વરાહપુરાણમ્

ત્રયો લોકાસ્ત્રયઃ સંધ્યાસ્ત્રયો વર્ણાસ્તથૈવ ચ । સવનાનિ તુ તાવન્તિ ત્રિધા બદ્ધમિદં જગત્ ।। ૭૦.

ત્રણ લોક, ત્રણ સંધ્યા, ત્રણ વર્ણ અને ત્રણ યજ્ઞ પણ છે; આ જગત ત્રણ રીતે બંધાયેલું છે.

ય એવં વેત્તિ વિપ્રર્ષે પરં નારાયણં તથા । અપરં પદ્મયોનિં તુ બ્રહ્માણં ત્વપરં તુ મામ્ । ગુણતો મુખ્યતસ્ત્વેક એવાહં મોહ ઇત્યુત ।। ૭૦.

જે આ રીતે જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, કે પરમ નારાયણ, બીજું કમળથી જન્મેલો બ્રહ્મા અને હું ત્રીજું; ગુણથી મુખ્ય તો હું જ છું, બાકીની બધું મોહ છે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । એવમુક્તસ્તતો દેવા ઋષયશ્ચ પિનાકિના । અહં ચ નૃપતે તસ્ય દેવસ્ય પ્રણતોઽભવમ્ ।। ૭૧.

અગસ્ત્ય બોલ્યા: એવું સાંભળીને, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને હું, હે રાજા, પિનાકધારી ભગવાનને વંદન કર્યું.

પ્રણમ્ય શિરસા દેવં યાવત્ પશ્યામહે નૃપ । તાવત્ તસ્યૈવ રુદ્રસ્ય દેહસ્થં કમલાસનમ્ ।। ૭૧.

શિર નમાવીને ભગવાનને જોયા, ત્યારે રુદ્રના શરીરમાં જ અમને કમળાસન બ્રહ્મા દેખાયા.

નારાયણં ચ હૃદયે ત્રસરેણુસુસૂક્ષ્મકમ્ । જ્વલદ્ભાસ્કરવર્ણાભં પશ્યામ ભવદેહતઃ ।। ૭૧.

અને તેમના હૃદયમાં, ધૂળના કણ જેટલા સૂક્ષ્મ અને તેજસ્વી નારાયણને અમે ભવાનીના શરીરમાં જોયા.

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઃ સર્વે યાજકા ઋષયો મમ । જયશબ્દરવાંશ્ચક્રુઃ સામઋગ્યજુષાં સ્વનમ્ ।। ૭૧.

એમને જોઈને, મારા સાથેના બધા યજ્ઞકર્તા ઋષિઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; તેમણે જયજયકાર અને સામ, ઋચા અને યજુરના મંત્રોનું ગાન કર્યું.

કૃત્વોચુસ્તે તદા દેવં કિમિદં પરમેશ્વર । એકસ્યામેવ મૂર્તૌ તે લક્ષ્યન્તે ચ ત્રિમૂર્ત્તયઃ ।। ૭૧.

પછી તેમણે ભગવાનને પૂછ્યું: હે પરમેશ્વર, આ શું છે? તમારી એક જ મૂર્તિમાં ત્રણેય રૂપ કેમ દેખાય છે?

રુદ્ર ઉવાચ । યજ્ઞેઽસ્મિન્ યદ્ધુતં હવ્યં મામુદ્દિશ્ય મહર્ષયઃ । તે ત્રયોઽપિ વયં ભાગં ગૃહ્ણીમઃ કવિસત્તમાઃ ।। ૭૧.

રુદ્રે કહ્યું: આ યજ્ઞમાં મહર્ષિઓએ જે પણ હવન મારી માટે અર્પણ કર્યું છે, એમાં અમારે ત્રણેયને ભાગ મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ કવિઓ.

નાસ્માકં વિવિધો ભાવો વર્તતે મુનિસત્તમાઃ । સમ્યગ્દૃશઃ પ્રપશ્યન્તિ વિપરીતેષ્વનેકશઃ ।। ૭૧.

હે મહાન ઋષિઓ, અમારામાં કોઈ ભિન્નતા નથી; જેમની દૃષ્ટિ શુદ્ધ છે તેઓ સાચું જોઈ શકે છે, પણ વિપરીત વાતોમાં ઘણા લોકો અલગ જુએ છે.

એવમુક્તે તુ રુદ્રેણ સર્વે તે મુનયો નૃપ । પપ્રચ્છુઃ શંકરં દેવં મોહશાસ્ત્રપ્રયોજનમ્ ।। ૭૧.

રુદ્રે આવું કહ્યું ત્યારે, હે રાજા, બધા ઋષિઓએ શંકર ભગવાનને મોહશાસ્ત્રના હેતુ વિશે પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ । મોહનાર્થં તુ લોકાનાં ત્વયા શાસ્ત્રં પૃથક્ કૃતમ્ । તત્ ત્વયા હેતુના કેન કૃતં દેવ વદસ્વ નઃ ।। ૭૧.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે દેવ, લોકોએ મોહમાં પડે એ માટે તમે અલગ શાસ્ત્ર રચ્યું છે; એ તમે કયા હેતુથી કર્યું? કૃપા કરીને અમને કહો.

રુદ્ર ઉવાચ । અસ્તિ ભારતવર્ષેણ વનં દણ્ડકસંજ્ઞિતમ્ । તત્ર તીવ્રં તપો ઘોરં ગૌતમો નામ વૈ દ્વિજઃ ।। ૭૧.

રુદ્રે કહ્યું: ભારતખંડમાં દંડક નામનું એક જંગલ છે; ત્યાં ગૌતમ નામના બ્રાહ્મણે ભારે અને ભયાનક તપ કર્યું હતું.

ચકાર તસ્ય બ્રહ્મા તુ પરિતોષં ગતઃ પ્રભુઃ । ઉવાચ તં મુનિં બ્રહ્મા વરં બ્રૂહિ તપોધન ।। ૭૧.

બ્રહ્માએ, જે સર્વશક્તિમાન છે, ગૌતમના તપથી પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'હે તપશક્તિવાન મુનિ, કોઈ પણ વર્તમાન માંગો.'

એવમુક્તસ્તદા તેન બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા । ઉવાચ સદ્યઃ પઙ્ક્તિં મે ધાન્યાનાં દેહિ પદ્મજ ।। ૭૧.

લોકોના સર્જનહાર બ્રહ્માએ આવું કહ્યાની સાથે જ ગૌતમે તરત કહ્યું: 'હે કમળજ, મને અનાજની પંક્તિ આપો.'

એવમુક્તો દદૌ તસ્ય તમેવાર્થં પિતામહઃ । લબ્ધ્વા તુ તં વરં વિપ્રઃ શતશ્રૃઙ્ગે મહાશ્રમમ્ ।। ૭૧.

પિતામહે આવું સાંભળીને ગૌતમને એ જ વર્તમાન આપી દીધું; એ વર મળ્યા પછી, ઋષિએ શતશૃંગ પર્વત પાસે મોટું આશ્રમ સ્થાપ્યું.

ચકાર તસ્યોષસિ ચ પાકાન્તે શાલયો દ્વિજાઃ । લૂયન્તે તેન મુનિના મધ્યાહ્ને પચ્યતે તથા । સર્વાતિથ્યમસૌ વિપ્રો બ્રાહ્મણેભ્યો દદાત્યલમ્ ।। ૭૧.

ત્યાં, હે બ્રાહ્મણો, ગૌતમે પોતાના આશ્રમની સીમાએ ધાનના ખેતર ઊભા કર્યા; એ ધાન પોતે કાપતો અને મધ્યાહ્ને રસોઈ કરતો; એ વિપ્ર સર્વ બ્રાહ્મણોને ખુબ આત્મિયતાથી ભોજન આપતો.

કસ્યચિત્ ત્વથ કાલસ્ય મહતિ દ્વાદશાબ્દિકા । અનાવૃષ્ટિર્દ્વિજવરા અભવલ્લોમહર્ષિણી ।। ૭૧.

કેટલાક સમય પછી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાં બાર વર્ષ સુધી ચાલેલી ભયાનક દુષ્કાળ આવી, જેના કારણે બધાને ભારે દુઃખ થયું.

તાં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ સર્વે અનાવૃષ્ટિં વનેચરાઃ । ક્ષુધયા પીડ્યમામાસ્તુ પ્રયયુર્ગૌતમં તદા ।। ૭૧.

એ દુષ્કાળ જોઈને, જંગલમાં રહેતા બધા ઋષિઓ ભૂખથી પીડાઈને એ સમયે ગૌતમ પાસે ગયા.

અથ તાનાગતાન્ દૃષ્ટ્વા ગૌતમઃ શિરસા નતઃ । ઉવાચ સ્થીયતાં મહ્યં ગૃહે મુનિવરાત્મજાઃ ।। ૭૧.

પછી, તેમને આવતાં જોઈને, ગૌતમે નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું અને કહ્યું: 'હે મહાન ઋષિપુત્રો, મારા ઘરમાં રહો.'

એવમુક્તાસ્તુ તે તેન તસ્થુર્વિવિધભોજનમ્ । ભુઞ્જમાના અનાવૃષ્ટિર્યાવત્ સા નિવૃતાઽભવત્ ।। ૭૧.

એમ ગૌતમે કહ્યું પછી, તેઓ ત્યાં રહીને અનેક પ્રકારના ભોજન માણતા રહ્યા, જ્યાં સુધી એ દુષ્કાળ ટળી ન ગયો.

નિવૃત્તાયાં તુ વૈ તસ્યામનાવૃષ્ટ્યાં તુ તે દ્વિજાઃ । તીર્થયાત્રાનિમિત્તં તુ પ્રયાતું મનસોઽભવન્ ।। ૭૧.

જ્યારે દુષ્કાળ પૂરો થયો, ત્યારે એ બ્રાહ્મણોના મનમાં તીર્થયાત્રા માટે જવાની ઈચ્છા જાગી.

તત્ર શાણ્ડિલ્યનામાનં તાપસં મુનિસત્તમમ્ । પ્રત્યુવાચેતિ સંચિન્ત્ય મીરીચઃ પરમો મુનિઃ ।। ૭૧.

ત્યાં, શાંડિલ્ય નામના શ્રેષ્ઠ તપસ્વીને મહાન ઋષિ મારીચે વિચાર કરીને સંબોધ્યા.

મારીચ ઉવાચ । શાણ્ડિલ્ય શોભનં વક્ષ્યે પિતા તે ગૌતમો મુનિઃ । તમનુક્ત્વા ન ગચ્છામસ્તપશ્ચર્તું તપોવનમ્ ।। ૭૧.

મારીચે કહ્યું: 'હે શાંડિલ્ય, હું યોગ્ય વાત કહું છું; તારો પિતા ગૌતમ મહાન ઋષિ છે. તેમને જણાવ્યા વિના આપણે તપ કરવા જંગલમાં જવું યોગ્ય નથી.'

એવમુક્તેઽથ જહસુઃ સર્વે તે મુનયસ્તદા । કિમસ્માભિઃ સ્વકો દેહો વિક્રીતોઽસ્યાન્નભક્ષણાત્ ।। ૭૧.

આવું સાંભળીને, બધા ઋષિઓએ તરત જ કહ્યું: 'શું આપણે પોતાનું શરીર એમના ભોજન માટે વેચી દીધું છે?'

એવમુક્ત્વા પુનશ્ચોચુઃ સોપાધિગમનં પ્રતિ । કૃત્વા માયામયીં ગાં તુ તચ્છાલૌ તે વ્યસર્જયન્ ।। ૭૧.

આવું કહીને, તેઓ ફરીથી એકબીજામાં ચર્ચા કરવા લાગ્યા કે કેવી રીતે જવું; પછી માયાથી એક ગાય બનાવી, એ ગાયને ગૌતમના ખેતરમાં છોડી દીધી.

તાં ચરન્તીં તતો દૃષ્ટ્વા શાલૌ ગાં ગૌતમો મુનિઃ । ગૃહીત્વા સલિલં પાણૌ યાહિ રુદ્રેત્યભાષત । તતો માયામયી સા ગૌઃ પપાત જલબિન્દુભિઃ ।। ૭૧.

પછી, ગૌતમ મુનિએ જંગલમાં ફરતી ગાયને જોઈ, હાથમાં પાણી લઈને કહ્યું: 'હે ગાય, તું રુદ્ર પાસે જા.' એ પછી, માયાથી બનેલી એ ગાય પાણીના ટીપાંથી પડી ગઈ.

નિહતાં તાં તતો દૃષ્ટ્વા મુનીન્ જિગમિષૂંસ્તથા । ઉવાચ ગૌતમો ધીમાંસ્તાન્ મુનીન્ પ્રણતઃ સ્થિતઃ ।। ૭૧.

એ ગાયને મરી ગયેલી જોઈ અને મુનિઓને જવા તૈયાર થતા જોઈ, સમજદાર અને વિનમ્ર ગૌતમ મુનિએ તેમને કહ્યું.

કિમર્થં ગમ્યતે વિપ્રાઃ સાધુ શંસત માચિરમ્ । માં વિહાય સદા ભક્તં પ્રણતં ચ વિશેષતઃ ।। ૭૧.

'હે મુનિઓ, તમે કેમ જઈ રહ્યા છો? કૃપા કરીને જલદી કહો. હું તો હંમેશા તમારો ભક્ત અને ખાસ કરીને વિનમ્ર છું, તો પણ તમે મને કેમ છોડો છો?'

ઋષય ઊચુઃ । ગોવધ્યેયમિહ બ્રહ્મન્ યાવત્ તવ શરીરગા । તાવદન્નં ન ભુઞ્જામો ભવતોઽન્નં મહામુને ।। ૭૧.

મુનિઓએ કહ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, અહીં ગાયહત્યા થઈ છે. જ્યાં સુધી એ તારો દોષ તારા શરીર પર છે, ત્યાં સુધી અમે તારા ઘરે ભોજન નહીં કરીએ, હે મહાન મુનિ.'