વરાહપુરાણમ્

ઋષય ઊચુઃ । મોહનાર્થં તુ લોકાનાં ત્વયા શાસ્ત્રં પૃથક્ કૃતમ્ । તત્ ત્વયા હેતુના કેન કૃતં દેવ વદસ્વ નઃ ।। ૭૧.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે દેવ, લોકોએ મોહમાં પડે એ માટે તમે અલગ શાસ્ત્ર રચ્યું છે; એ તમે કયા હેતુથી કર્યું? કૃપા કરીને અમને કહો.

રુદ્ર ઉવાચ । અસ્તિ ભારતવર્ષેણ વનં દણ્ડકસંજ્ઞિતમ્ । તત્ર તીવ્રં તપો ઘોરં ગૌતમો નામ વૈ દ્વિજઃ ।। ૭૧.

રુદ્રે કહ્યું: ભારતખંડમાં દંડક નામનું એક જંગલ છે; ત્યાં ગૌતમ નામના બ્રાહ્મણે ભારે અને ભયાનક તપ કર્યું હતું.

ચકાર તસ્ય બ્રહ્મા તુ પરિતોષં ગતઃ પ્રભુઃ । ઉવાચ તં મુનિં બ્રહ્મા વરં બ્રૂહિ તપોધન ।। ૭૧.

બ્રહ્માએ, જે સર્વશક્તિમાન છે, ગૌતમના તપથી પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'હે તપશક્તિવાન મુનિ, કોઈ પણ વર્તમાન માંગો.'

એવમુક્તસ્તદા તેન બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા । ઉવાચ સદ્યઃ પઙ્ક્તિં મે ધાન્યાનાં દેહિ પદ્મજ ।। ૭૧.

લોકોના સર્જનહાર બ્રહ્માએ આવું કહ્યાની સાથે જ ગૌતમે તરત કહ્યું: 'હે કમળજ, મને અનાજની પંક્તિ આપો.'

એવમુક્તો દદૌ તસ્ય તમેવાર્થં પિતામહઃ । લબ્ધ્વા તુ તં વરં વિપ્રઃ શતશ્રૃઙ્ગે મહાશ્રમમ્ ।। ૭૧.

પિતામહે આવું સાંભળીને ગૌતમને એ જ વર્તમાન આપી દીધું; એ વર મળ્યા પછી, ઋષિએ શતશૃંગ પર્વત પાસે મોટું આશ્રમ સ્થાપ્યું.

ચકાર તસ્યોષસિ ચ પાકાન્તે શાલયો દ્વિજાઃ । લૂયન્તે તેન મુનિના મધ્યાહ્ને પચ્યતે તથા । સર્વાતિથ્યમસૌ વિપ્રો બ્રાહ્મણેભ્યો દદાત્યલમ્ ।। ૭૧.

ત્યાં, હે બ્રાહ્મણો, ગૌતમે પોતાના આશ્રમની સીમાએ ધાનના ખેતર ઊભા કર્યા; એ ધાન પોતે કાપતો અને મધ્યાહ્ને રસોઈ કરતો; એ વિપ્ર સર્વ બ્રાહ્મણોને ખુબ આત્મિયતાથી ભોજન આપતો.

કસ્યચિત્ ત્વથ કાલસ્ય મહતિ દ્વાદશાબ્દિકા । અનાવૃષ્ટિર્દ્વિજવરા અભવલ્લોમહર્ષિણી ।। ૭૧.

કેટલાક સમય પછી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાં બાર વર્ષ સુધી ચાલેલી ભયાનક દુષ્કાળ આવી, જેના કારણે બધાને ભારે દુઃખ થયું.

તાં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ સર્વે અનાવૃષ્ટિં વનેચરાઃ । ક્ષુધયા પીડ્યમામાસ્તુ પ્રયયુર્ગૌતમં તદા ।। ૭૧.

એ દુષ્કાળ જોઈને, જંગલમાં રહેતા બધા ઋષિઓ ભૂખથી પીડાઈને એ સમયે ગૌતમ પાસે ગયા.

અથ તાનાગતાન્ દૃષ્ટ્વા ગૌતમઃ શિરસા નતઃ । ઉવાચ સ્થીયતાં મહ્યં ગૃહે મુનિવરાત્મજાઃ ।। ૭૧.

પછી, તેમને આવતાં જોઈને, ગૌતમે નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું અને કહ્યું: 'હે મહાન ઋષિપુત્રો, મારા ઘરમાં રહો.'

એવમુક્તાસ્તુ તે તેન તસ્થુર્વિવિધભોજનમ્ । ભુઞ્જમાના અનાવૃષ્ટિર્યાવત્ સા નિવૃતાઽભવત્ ।। ૭૧.

એમ ગૌતમે કહ્યું પછી, તેઓ ત્યાં રહીને અનેક પ્રકારના ભોજન માણતા રહ્યા, જ્યાં સુધી એ દુષ્કાળ ટળી ન ગયો.

નિવૃત્તાયાં તુ વૈ તસ્યામનાવૃષ્ટ્યાં તુ તે દ્વિજાઃ । તીર્થયાત્રાનિમિત્તં તુ પ્રયાતું મનસોઽભવન્ ।। ૭૧.

જ્યારે દુષ્કાળ પૂરો થયો, ત્યારે એ બ્રાહ્મણોના મનમાં તીર્થયાત્રા માટે જવાની ઈચ્છા જાગી.

તત્ર શાણ્ડિલ્યનામાનં તાપસં મુનિસત્તમમ્ । પ્રત્યુવાચેતિ સંચિન્ત્ય મીરીચઃ પરમો મુનિઃ ।। ૭૧.

ત્યાં, શાંડિલ્ય નામના શ્રેષ્ઠ તપસ્વીને મહાન ઋષિ મારીચે વિચાર કરીને સંબોધ્યા.

મારીચ ઉવાચ । શાણ્ડિલ્ય શોભનં વક્ષ્યે પિતા તે ગૌતમો મુનિઃ । તમનુક્ત્વા ન ગચ્છામસ્તપશ્ચર્તું તપોવનમ્ ।। ૭૧.

મારીચે કહ્યું: 'હે શાંડિલ્ય, હું યોગ્ય વાત કહું છું; તારો પિતા ગૌતમ મહાન ઋષિ છે. તેમને જણાવ્યા વિના આપણે તપ કરવા જંગલમાં જવું યોગ્ય નથી.'

એવમુક્તેઽથ જહસુઃ સર્વે તે મુનયસ્તદા । કિમસ્માભિઃ સ્વકો દેહો વિક્રીતોઽસ્યાન્નભક્ષણાત્ ।। ૭૧.

આવું સાંભળીને, બધા ઋષિઓએ તરત જ કહ્યું: 'શું આપણે પોતાનું શરીર એમના ભોજન માટે વેચી દીધું છે?'

એવમુક્ત્વા પુનશ્ચોચુઃ સોપાધિગમનં પ્રતિ । કૃત્વા માયામયીં ગાં તુ તચ્છાલૌ તે વ્યસર્જયન્ ।। ૭૧.

આવું કહીને, તેઓ ફરીથી એકબીજામાં ચર્ચા કરવા લાગ્યા કે કેવી રીતે જવું; પછી માયાથી એક ગાય બનાવી, એ ગાયને ગૌતમના ખેતરમાં છોડી દીધી.

તાં ચરન્તીં તતો દૃષ્ટ્વા શાલૌ ગાં ગૌતમો મુનિઃ । ગૃહીત્વા સલિલં પાણૌ યાહિ રુદ્રેત્યભાષત । તતો માયામયી સા ગૌઃ પપાત જલબિન્દુભિઃ ।। ૭૧.

પછી, ગૌતમ મુનિએ જંગલમાં ફરતી ગાયને જોઈ, હાથમાં પાણી લઈને કહ્યું: 'હે ગાય, તું રુદ્ર પાસે જા.' એ પછી, માયાથી બનેલી એ ગાય પાણીના ટીપાંથી પડી ગઈ.

નિહતાં તાં તતો દૃષ્ટ્વા મુનીન્ જિગમિષૂંસ્તથા । ઉવાચ ગૌતમો ધીમાંસ્તાન્ મુનીન્ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ।। ૭૧.

એ ગાયને મરી ગયેલી જોઈ અને મુનિઓને જવા તૈયાર થતા જોઈ, સમજદાર અને વિનમ્ર ગૌતમ મુનિએ તેમને કહ્યું.

કિમર્થં ગમ્યતે વિપ્રાઃ સાધુ શંસત માચિરમ્ । માં વિહાય સદા ભક્તં પ્રણતં ચ વિશેષતઃ ।। ૭૧.

'હે મુનિઓ, તમે કેમ જઈ રહ્યા છો? કૃપા કરીને જલદી કહો. હું તો હંમેશા તમારો ભક્ત અને ખાસ કરીને વિનમ્ર છું, તો પણ તમે મને કેમ છોડો છો?'

ઋષય ઊચુઃ । ગોવધ્યેયમિહ બ્રહ્મન્ યાવત્ તવ શરીરગા । તાવદન્નં ન ભુઞ્જામો ભવતોઽન્નં મહામુને ।। ૭૧.

મુનિઓએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, અહીં ગાયહત્યા થઈ છે. જ્યાં સુધી એ તારો દોષ તારા શરીર પર છે, ત્યાં સુધી અમે તારા ઘરે ભોજન નહીં કરીએ, હે મહાન મુનિ.'

એવમુક્તો ગૌતમોઽથ તાન્ મુનીન્ પ્રાહ ધર્મવિત્ । પ્રાયશ્ચિત્તં ગોવધ્યાયા દીયતાં મે તપોધનાઃ ।। ૭૧.

આ રીતે સાંભળીને, ધર્મ જાણનારા ગૌતમ મુનિએ કહ્યું: 'હે તપસ્વીઓ, ગાયહત્યાનો પ્રાયશ્ચિત્ત આપો.'

ઇયં ગૌરમૃતા બ્રહ્મન્ મૂર્ચ્છિતેવ વ્યવસ્થિતા । ગઙ્ગાજલપ્લુતા ચેયમુત્થાસ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૭૧.

'હે બ્રાહ્મણ, આ ગાય મરી નથી, માત્ર બેભાન થઈ પડી છે. જ્યારે એ ગંગાજળથી સ્નાન કરશે, ત્યારે એ ચોક્કસ ઊઠી જશે—આમાં કોઈ શંકા નથી.'

પ્રાયશ્ચિત્તં મૃતાયાઃ સ્યાદમૃતાયાઃ કૃતં ત્વિદમ્ । વ્રતં વા મા કૃથાઃ કોપમિત્યુક્ત્વા પ્રયયુસ્તુ તે ।। ૭૧.

'મરી ગયેલી માટે પ્રાયશ્ચિત્ત થાય છે; જે મરી નથી, એ માટે તો આ પૂરતું થયું. તું કોઈ વ્રત ન કર અને ગુસ્સો પણ ન કર.' એવું કહીને તેઓ ચાલ્યા ગયા.

ગતૈસ્તૈર્ગૌતમો ધીમાન્ હિમવન્તં મહાગિરિમ્ । મામારાધયિષુઃ પ્રાયાત્ તપ્તું ચાશુ મહત્ તપઃ ।। ૭૧.

મુનિઓ ચાલ્યા ગયા પછી, બુદ્ધિશાળી ગૌતમ મહાન હિમાલય પર્વત તરફ ગયા, મને પ્રસન્ન કરવા અને તપ કરવા માટે તરત જ નીકળી પડ્યા.

શતમેકં તુ વર્ષાણામહમારાધિતોઽભવમ્ । તુષ્ટેન ચ મયા પ્રોક્તો વરં વરય સુવ્રત ।। ૭૧.

એકસો વર્ષ સુધી તેણે મારી ઉપાસના કરી. હું પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'હે ધીરજવાન, તું જે ઈચ્છે એ વર માંગ.'

સોઽબ્રવીન્માં જકટાસંસ્થાં દેહિ ગઙ્ગાં તપસ્વિનીમ્ । મયા સાર્ધં પ્રયાત્વેષા પુણ્યા ભાગીરથી નદી ।। ૭૧.

એણે કહ્યું: 'મારા માટે તારી જટામાંથી તપસ્વિ ગંગા દે. આ પવિત્ર ભાગીરથી નદી મારી સાથે ચાલે.'

એવમુક્તે જટાખણ્ડમેકં સ પ્રદદૌ શિવઃ । તાં ગૃહ્ય ગતવાન્ સોઽપિ યત્રાસ્તે સા તુ ગૌર્મૃતા ।। ૭૧.

આ રીતે કહ્યાથી, શિવે પોતાની જટામાંથી એક લટ આપીને કહ્યું. ગૌતમ એ લટ લઈને જ્યાં ગાય પડી હતી ત્યાં ગયો.

તજ્જલપ્લાવિતા સા ગૌર્ગતા ચોત્થાય ભામિની । નદી ચ મહતી જાતા પુણ્યતોયા શુચિહ્રદા ।। ૭૧.

એ પાણીથી ગાયને સ્નાન કરાવતાં, એ તેજસ્વી થઈને ઊઠી ગઈ; અને ત્યાં એક મહાન, પવિત્ર અને શુદ્ધ નદી ઉત્પન્ન થઈ.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં તત્ર સપ્તર્ષયોઽમલાઃ । આજગ્મુઃ ખે વિમાનસ્થાઃ સાધુઃ સાધ્વિતિ વાદિનઃ ।। ૭૧.

એ મહાન અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને, પવિત્ર સાત ઋષિઓ આકાશમાં વિમાનમાં બેઠા આવ્યા અને 'શાબાશ! શાબાશ!' એમ બોલ્યા.

સાધુ ગૌતમ સાધૂનાં કોન્યોઽસ્તિ સદૃશસ્તવ । યદેવં જાહ્નવીં દેવીં દણ્ડકે ચાવતારયત્ ।। ૭૧.

'શાબાશ ગૌતમ! સારા લોકોમાં તારા જેવો બીજો કોણ છે, જે એ રીતે જાહ્નવી દેવીને દંડકમાં ઉતારી?'