વરાહપુરાણમ્

નારાયણઃ પરો દેવઃ સત્ત્વરૂપો જનાર્દનઃ । ત્રિધાત્માનં સ ભગવાન્ સસર્જ પરમેશ્વરઃ ।। ૭૦.

એ પરમ દેવ, સત્વરૂપ જનાર્દન નારાયણ, એ પરમેશ્વરે પોતે ત્રણ સ્વરૂપે સર્જન કર્યું.

રજસ્તમોભ્યાં યુક્તોઽભૂદ્ રજઃ સત્ત્વાધિકં વિભુઃ । સસર્જ નાભિકમલે બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ।। ૭૦.

રાજસ અને તમસથી યુક્ત અને રાજસ ગુણ સત્ત્વ કરતાં વધારે ધરાવનાર પરમેશ્વરે પોતાના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પર કમલાસન બ્રહ્માને સર્જ્યા.

રજસા તમસા યુક્તઃ સોઽપિ માં ત્વસૃજત્ પ્રભુઃ । યત્સત્ત્વં સ હરિર્દેવો યો હરિસ્તત્પરં પદમ્ ।। ૭૦.

એ બ્રહ્માએ પણ રાજસ અને તમસથી યુક્ત થઈને મને સર્જ્યો; જે સત્ત્વ છે એ હરિ દેવ છે, અને હરિ એ પરમ સ્થાન છે.

યે સત્ત્વરજસી સોઽપિ બ્રહ્મા કમલસંભવઃ । યો બ્રહ્મા સૈવ દેવસ્તુ યો દેવઃ સઃ ચતુર્મુખઃ । યદ્રજસ્તમસોપેતં સોઽહં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।। ૭૦.

જેમાં સત્ત્વ અને રાજસ છે, એ કમળમાંથી જન્મેલો બ્રહ્મા છે; જે બ્રહ્મા છે એ દેવ છે, અને એ દેવ ચતુર્મુખ છે; અને જેમાં રાજસ તથા તમસ છે, એ હું છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ત્રિતયં ચૈતદુચ્યતે । સત્ત્વેન મુચ્યતે જન્તુઃ સત્ત્વં નારાયણાત્મકમ્ ।। ૭૦.

સત્ત્વ, રાજસ અને તમસ—આ ત્રણને ત્રય કહેવાય છે; સત્ત્વથી જીવ મુક્ત થાય છે અને સત્ત્વનું સ્વરૂપ નારાયણ છે.

રજસા સત્ત્વયુક્તેન ભવેત્ સૃષ્ટી રજોઽધિકા । તચ્ચ પૈતામહં વૃત્તં સર્વશાસ્ત્રેષુ પઠ્યતે ।। ૭૦.

રાજસ અને સત્ત્વ સાથે જોડાઈને, જ્યારે રાજસ વધારે હોય ત્યારે સર્જન થાય છે; આ પિતૃપરંપરા છે, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાય છે.

યદ્વેદબાહ્યં કર્મ સ્યાચ્છાસ્ત્રમુદ્દિશ્ય સેવ્યતે । તદ્રૌદ્રમિતિ વિખ્યાતં કનિષ્ઠં ગદિતં નૃણામ્ ।। ૭૦.

જે કર્મ વેદ બહારનું હોય અને કોઈ શાસ્ત્રને અનુસરીને કરવામાં આવે છે, તે ક્રૂર કહેવાય છે અને મનુષ્યોમાં સૌથી નીચું માનવામાં આવે છે.

યદ્ધીનં રજસા કર્મ કેવલં તામસં તુ યત્ । તદ્ દુર્ગતિપરં નૄણામિહ લોકે પરત્ર ચ ।। ૭૦.

જે કર્મ રાજસથી વંચિત હોય અને જે માત્ર તમસથી ભરપૂર હોય, તે મનુષ્યને આ લોક અને પરલોકમાં દુઃખદ સ્થિતિમાં લઈ જાય છે.

સત્ત્વેન મુચ્યતે જન્તુઃ સત્ત્વં નારાયણાત્મકમ્ । નારાયણશ્ચ ભગવાન્ યજ્ઞરૂપી વિભાવ્યતે ।। ૭૦.

સત્ત્વથી જીવ મુક્ત થાય છે, અને સત્ત્વનું સ્વરૂપ નારાયણ છે; અને નારાયણ, ભગવાન, યજ્ઞરૂપે પ્રગટ થાય છે.

કૃતે નારાયણઃ શુદ્ધઃ સૂક્ષ્મમૂર્તિરુપાસ્યતે । ત્રેતાયાં યજ્ઞરૂપેણ પઞ્ચરાત્રૈસ્તુ દ્વાપરે ।। ૭૦.

કૃત યુગમાં શુદ્ધ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવતાં નારાયણની ઉપાસના થાય છે; ત્રેતામાં યજ્ઞરૂપે, અને દ્વાપરમાં પંચરાત્ર વિધિ દ્વારા પૂજા થાય છે.

કલૌ મત્કૃતમાર્ગેણ બહુરૂપેણ તામસૈઃ । ઇજ્યતે દ્વેષબુદ્ધ્યા સ પરમાત્મા જનાર્દનઃ ।। ૭૦.

કળીયુગમાં, મારા સ્થાપિત માર્ગથી, અનેક રૂપે અને તમસિક રીતોથી, પરમાત્મા જનાર્દન દુર્વિચારથી પૂજાય છે.

ન તસ્માત્ પરતો દેવો ભવિતા ન ભવિષ્યતિ । યો વિષ્ણુઃ સ સ્વયં બ્રહ્મા યો બ્રહ્મા સોઽહમેવ ચ ।। ૭૦.

એના કરતાં ઉપર કોઈ દેવ નથી, ન તો હશે; જે વિષ્ણુ છે એ જ પોતે બ્રહ્મા છે, અને જે બ્રહ્મા છે એ જ હું છું.

વેદત્રયેઽપિ યજ્ઞેઽસ્મિન્ યાજ્યં વેદેષુ નિશ્ચયઃ । યો ભેદં કુરુતેઽસ્માકં ત્રયાણાં દ્વિજસત્તમ । સ પાપકારી દુષ્ટાત્મા દુર્ગતિં ગતિમાપ્નુયાત્ ।। ૭૦.

ત્રણે વેદોમાં અને આ યજ્ઞમાં પણ, યાજ્ય વેદોમાં નિશ્ચિત છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે અમારાં ત્રણમાં ભેદ કરે છે, તે પાપી, દુષ્ટમન અને દુઃખદ ગતિ પામે છે.

ઇદં ચ શ્રૃણુ મેઽગસ્ત્ય ગદતઃ પ્રાક્તનં તથા । યથા કલૌ હરેર્ભક્તિં ન કુર્વન્તીહ માનવાઃ ।। ૭૦.

હે અગસ્ત્ય, હવે મારી પાસેથી સાંભળ, જેમ હું ભૂતકાળની વાત કહું છું—કે કળીયુગમાં અહીં મનુષ્યો હરિની ભક્તિ નથી કરતા.

ભૂર્લોકવાસિનઃ સર્વે પુરા યષ્ટ્વા જનાર્દનમ્ । ભુવર્લોકં પ્રપદ્યન્તે તત્રસ્થા અપિ કેશવમ્ । આરાધ્ય સ્વર્ગતિં યાન્તિ ક્રમાન્મુક્તિં વ્રજન્તિ ચ ।। ૭૦.

ભૂતકાળમાં, ભૂલોકના બધા રહેવાસીઓએ જનાર્દનની પૂજા કરીને ભુવર્લોક પ્રાપ્ત કર્યો; ત્યાંના રહેવાસીઓએ પણ કેશવની આરાધના કરીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો અને ક્રમશઃ મુક્તિ પામી.

એવં મુક્તિપદે વ્યાપ્તે સર્વલોકૈસ્તથૈવ ચ । મુક્તિભાજસ્તતો દેવાસ્તં દધ્યુઃ પ્રયતા હરિમ્ ।। ૭૦.

આ રીતે, જ્યારે મુક્તિનું સ્થાન બધાં લોકોએ વ્યાપી લીધું, ત્યારે મુક્તિ પામવાના લાયક દેવોએ હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી.

સોઽપિ સર્વગતત્વાચ્ચ પ્રાદુર્ભૂતઃ સનાતનઃ । ઉવાચ બ્રૂત કિં કાર્યં સર્વયોગિવરાઃ સુરાઃ ।। ૭૦.

એ સર્વવ્યાપી અને સનાતન ભગવાન પ્રગટ થયા અને કહ્યું: 'હે સર્વ શ્રેષ્ઠ યોગીઓ અને દેવો, શું કરવું તે કહો.'

તે તં પ્રણમ્ય દેવેશમૂચુશ્ચ પરમેશ્વરમ્ । દેવદેવ જનઃ સર્વો મુક્તિમાર્ગે વ્યવસ્થિતઃ । કથં સૃષ્ટિઃ પ્રભવિતા નરકેષુ ચ કો વસેત્ ।। ૭૦.

તેઓએ દેવેશને વંદન કરીને પરમેશ્વરને કહ્યું: 'હે દેવાદિદેવ, બધા લોકો મુક્તિના માર્ગે સ્થિર છે; હવે સર્જન કેવી રીતે થશે અને નરકમાં કોણ રહેશે?'

એવમુક્તસ્તતો દેવૈસ્તાનુવાચ જનાર્દનઃ । યુગાનિ ત્રીણિ બહવો મામુપેષ્યન્તિ માનવાઃ ।। ૭૦.

આ રીતે દેવોએ પૂછ્યા ત્યારે જનાર્દને ઉત્તર આપ્યો: 'ત્રણ યુગો અને ઘણા વધુ સમય સુધી મનુષ્યો મારી પાસે આવશે.'

અન્ત્યે યુગે પ્રવિરલા ભવિષ્યન્તિ મદાશ્રયાઃ । એષ મોહં સૃજામ્યાશુ યો જનં મોહયિષ્યતિ ।। ૭૦.

છેલ્લા યુગમાં મારા ભક્તો બહુ ઓછા રહી જશે; ત્યારે હું તરત જ એવો મોહ ઊભો કરીશ કે લોકો બધાં ભટકી જશે.

ત્વં ચ રુદ્ર મહાબાહો મોહશાસ્ત્રાણિ કારય । અલ્પાયાસં દર્શયિત્વા ફલં દીર્ઘં પ્રદર્શય ।। ૭૦.

હે મહાબાહુ રુદ્ર, તું મોહ પેદા કરનાર શાસ્ત્રો રચ; ઓછા પ્રયત્નમાં મોટું ફળ મળે એવું બતાવ.

કુહકં ચેન્દ્રજાલાનિ વિરુદ્ધાચરણાનિ ચ । દર્શયિત્વા જનં સર્વં મોહયાશુ મહેશ્વર ।। ૭૦.

જાદૂ, માયા અને વિરુદ્ધ આચરણ બતાવીને, હે મહેશ્વર, બધા લોકોને તરત જ મોહમાં પાડી દે.

એવમુક્ત્વા તદા તેન દેવેન પરમેષ્ઠિના । આત્મા તુ ગોપિતઃ સદ્યઃ પ્રકાશ્યોઽહં કૃતસ્તદા ।। ૭૦.

એવું કહીને, એ સમયે પરમેશ્વરે મારી સાચી ઓળખ છુપાવી અને પછી તરત જ દેખાડી.

તસ્માદારભ્ય કાલં તુ મત્પ્રણીતેષુ સત્તમ । શાસ્ત્રેષ્વભિરતો લોકો બાહુલ્યેન ભવેદતઃ ।। ૭૦.

એ સમયે પછીથી, હે શ્રેષ્ઠ, લોકો મોટાભાગે મારા બનાવેલા શાસ્ત્રોમાં જ મન લગાવતા થયા છે.

વેદાનુવર્ત્તિનં માર્ગં દેવં નારાયણં તથા । એકીભાવેન પશ્યન્તો મુક્તિભાજો ભવન્તિ તે ।। ૭૦.

જે લોકો વેદના માર્ગ અને દેવ નારાયણને એકરૂપ જોઈને ચાલે છે, તેઓ મુક્તિ પામે છે.

માં વિષ્ણોર્વ્યતિરિક્તં યે બ્રહ્માણં ચ દ્વિજોત્તમ । ભજન્તે પાપકર્માણસ્તે યાન્તિ નરકં નરાઃ ।। ૭૦.

જે લોકો મને કે બ્રહ્માને વિષ્ણુથી અલગ માને છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, એવા પાપી લોકો નરકમાં જાય છે.

યે વેદમાર્ગનિર્મુક્તાસ્તેષાં મોહાર્થમેવ ચ । નયસિદ્ધાન્તસંજ્ઞાભિર્મયા શાસ્ત્રં તુ દર્શિતમ્ ।। ૭૦.

જે લોકોએ વેદમાર્ગ છોડ્યો છે, તેમને ભટકાવવા માટે જ મેં વિવિધ મત અને સિદ્ધાંતોવાળા શાસ્ત્રો બતાવ્યા છે.

પાશોઽયં પશુભાવસ્તુ સ યદા પતિતો ભવેત્ । તદા પાશુપતં શાસ્ત્રં જાયતે વેદસંજ્ઞિતમ્ ।। ૭૦.

આ બંધન એટલે પશુભાવ; જ્યારે એ દૂર થાય છે, ત્યારે પશુપત શાસ્ત્ર, જેને વેદરૂપ કહેવાય છે, પ્રગટે છે.

વેદમૂર્તિરહં વિપ્ર નાન્યશાસ્ત્રાર્થવાદિભિઃ । જ્ઞાયતે મત્સ્વરૂપં તુ મુક્ત્વા વેદમનાદિમત્ । વેદવેદ્યોઽસ્મિ વિપ્રર્ષે બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિશેષતઃ ।। ૭૦.

હું વેદરૂપ છું, હે વિદ્વાન, મારા સ્વરૂપને બીજાં શાસ્ત્રો કે તેમની વાતોથી જાણી શકાય નહીં; અનાદિ વેદથી જ મને ઓળખી શકાય છે. ખાસ કરીને બ્રાહ્મણો માટે હું વેદથી જ જાણી શકાય છું.