વરાહપુરાણમ્

નિવૃત્તાયાં તુ વૈ તસ્યામનાવૃષ્ટ્યાં તુ તે દ્વિજાઃ । તીર્થયાત્રાનિમિત્તં તુ પ્રયાતું મનસોઽભવન્ ।। ૭૧.

જ્યારે દુષ્કાળ પૂરો થયો, ત્યારે એ બ્રાહ્મણોના મનમાં તીર્થયાત્રા માટે જવાની ઈચ્છા જાગી.

તત્ર શાણ્ડિલ્યનામાનં તાપસં મુનિસત્તમમ્ । પ્રત્યુવાચેતિ સંચિન્ત્ય મીરીચઃ પરમો મુનિઃ ।। ૭૧.

ત્યાં, શાંડિલ્ય નામના શ્રેષ્ઠ તપસ્વીને મહાન ઋષિ મારીચે વિચાર કરીને સંબોધ્યા.

મારીચ ઉવાચ । શાણ્ડિલ્ય શોભનં વક્ષ્યે પિતા તે ગૌતમો મુનિઃ । તમનુક્ત્વા ન ગચ્છામસ્તપશ્ચર્તું તપોવનમ્ ।। ૭૧.

મારીચે કહ્યું: 'હે શાંડિલ્ય, હું યોગ્ય વાત કહું છું; તારો પિતા ગૌતમ મહાન ઋષિ છે. તેમને જણાવ્યા વિના આપણે તપ કરવા જંગલમાં જવું યોગ્ય નથી.'

એવમુક્તેઽથ જહસુઃ સર્વે તે મુનયસ્તદા । કિમસ્માભિઃ સ્વકો દેહો વિક્રીતોઽસ્યાન્નભક્ષણાત્ ।। ૭૧.

આવું સાંભળીને, બધા ઋષિઓએ તરત જ કહ્યું: 'શું આપણે પોતાનું શરીર એમના ભોજન માટે વેચી દીધું છે?'

એવમુક્ત્વા પુનશ્ચોચુઃ સોપાધિગમનં પ્રતિ । કૃત્વા માયામયીં ગાં તુ તચ્છાલૌ તે વ્યસર્જયન્ ।। ૭૧.

આવું કહીને, તેઓ ફરીથી એકબીજામાં ચર્ચા કરવા લાગ્યા કે કેવી રીતે જવું; પછી માયાથી એક ગાય બનાવી, એ ગાયને ગૌતમના ખેતરમાં છોડી દીધી.

તાં ચરન્તીં તતો દૃષ્ટ્વા શાલૌ ગાં ગૌતમો મુનિઃ । ગૃહીત્વા સલિલં પાણૌ યાહિ રુદ્રેત્યભાષત । તતો માયામયી સા ગૌઃ પપાત જલબિન્દુભિઃ ।। ૭૧.

પછી, ગૌતમ મુનિએ જંગલમાં ફરતી ગાયને જોઈ, હાથમાં પાણી લઈને કહ્યું: 'હે ગાય, તું રુદ્ર પાસે જા.' એ પછી, માયાથી બનેલી એ ગાય પાણીના ટીપાંથી પડી ગઈ.

નિહતાં તાં તતો દૃષ્ટ્વા મુનીન્ જિગમિષૂંસ્તથા । ઉવાચ ગૌતમો ધીમાંસ્તાન્ મુનીન્ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ।। ૭૧.

એ ગાયને મરી ગયેલી જોઈ અને મુનિઓને જવા તૈયાર થતા જોઈ, સમજદાર અને વિનમ્ર ગૌતમ મુનિએ તેમને કહ્યું.

કિમર્થં ગમ્યતે વિપ્રાઃ સાધુ શંસત માચિરમ્ । માં વિહાય સદા ભક્તં પ્રણતં ચ વિશેષતઃ ।। ૭૧.

'હે મુનિઓ, તમે કેમ જઈ રહ્યા છો? કૃપા કરીને જલદી કહો. હું તો હંમેશા તમારો ભક્ત અને ખાસ કરીને વિનમ્ર છું, તો પણ તમે મને કેમ છોડો છો?'

ઋષય ઊચુઃ । ગોવધ્યેયમિહ બ્રહ્મન્ યાવત્ તવ શરીરગા । તાવદન્નં ન ભુઞ્જામો ભવતોઽન્નં મહામુને ।। ૭૧.

મુનિઓએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, અહીં ગાયહત્યા થઈ છે. જ્યાં સુધી એ તારો દોષ તારા શરીર પર છે, ત્યાં સુધી અમે તારા ઘરે ભોજન નહીં કરીએ, હે મહાન મુનિ.'

એવમુક્તો ગૌતમોઽથ તાન્ મુનીન્ પ્રાહ ધર્મવિત્ । પ્રાયશ્ચિત્તં ગોવધ્યાયા દીયતાં મે તપોધનાઃ ।। ૭૧.

આ રીતે સાંભળીને, ધર્મ જાણનારા ગૌતમ મુનિએ કહ્યું: 'હે તપસ્વીઓ, ગાયહત્યાનો પ્રાયશ્ચિત્ત આપો.'

ઇયં ગૌરમૃતા બ્રહ્મન્ મૂર્ચ્છિતેવ વ્યવસ્થિતા । ગઙ્ગાજલપ્લુતા ચેયમુત્થાસ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૭૧.

'હે બ્રાહ્મણ, આ ગાય મરી નથી, માત્ર બેભાન થઈ પડી છે. જ્યારે એ ગંગાજળથી સ્નાન કરશે, ત્યારે એ ચોક્કસ ઊઠી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

પ્રાયશ્ચિત્તં મૃતાયાઃ સ્યાદમૃતાયાઃ કૃતં ત્વિદમ્ । વ્રતં વા મા કૃથાઃ કોપમિત્યુક્ત્વા પ્રયયુસ્તુ તે ।। ૭૧.

'મરી ગયેલી માટે પ્રાયશ્ચિત્ત થાય છે; જે મરી નથી, એ માટે તો આ પૂરતું થયું. તું કોઈ વ્રત ન કર અને ગુસ્સો પણ ન કર.' એવું કહીને તેઓ ચાલ્યા ગયા.

ગતૈસ્તૈર્ગૌતમો ધીમાન્ હિમવન્તં મહાગિરિમ્ । મામારાધયિષુઃ પ્રાયાત્ તપ્તું ચાશુ મહત્ તપઃ ।। ૭૧.

મુનિઓ ચાલ્યા ગયા પછી, બુદ્ધિશાળી ગૌતમ મહાન હિમાલય પર્વત તરફ ગયા, મને પ્રસન્ન કરવા અને તપ કરવા માટે તરત જ નીકળી પડ્યા.

શતમેકં તુ વર્ષાણામહમારાધિતોઽભવમ્ । તુષ્ટેન ચ મયા પ્રોક્તો વરં વરય સુવ્રત ।। ૭૧.

એકસો વર્ષ સુધી તેણે મારી ઉપાસના કરી. હું પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'હે ધીરજવાન, તું જે ઈચ્છે એ વર માંગ.'

સોઽબ્રવીન્માં જકટાસંસ્થાં દેહિ ગઙ્ગાં તપસ્વિનીમ્ । મયા સાર્ધં પ્રયાત્વેષા પુણ્યા ભાગીરથી નદી ।। ૭૧.

એણે કહ્યું: 'મારા માટે તારી જટામાંથી તપસ્વિ ગંગા દે. આ પવિત્ર ભાગીરથી નદી મારી સાથે ચાલે.'

એવમુક્તે જટાખણ્ડમેકં સ પ્રદદૌ શિવઃ । તાં ગૃહ્ય ગતવાન્ સોઽપિ યત્રાસ્તે સા તુ ગૌર્મૃતા ।। ૭૧.

આ રીતે કહ્યાથી, શિવે પોતાની જટામાંથી એક લટ આપીને કહ્યું. ગૌતમ એ લટ લઈને જ્યાં ગાય પડી હતી ત્યાં ગયો.

તજ્જલપ્લાવિતા સા ગૌર્ગતા ચોત્થાય ભામિની । નદી ચ મહતી જાતા પુણ્યતોયા શુચિહ્રદા ।। ૭૧.

એ પાણીથી ગાયને સ્નાન કરાવતાં, એ તેજસ્વી થઈને ઊઠી ગઈ; અને ત્યાં એક મહાન, પવિત્ર અને શુદ્ધ નદી ઉત્પન્ન થઈ.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં તત્ર સપ્તર્ષયોઽમલાઃ । આજગ્મુઃ ખે વિમાનસ્થાઃ સાધુઃ સાધ્વિતિ વાદિનઃ ।। ૭૧.

એ મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, પવિત્ર સાત ઋષિઓ આકાશમાં વિમાનમાં બેઠા આવ્યા અને 'શાબાશ! શાબાશ!' એમ બોલ્યા.

સાધુ ગૌતમ સાધૂનાં કોન્યોઽસ્તિ સદૃશસ્તવ । યદેવં જાહ્નવીં દેવીં દણ્ડકે ચાવતારયત્ ।। ૭૧.

'શાબાશ ગૌતમ! સારા લોકોમાં તારા જેવો બીજો કોણ છે, જે એ રીતે જાહ્નવી દેવીને દંડકમાં ઉતારી?'

એવમુક્તસ્તદા તૈસ્તુ ગૌતમઃ કિમિદં ત્વિતિ । ગોવધ્યાકારણં મહ્યં તાવત્ પશ્યતિ ગૌતમઃ ।। ૭૧.

એમ ઋષિઓએ કહ્યાથી, ગૌતમને આશ્ચર્ય થયું: 'આ શું છે?' અને તેણે ગાયના મૃત્યુનું કારણ જોઈ લીધું.

ઋષીણાં માયયા સર્વમિદં જાતં વિચિન્ત્ય વૈ । શશાપ તાન્ જટાભસ્મમિથ્યાવ્રતધરાસ્તથા । ભવિષ્યથ ત્રયીબાહ્યા વેદકર્મબહિષ્કૃતાઃ ।। ૭૧.

ગૌતમ મુનિએ વિચાર્યું કે આ બધું ઋષિઓની માયાથી થયું છે. તેણે તેમને શાપ આપ્યો: 'તમે જટામાં ભસ્મ લગાવનાર અને ખોટા વ્રત ધારણ કરનાર છો; હવે તમે ત્રણેય વેદથી બહાર અને વેદકર્મથી વંચિત થશો.'

તચ્છ્રુત્વા ક્રૂરવચનં ગૌતમસ્ય મહામુનેઃ । ઊચુઃ સપ્તર્ષયો મૈવં સર્વકાલં દ્વિજોત્તમાઃ । ભવન્તુ કિં તુ તે વાક્યં મોઘં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।। ૭૧.

ગૌતમ મહામુનિના એ કઠોર વચન સાંભળીને સાત ઋષિઓએ કહ્યું: 'હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, આવું સદા માટે ન થાય. છતાં, તારા વચન વ્યર્થ નહીં જાય—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

યદિ નામ કલૌ સર્વે ભવિષ્યન્તિ દ્વિજોત્તમાઃ । ઉપકારિણિ યે તે હિ અપકર્તાર એવ હિ । ઇત્થંભૂતા અપિ કલૌ ભક્તિભાજો ભવન્તુ તે ।। ૭૧.

'જો કળિયુગમાં બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજ એવા બની જાય, તો પણ જે ઉપકાર કરે છે, એ ક્યારેક અપકાર પણ કરે છે. છતાં, કળિયુગમાં આવા લોકો ભક્તિથી ભરેલા રહે.'

ત્વદ્વાક્યવહ્નિનિર્દગ્ધાઃ સદા કલિયુગે દ્વિજાઃ । ભવિષ્યન્તિ ક્રિયાહીના વેદકર્મબહિષ્કૃતાઃ ।। ૭૧.

કળીયુગમાં, બ્રાહ્મણો, તમારા વચનોથી દાઝાયેલા લોકો હંમેશા વિધિ-વિધાનથી વિમુખ રહેશે, તેઓ વેદિક કર્મોથી વંચિત રહેશે.

અસ્યાશ્ચ ગૌણં નામેહ નદી ગોદાવરીતિ ચ । ગૌર્દત્તા વરદાનાચ્ચ ભવેદ્ ગોદાવરી નદી ।। ૭૧.

આ નદીનું બીજું નામ અહીં ગોદાવરી છે; ગાય દાનમાં આપી અને વરદાન મળ્યું હોવાથી, આ નદી ગોદાવરી કહેવાય છે.

એતાં પ્રાપ્ય કલૌ બ્રહ્મન્ ગાં દદન્તિ જનાશ્ચ યે । યથાશક્ત્યા તુ દાનાનિ મોદન્તે ત્રિદશૈઃ સહ ।। ૭૧.

હે બ્રાહ્મણ, કળીયુગમાં જે લોકો આ નદી સુધી પહોંચીને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ગાય દાન કરે છે કે અન્ય દાન આપે છે, તેઓ દેવતાઓ સાથે આનંદ પામે છે.

સિંહસ્થે ચ ગુરૌ તત્ર યો ગચ્છતિ સમાહિતઃ । સ્નાત્વા ચ વિધિના તત્ર પિતૄં સ્તર્પયતે તથા ।। ૭૧.

જ્યારે ગુરુ ગ્રહ સિંહ રાશિમાં હોય, ત્યારે જે કોઈ એકાગ્ર મનથી ત્યાં જાય છે, વિધિપૂર્વક સ્નાન કરે છે અને પિતૃઓને તર્પણ આપે છે—

સ્વર્ગં ગચ્છન્તિ પિતરો નિરયે પતિતા અપિ । સ્વર્ગસ્થાઃ પિતરસ્તસ્ય મુક્તિભાજો ન સંશયઃ ।। ૭૧.

એના પિતૃઓ, ભલે નરકમાં પડેલા હોય, સ્વર્ગમાં પહોંચે છે; અને જે પિતૃો પહેલેથી સ્વર્ગમાં છે, તેઓ અવશ્ય મુક્તિ પામે છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ત્વં ખ્યાતિં મહતીં પ્રાપ્ય મુક્તિં યાસ્યસિ શાશ્વતીમ્ । એવમુક્ત્વાઽથ મુનયો યયુઃ કૈલાસપર્વતમ્ । યત્રાહમુમયા સાર્ધં સદા તિષ્ઠામિ સત્તમાઃ ।। ૭૧.

તમે મહાન ખ્યાતિ મેળવો અને શાશ્વત મુક્તિ પામશો; આ રીતે કહીને મુનિઓ કૈલાસ પર્વત તરફ ગયા, જ્યાં હું હંમેશા પાર્વતીજી સાથે નિવાસ કરું છું, હે શ્રેષ્ઠ લોકો.