશ્મીરાધિપતિર્વસુઃ । અતિતીવ્રેણ તપસા સ્વશરીરમશોષયત્ ।। ૬.

ત્યાં કાશ્મીરના રાજા વસુ એ રાજર્ષિએ જઈને અત્યંત કઠિન તપ કરીને પોતાનું શરીર સુકવી નાખ્યું.

પુણ્ડરીકાક્ષપારં તુ સ્તવં ભક્ત્યા જપન્ બુધઃ । આરિરાધયિષુર્દેવં નારાયણમકલ્મષમ્ । સ્તોત્રાન્તે તલ્લયં પ્રાપ્તઃ સ રાજા રાજસત્તમઃ ।। ૬.

પંડરીકાક્ષના શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રને ભક્તિપૂર્વક જપતા, તે વિદ્વાન રાજાએ નિર્દોષ નારાયણ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છ્યા અને સ્તોત્ર પૂર્ણ થતાં જ એ શ્રેષ્ઠ રાજા તેમને એકરૂપ થઇ ગયો.

ધરણ્યુવાચ । પુણ્ડરીકાક્ષપારં તુ સ્તોત્રં દેવ કથં સ્મૃતમ્ । કીદૃશં તન્મમાચક્ષ્વ પરમેશ્વર તત્ત્વતઃ ।। ૬.

પૃથ્વીએ પૂછ્યું: 'હે પરમેશ્વર, પંડરીકાક્ષનું શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર કઈ રીતે યાદ રાખવામાં આવે છે? તે કયું છે અને કેવી રીતે છે? કૃપા કરીને મને સાચું કહો.'

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે મધુસૂદન । નમસ્તે સર્વલોકેશ નમસ્તે તિગ્મચક્રિણે ।। ૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હે પુંડરીકાક્ષ, તમને વંદન છે; હે મધુસૂદન, તમને વંદન છે; હે સર્વલોકના સ્વામી, તમને વંદન છે; હે તીખા ચક્રધારી, તમને વંદન છે.'

વિશ્વમૂર્તિં મહાબાહું વરદં સર્વતેજસમ્ । નમામિ પુણ્ડરીકાક્ષં વિદ્યાઽવિદ્યાત્મકં વિભુમ્ ।। ૬.

હું પુંડરીકાક્ષને વંદન કરું છું, જે સર્વરૂપ, મહાબાહુ, વરદાન આપનાર અને સર્વ તેજથી ભરપૂર છે, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંને સ્વરૂપે વ્યાપક છે.

આદિદેવં મહાદેવં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્ । ગમ્ભીરં સર્વદેવાનાં નમામિ મધુસૂદનમ્ ।। ૬.

હું મધુસૂદનને વંદન કરું છું, જે આદિદેવ, મહાદેવ, વેદ અને તેના અંગોનું જ્ઞાન ધરાવનાર, ઊંડા અને સર્વ દેવોના સ્વામી છે.

વિશ્વમૂર્તિં મહામૂર્તિં વિદ્યામૂર્તિં ત્રિમૂર્તિકમ્ । કવચં સર્વદેવાનાં નમસ્યે વારિજેક્ષણમ્ ।। ૬.

હું કમળની આંખવાળા ભગવાનને વંદન કરું છું, જે વિશ્વરૂપ, મહારૂપ, જ્ઞાનરૂપ, ત્રિમૂર્તિ અને સર્વ દેવોના રક્ષક છે.

સહસ્ત્રશીર્ષિણં દેવં સહસ્ત્રાક્ષં મહાભુજમ્ । જગત્સંવ્યાપ્ય તિષ્ઠન્તં નમસ્યે પરમેશ્વરમ્ ।। ૬.

હું પરમેશ્વરને વંદન કરું છું, જે હજાર માથાવાળા, હજાર આંખવાળા, મહાબાહુ છે અને સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહ્યા છે.

શરણ્યં શરણં દેવં વિષ્ણું જિષ્ણું સનાતનમ્ । નીલમેઘપ્રતીકાશં નમસ્યે ચક્રપાણિનમ્ ।। ૬.

હું વિષ્ણુને વંદન કરું છું, જે શરણાર્થ અને શરણદાતા, સદા વિજયી, શાશ્વત છે, નીલમેઘ જેવો રૂપ ધરાવે છે અને ચક્રધારી છે.

શુદ્ધં સર્વગતં નિત્યં વ્યોમરૂપં સનાતનમ્ । ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં મસ્યે સર્વગં હરિમ્ ।। ૬.

હું હરિને વંદન કરું છું, જે શુદ્ધ, સર્વવ્યાપી, શાશ્વત, આકાશરૂપ અને પ્રાચીન છે, જે સત્તા અને અસત્તાથી પર છે.

નાન્યત્ કિંચિત્ પ્રપશ્યામિ વ્યતિરિક્તં ત્વયાઽચ્યુત । ત્વન્મયં ચ પ્રપશ્યામિ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્ ।। ૬.

હે અચ્યૂત, હું તારા સિવાય બીજું કશુંય જોઈ શકતો નથી; આ બધું ચર અને અચર તારા સ્વરૂપે જ હું જોઈ રહ્યો છું.

એવં તુ વદતસ્તસ્ય મૂર્ત્તિમાન્ પુરુષઃ કિલ । નિર્ગત્ય દેહાન્નીલાભો ઘનચણ્ડો ભયંકરઃ ।। ૬.

એમ બોલતા બોલતા, તેના શરીરમાંથી એક પુરુષ નીકળ્યો, જે નીલમેઘ જેવો કાળો, ભયાનક અને ભયપ્રદ હતો.

રક્તાક્ષો હ્રસ્વકાયસ્તુ દગ્ધસ્થૂણાસમપ્રભઃ । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા કિં કરોમિ નરાધિપ ।। ૬.

તેના લાલ આંખો, નાનું શરીર અને બળી ગયેલા થાંભલા જેવો તેજ હતો. તે હાથ જોડીને બોલ્યો: 'હે રાજા, હું શું કરું?'

રાજોવાચ । કોઽસિ કિં કાર્યમિહ તે કસ્માદાગતવાનસિ । એતન્મે કથય વ્યાધ એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ।। ૬.

રાજાએ પૂછ્યું: 'તું કોણ છે? અહીં શું કામ છે? કેમ આવ્યો છે? હે વ્યાધ, મને આ બધું સાચું કહો, હું જાણવું ઈચ્છું છું.'

વ્યાધ ઉવાચ । પૂર્વં કલિયુગે રાજન્ રાજા ત્વં દક્ષિણાપથે । પૂર્ણધર્મોદ્ભવઃ શ્રીમાઞ્જનસ્થાને વિચક્ષણઃ ।। ૬.

વ્યાધે કહ્યું: 'હે રાજન, પૂર્વ કાળે, કળિયુગમાં, તું દક્ષિણ પ્રદેશમાં જન્મેલો એક ધર્મનિષ્ઠ, તેજસ્વી અને વિદ્વાન રાજા હતો, જે જનસ્થાનમાં રહેતો હતો.'

સ કદાચિદ્ ભવાન્ વીર તુરગૈઃ પરિવારિતઃ । અરણ્યમાગતો હન્તું શ્વાપદાનિ વિશેષતઃ ।। ૬.

ક્યારેક, હે વીર, તું ઘોડાઓ સાથે વનમાં ગયો હતો, ખાસ કરીને જંગલી પ્રાણીઓનો શિકાર કરવા.

તત્ર ત્વયાઽન્યકામેન મૃગવેષધરો મુનિઃ । દણ્ડયુગ્મેન દૂરે તુ પાતિતો ધરણીતલે ।। ૬.

ત્યાં, બીજું મનમાં રાખીને, તું હરણના વેશમાં રહેલા એક મુનિને દંડથી દૂરથી મારી પૃથ્વી પર પાડી દીધો હતો.

સદ્યો મૃતશ્ચ વિપ્રેન્દ્રસ્ત્વં ચ રાજન્ મુદા યુતઃ । હરિણોઽયં હત ઇતિ યાવત્ પશ્યસિ પાર્થિવ । તાવન્મૃગવપુર્વિપ્રો મૃતઃ પ્રસ્ત્રવણે ગિરૌ ।। ૬.

હે રાજા, બ્રાહ્મણનું તુરંત જ મૃત્યુ થયું, અને તું આનંદથી વિચાર્યો કે 'હરિએ આ હરણને મારી નાખ્યું છે', અને તું હજી પણ તેને હરણરૂપે જ જોઈ રહ્યો હતો.

તં દૃષ્ટ્વા ત્વં મહારાજ ક્ષુભિતેન્દ્રિયમાનસઃ । ગૃહં ગતસ્તતોઽન્યસ્ય કસ્યચિત્ કથિતં ત્વયા ।। ૬.

હે મહારાજ, તેને જોઈને તારા મન અને ઇન્દ્રિયો ઉથલપાથલ થઈ ગયા, પછી તું ઘેર પાછો ગયો અને આ વાત બીજા કોઈને કહી.

તતઃ કતિપયાહસ્ય ત્વયા રાત્રૌ નરેશ્વર । બ્રહ્મહત્યાભયાદ્ભીતચિતેનૈતદ્ વિચિન્તિતમ્ । કૃત્યં કરોમિ શાન્ત્યર્થં મુચ્યતે યેન પાતકાત્ ।। ૬.

પછી થોડા દિવસ પછી, હે રાજા, બ્રાહ્મણહત્યાના પાપના ભયથી તું રાત્રે વિચારતો રહ્યો કે, 'શું કરું જેથી શાંતિ મળે અને પાપમાંથી છૂટકારો મળે?'

તતસ્ત્વયા મહારાજ સકૃન્નારાયણં પ્રભુમ્ । સંચિન્ત્ય દ્વાદશી શુદ્ધા ત્વયા રાજન્નુપોષિતા ।। ૬.

પછી, હે રાજા, તું એક વખત ભગવાન નારાયણનું ધ્યાન કર્યું અને શુદ્ધ દ્વાદશી દિવસે ઉપવાસ રાખ્યો.

નારાયણો મે સુપ્રીત ઇતિ પ્રોક્ત્વા શુભેઽહનિ । ગૌર્દત્તા વિધિના સદ્યો મૃતોઽસ્યુદરશૂલતઃ ।। ૬.

પછી શુભ દિવસે, 'નારાયણ મારા પર પ્રસન્ન છે' એમ કહીને તું વિધિપૂર્વક ગાય દાન આપી, પણ જે મૃત્યુ પામ્યો હતો તેને તરત જ પેટમાં દુઃખાવા થયો.

અભુક્તો દ્વાદશીધર્મે યત્ તત્રાપિ ચ કારણમ્ । કથયામિ ભવત્પત્ની નામ્ના નારાયણી શુભા ।। ૬.

દ્વાદશીનું વ્રત પૂર્ણ ન થયું તેનું કારણ હું કહું છું: તારી પવિત્ર પત્ની, નારાયણી નામે, એ જ તેનું કારણ હતી.

સા કણ્ઠગેન પ્રાણેન વ્યાહૃતા તેન તે ગતિઃ । કલ્પમેકં મહારાજ જાતા વિષ્ણુપુરે તવ ।। ૬.

એણે ગળામાં અડધા શ્વાસે શબ્દો ઉચ્ચાર્યા, એથી, હે રાજા, તારો ભાગ્ય એવો થયો કે તું એક કલ્પ સુધી વિષ્ણુના શહેરમાં જન્મ્યો.

અહં ચ તવ દેહસ્થઃ સર્વં જાનામિ ચાક્ષયમ્ । બ્રહ્મગ્રહો મહાઘોરઃ પીડયામીતિ મે મતિઃ ।। ૬.

અને હું, તારા શરીરમાં રહેલો, બધું અવિનાશી જાણું છું; બ્રાહ્મણહત્યાનું ભયંકર પાપ મને દુઃખ આપતું હતું—એવો મારો વિચાર હતો.