વરાહપુરાણમ્

ત્વં ચ રુદ્ર મહાબાહો મોહશાસ્ત્રાણિ કારય । અલ્પાયાસં દર્શયિત્વા ફલં દીર્ઘં પ્રદર્શય ।। ૭૦.

હે મહાબાહુ રુદ્ર, તું મોહ પેદા કરનાર શાસ્ત્રો રચ; ઓછા પ્રયત્નમાં મોટું ફળ મળે એવું બતાવ.

કુહકં ચેન્દ્રજાલાનિ વિરુદ્ધાચરણાનિ ચ । દર્શયિત્વા જનં સર્વં મોહયાશુ મહેશ્વર ।। ૭૦.

જાદૂ, માયા અને વિરુદ્ધ આચરણ બતાવીને, હે મહેશ્વર, બધા લોકોને તરત જ મોહમાં પાડી દે.

એવમુક્ત્વા તદા તેન દેવેન પરમેષ્ઠિના । આત્મા તુ ગોપિતઃ સદ્યઃ પ્રકાશ્યોઽહં કૃતસ્તદા ।। ૭૦.

એવું કહીને, એ સમયે પરમેશ્વરે મારી સાચી ઓળખ છુપાવી અને પછી તરત જ દેખાડી.

તસ્માદારભ્ય કાલં તુ મત્પ્રણીતેષુ સત્તમ । શાસ્ત્રેષ્વભિરતો લોકો બાહુલ્યેન ભવેદતઃ ।। ૭૦.

એ સમયે પછીથી, હે શ્રેષ્ઠ, લોકો મોટાભાગે મારા બનાવેલા શાસ્ત્રોમાં જ મન લગાવતા થયા છે.

વેદાનુવર્ત્તિનં માર્ગં દેવં નારાયણં તથા । એકીભાવેન પશ્યન્તો મુક્તિભાજો ભવન્તિ તે ।। ૭૦.

જે લોકો વેદના માર્ગ અને દેવ નારાયણને એકરૂપ જોઈને ચાલે છે, તેઓ મુક્તિ પામે છે.

માં વિષ્ણોર્વ્યતિરિક્તં યે બ્રહ્માણં ચ દ્વિજોત્તમ । ભજન્તે પાપકર્માણસ્તે યાન્તિ નરકં નરાઃ ।। ૭૦.

જે લોકો મને કે બ્રહ્માને વિષ્ણુથી અલગ માને છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એવા પાપી લોકો નરકમાં જાય છે.

યે વેદમાર્ગનિર્મુક્તાસ્તેષાં મોહાર્થમેવ ચ । નયસિદ્ધાન્તસંજ્ઞાભિર્મયા શાસ્ત્રં તુ દર્શિતમ્ ।। ૭૦.

જે લોકોએ વેદમાર્ગ છોડ્યો છે, તેમને ભટકાવવા માટે જ મેં વિવિધ મત અને સિદ્ધાંતોવાળા શાસ્ત્રો બતાવ્યા છે.

પાશોઽયં પશુભાવસ્તુ સ યદા પતિતો ભવેત્ । તદા પાશુપતં શાસ્ત્રં જાયતે વેદસંજ્ઞિતમ્ ।। ૭૦.

આ બંધન એટલે પશુભાવ; જ્યારે એ દૂર થાય છે, ત્યારે પશુપત શાસ્ત્ર, જેને વેદરૂપ કહેવાય છે, પ્રગટે છે.

વેદમૂર્તિરહં વિપ્ર નાન્યશાસ્ત્રાર્થવાદિભિઃ । જ્ઞાયતે મત્સ્વરૂપં તુ મુક્ત્વા વેદમનાદિમત્ । વેદવેદ્યોઽસ્મિ વિપ્રર્ષે બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિશેષતઃ ।। ૭૦.

હું વેદરૂપ છું, હે વિદ્વાન, મારા સ્વરૂપને બીજાં શાસ્ત્રો કે તેમની વાતોથી જાણી શકાય નહીં; અનાદિ વેદથી જ મને ઓળખી શકાય છે. ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો માટે હું વેદથી જ જાણી શકાય છું.

યુગાનિ ત્રીણ્યહં વિપ્ર બ્રહ્મા વિષ્ણુસ્તથૈવ ચ । ત્રયોઽપિ સત્ત્વાદિગુણાસ્ત્રયો વેદાસ્ત્રયોઽગ્નયઃ ।। ૭૦.

હું ત્રણ યુગ છું, હે વિદ્વાન, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ પણ છે; ત્રણ ગુણ, ત્રણ વેદ અને ત્રણ અગ્નિ પણ છે.

ત્રયો લોકાસ્ત્રયઃ સંધ્યાસ્ત્રયો વર્ણાસ્તથૈવ ચ । સવનાનિ તુ તાવન્તિ ત્રિધા બદ્ધમિદં જગત્ ।। ૭૦.

ત્રણ લોક, ત્રણ સંધ્યા, ત્રણ વર્ણ અને ત્રણ યજ્ઞ પણ છે; આ જગત ત્રણ રીતે બંધાયેલું છે.

ય એવં વેત્તિ વિપ્રર્ષે પરં નારાયણં તથા । અપરં પદ્મયોનિં તુ બ્રહ્માણં ત્વપરં તુ મામ્ । ગુણતો મુખ્યતસ્ત્વેક એવાહં મોહ ઇત્યુત ।। ૭૦.

જે આ રીતે જાણે છે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, કે પરમ નારાયણ, બીજું કમળથી જન્મેલો બ્રહ્મા અને હું ત્રીજું; ગુણથી મુખ્ય તો હું જ છું, બાકીની બધું મોહ છે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । એવમુક્તસ્તતો દેવા ઋષયશ્ચ પિનાકિના । અહં ચ નૃપતે તસ્ય દેવસ્ય પ્રણતોઽભવમ્ ।। ૭૧.

અગસ્ત્ય બોલ્યા: એવું સાંભળીને, દેવતાઓ, ઋષિઓ અને હું, હે રાજા, પિનાકધારી ભગવાનને વંદન કર્યું.

પ્રણમ્ય શિરસા દેવં યાવત્ પશ્યામહે નૃપ । તાવત્ તસ્યૈવ રુદ્રસ્ય દેહસ્થં કમલાસનમ્ ।। ૭૧.

શિર નમાવીને ભગવાનને જોયા, ત્યારે રુદ્રના શરીરમાં જ અમને કમળાસન બ્રહ્મા દેખાયા.

નારાયણં ચ હૃદયે ત્રસરેણુસુસૂક્ષ્મકમ્ । જ્વલદ્ભાસ્કરવર્ણાભં પશ્યામ ભવદેહતઃ ।। ૭૧.

અને તેમના હૃદયમાં, ધૂળના કણ જેટલા સૂક્ષ્મ અને તેજસ્વી નારાયણને અમે ભવાનીના શરીરમાં જોયા.

તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતાઃ સર્વે યાજકા ઋષયો મમ । જયશબ્દરવાંશ્ચક્રુઃ સામઋગ્યજુષાં સ્વનમ્ ।। ૭૧.

એમને જોઈને, મારા સાથેના બધા યજ્ઞકર્તા ઋષિઓ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા; તેમણે જયજયકાર અને સામ, ઋચા અને યજુરના મંત્રોનું ગાન કર્યું.

કૃત્વોચુસ્તે તદા દેવં કિમિદં પરમેશ્વર । એકસ્યામેવ મૂર્તૌ તે લક્ષ્યન્તે ચ ત્રિમૂર્ત્તયઃ ।। ૭૧.

પછી તેમણે ભગવાનને પૂછ્યું: હે પરમેશ્વર, આ શું છે? તમારી એક જ મૂર્તિમાં ત્રણેય રૂપ કેમ દેખાય છે?

રુદ્ર ઉવાચ । યજ્ઞેઽસ્મિન્ યદ્ધુતં હવ્યં મામુદ્દિશ્ય મહર્ષયઃ । તે ત્રયોઽપિ વયં ભાગં ગૃહ્ણીમઃ કવિસત્તમાઃ ।। ૭૧.

રુદ્રે કહ્યું: આ યજ્ઞમાં મહર્ષિઓએ જે પણ હવન મારી માટે અર્પણ કર્યું છે, એમાં અમારે ત્રણેયને ભાગ મળે છે, હે શ્રેષ્ઠ કવિઓ.

નાસ્માકં વિવિધો ભાવો વર્તતે મુનિસત્તમાઃ । સમ્યગ્દૃશઃ પ્રપશ્યન્તિ વિપરીતેષ્વનેકશઃ ।। ૭૧.

હે મહાન ઋષિઓ, અમારામાં કોઈ ભિન્નતા નથી; જેમની દૃષ્ટિ શુદ્ધ છે તેઓ સાચું જોઈ શકે છે, પણ વિપરીત વાતોમાં ઘણા લોકો અલગ જુએ છે.

એવમુક્તે તુ રુદ્રેણ સર્વે તે મુનયો નૃપ । પપ્રચ્છુઃ શંકરં દેવં મોહશાસ્ત્રપ્રયોજનમ્ ।। ૭૧.

રુદ્રે આવું કહ્યું ત્યારે, હે રાજા, બધા ઋષિઓએ શંકર ભગવાનને મોહશાસ્ત્રના હેતુ વિશે પૂછ્યું.

ઋષય ઊચુઃ । મોહનાર્થં તુ લોકાનાં ત્વયા શાસ્ત્રં પૃથક્ કૃતમ્ । તત્ ત્વયા હેતુના કેન કૃતં દેવ વદસ્વ નઃ ।। ૭૧.

ઋષિઓએ કહ્યું: હે દેવ, લોકોએ મોહમાં પડે એ માટે તમે અલગ શાસ્ત્ર રચ્યું છે; એ તમે કયા હેતુથી કર્યું? કૃપા કરીને અમને કહો.

રુદ્ર ઉવાચ । અસ્તિ ભારતવર્ષેણ વનં દણ્ડકસંજ્ઞિતમ્ । તત્ર તીવ્રં તપો ઘોરં ગૌતમો નામ વૈ દ્વિજઃ ।। ૭૧.

રુદ્રે કહ્યું: ભારતખંડમાં દંડક નામનું એક જંગલ છે; ત્યાં ગૌતમ નામના બ્રાહ્મણે ભારે અને ભયાનક તપ કર્યું હતું.

ચકાર તસ્ય બ્રહ્મા તુ પરિતોષં ગતઃ પ્રભુઃ । ઉવાચ તં મુનિં બ્રહ્મા વરં બ્રૂહિ તપોધન ।। ૭૧.

બ્રહ્માએ, જે સર્વશક્તિમાન છે, ગૌતમના તપથી પ્રસન્ન થઈને કહ્યું: 'હે તપશક્તિવાન મુનિ, કોઈ પણ વર્તમાન માંગો.'

એવમુક્તસ્તદા તેન બ્રહ્મણા લોકકર્તૃણા । ઉવાચ સદ્યઃ પઙ્ક્તિં મે ધાન્યાનાં દેહિ પદ્મજ ।। ૭૧.

લોકોના સર્જનહાર બ્રહ્માએ આવું કહ્યાની સાથે જ ગૌતમે તરત કહ્યું: 'હે કમળજ, મને અનાજની પંક્તિ આપો.'

એવમુક્તો દદૌ તસ્ય તમેવાર્થં પિતામહઃ । લબ્ધ્વા તુ તં વરં વિપ્રઃ શતશ્રૃઙ્ગે મહાશ્રમમ્ ।। ૭૧.

પિતામહે આવું સાંભળીને ગૌતમને એ જ વર્તમાન આપી દીધું; એ વર મળ્યા પછી, ઋષિએ શતશૃંગ પર્વત પાસે મોટું આશ્રમ સ્થાપ્યું.

ચકાર તસ્યોષસિ ચ પાકાન્તે શાલયો દ્વિજાઃ । લૂયન્તે તેન મુનિના મધ્યાહ્ને પચ્યતે તથા । સર્વાતિથ્યમસૌ વિપ્રો બ્રાહ્મણેભ્યો દદાત્યલમ્ ।। ૭૧.

ત્યાં, હે બ્રાહ્મણો, ગૌતમે પોતાના આશ્રમની સીમાએ ધાનના ખેતર ઊભા કર્યા; એ ધાન પોતે કાપતો અને મધ્યાહ્ને રસોઈ કરતો; એ વિપ્ર સર્વ બ્રાહ્મણોને ખુબ આત્મિયતાથી ભોજન આપતો.

કસ્યચિત્ ત્વથ કાલસ્ય મહતિ દ્વાદશાબ્દિકા । અનાવૃષ્ટિર્દ્વિજવરા અભવલ્લોમહર્ષિણી ।। ૭૧.

કેટલાક સમય પછી, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ત્યાં બાર વર્ષ સુધી ચાલેલી ભયાનક દુષ્કાળ આવી, જેના કારણે બધાને ભારે દુઃખ થયું.

તાં દૃષ્ટ્વા મુનયઃ સર્વે અનાવૃષ્ટિં વનેચરાઃ । ક્ષુધયા પીડ્યમામાસ્તુ પ્રયયુર્ગૌતમં તદા ।। ૭૧.

એ દુષ્કાળ જોઈને, જંગલમાં રહેતા બધા ઋષિઓ ભૂખથી પીડાઈને એ સમયે ગૌતમ પાસે ગયા.

અથ તાનાગતાન્ દૃષ્ટ્વા ગૌતમઃ શિરસા નતઃ । ઉવાચ સ્થીયતાં મહ્યં ગૃહે મુનિવરાત્મજાઃ ।। ૭૧.

પછી, તેમને આવતાં જોઈને, ગૌતમે નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું અને કહ્યું: 'હે મહાન ઋષિપુત્રો, મારા ઘરમાં રહો.'