વરાહપુરાણમ્

મહાદેવો વિરૂપાક્ષસ્ત્ર્યમ્બકો નીલલોહિતઃ । સોઽપિ રૌદ્રે સ્થિતઃ સ્થાને બભૂવ પરમેશ્વરઃ ।। ૭૦.

મહાદેવ, ત્રણ આંખવાળા, નીલા અને લાલ રંગના, વિરૂપાક્ષ, એ પણ રૌદ્ર સ્વરૂપે પરમેશ્વર તરીકે ત્યાં ઊભા રહ્યા.

તાન્ સર્વાનાગતાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાનૃષિમહોરગાન્ । સનત્કુમારો ભગવાનાજગામાબ્જસંભવઃ ।। ૭૦.

બધા દેવતાઓ, ઋષિઓ અને મહાન નાગોને એકત્રિત જોઈને, કમળમાંથી જન્મેલા પુણ્યવાન સનત્કુમાર પણ ત્યાં આવ્યા.

ત્રસરેણુપ્રમાણેન વિમાને સૂર્યસન્નિભે । અવસ્થિતો મહાયોગી ભૂતભવ્યભવિષ્યવિત્ ।। ૭૦.

એ મહાન યોગી, જે ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય જાણે છે, ધૂળના કણ જેટલા નાના, પણ સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા વિમાનમાં ઊભા રહ્યા.

આગમ્ય શિરસા રુદ્રં સ વવન્દે મહામુનિઃ । મયા પ્રણમિતસ્તસ્થૌ સમીપે શૂલપાણિનઃ ।। ૭૦.

એ મહામુનિ આવ્યા પછી, તેમણે શિર નમાવીને રુદ્રને વંદન કર્યું; મેં પણ નમન કરીને શૂળધારી ભગવાનની નજીક ઊભો રહ્યો.

તાનહં સંસ્થિતાન્ દેવાન્ નારદાદીનૃષીંસ્તથા । સનત્કુમારરુદ્રૌ ચ દૃષ્ટ્વા મે મનસિ સ્થિતમ્ ।। ૭૦.

હું ત્યાં એકત્રિત થયેલા દેવતાઓ, નારદાદિ ઋષિઓ, સનત્કુમાર અને રુદ્રને જોઈને, મારા મનમાં એક વિચાર આવ્યો.

ક એષાં ભવતે યાજ્યો વરિષ્ઠશ્ચ નૃપોત્તમ । કેન તુષ્ટેન તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વ એતે સરુદ્રકાઃ ।। ૭૦.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, આ બધામાંથી તું કોની યજ્ઞમાં આરાધના કરવી, અને સૌથી શ્રેષ્ઠ કોણ છે? કોને પ્રસન્ન કરવાથી બધા, રુદ્ર સહિત, પ્રસન્ન થાય છે?

એવં કૃત્વા સ્થિતે રાજન્ રુદ્રઃ પૃષ્ટો મયાઽનઘ । એવમર્થં ક ઇજ્યોઽત્ર યુષ્માકં સુરસત્તમાઃ ।। ૭૦.

હે રાજન, આમ વિચાર્યા પછી, મેં રુદ્રને પૂછ્યું: હે નિર્દોષ, આપ સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવોમાંથી અહીં યજ્ઞમાં કોની આરાધના કરવી?

એવમુક્તે તદોવાચ રુદ્રો માં સુરસન્નિધૌ ।। ૭૦.

હું આમ પૂછ્યું ત્યારે, રુદ્રે દેવસભામાં મને ઉત્તર આપ્યો.

રુદ્ર ઉવાચ । શ્રૃણ્વન્તુ બિબુધાઃ સર્વે તથા દેવર્ષયોઽમલાઃ । બ્રહ્મર્ષયશ્ચ વિખ્યાતા સર્વે શ્રૃણ્વન્તુ મે વચઃ । ત્વં ચાગસ્ત્ય મહાબુદ્ધે શ્રૃણુ મે ગદતો વચઃ ।। ૭૦.

રુદ્રે કહ્યું: બધા દેવતાઓ, પવિત્ર દેવઋષિઓ અને પ્રખ્યાત બ્રહ્મઋષિઓ મારા વચન સાંભળે; અને તું પણ, હે મહાબુદ્ધિ અગસ્ત્ય, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ.

યો યજ્ઞૈરીડ્યતે દેવો યસ્માત્ સર્વમિદં જગત્ । ઉત્પન્નં સર્વદા યસ્મિંલ્લીનં ભવતિ સામરમ્ ।। ૭૦.

જે દેવ યજ્ઞો દ્વારા પૂજાય છે, જેના પરથી આ આખું જગત ઉત્પન્ન થયું છે અને જેમાં બધા દેવો સહિત સદા લીન થઈ જાય છે—

નારાયણઃ પરો દેવઃ સત્ત્વરૂપો જનાર્દનઃ । ત્રિધાત્માનં સ ભગવાન્ સસર્જ પરમેશ્વરઃ ।। ૭૦.

એ પરમ દેવ, સત્વરૂપ જનાર્દન નારાયણ, એ પરમેશ્વરે પોતે ત્રણ સ્વરૂપે સર્જન કર્યું.

રજસ્તમોભ્યાં યુક્તોઽભૂદ્ રજઃ સત્ત્વાધિકં વિભુઃ । સસર્જ નાભિકમલે બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ।। ૭૦.

રાજસ અને તમસથી યુક્ત અને રાજસ ગુણ સત્ત્વ કરતાં વધારે ધરાવનાર પરમેશ્વરે પોતાના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પર કમલાસન બ્રહ્માને સર્જ્યા.

રજસા તમસા યુક્તઃ સોઽપિ માં ત્વસૃજત્ પ્રભુઃ । યત્સત્ત્વં સ હરિર્દેવો યો હરિસ્તત્પરં પદમ્ ।। ૭૦.

એ બ્રહ્માએ પણ રાજસ અને તમસથી યુક્ત થઈને મને સર્જ્યો; જે સત્ત્વ છે એ હરિ દેવ છે, અને હરિ એ પરમ સ્થાન છે.

યે સત્ત્વરજસી સોઽપિ બ્રહ્મા કમલસંભવઃ । યો બ્રહ્મા સૈવ દેવસ્તુ યો દેવઃ સઃ ચતુર્મુખઃ । યદ્રજસ્તમસોપેતં સોઽહં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।। ૭૦.

જેમાં સત્ત્વ અને રાજસ છે, એ કમળમાંથી જન્મેલો બ્રહ્મા છે; જે બ્રહ્મા છે એ દેવ છે, અને એ દેવ ચતુર્મુખ છે; અને જેમાં રાજસ તથા તમસ છે, એ હું છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ત્રિતયં ચૈતદુચ્યતે । સત્ત્વેન મુચ્યતે જન્તુઃ સત્ત્વં નારાયણાત્મકમ્ ।। ૭૦.

સત્ત્વ, રાજસ અને તમસ—આ ત્રણને ત્રય કહેવાય છે; સત્ત્વથી જીવ મુક્ત થાય છે અને સત્ત્વનું સ્વરૂપ નારાયણ છે.

રજસા સત્ત્વયુક્તેન ભવેત્ સૃષ્ટી રજોઽધિકા । તચ્ચ પૈતામહં વૃત્તં સર્વશાસ્ત્રેષુ પઠ્યતે ।। ૭૦.

રાજસ અને સત્ત્વ સાથે જોડાઈને, જ્યારે રાજસ વધારે હોય ત્યારે સર્જન થાય છે; આ પિતૃપરંપરા છે, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાય છે.

યદ્વેદબાહ્યં કર્મ સ્યાચ્છાસ્ત્રમુદ્દિશ્ય સેવ્યતે । તદ્રૌદ્રમિતિ વિખ્યાતં કનિષ્ઠં ગદિતં નૃણામ્ ।। ૭૦.

જે કર્મ વેદ બહારનું હોય અને કોઈ શાસ્ત્રને અનુસરીને કરવામાં આવે છે, તે ક્રૂર કહેવાય છે અને મનુષ્યોમાં સૌથી નીચું માનવામાં આવે છે.

યદ્ધીનં રજસા કર્મ કેવલં તામસં તુ યત્ । તદ્ દુર્ગતિપરં નૄણામિહ લોકે પરત્ર ચ ।। ૭૦.

જે કર્મ રાજસથી વંચિત હોય અને જે માત્ર તમસથી ભરપૂર હોય, તે મનુષ્યને આ લોક અને પરલોકમાં દુઃખદ સ્થિતિમાં લઈ જાય છે.

સત્ત્વેન મુચ્યતે જન્તુઃ સત્ત્વં નારાયણાત્મકમ્ । નારાયણશ્ચ ભગવાન્ યજ્ઞરૂપી વિભાવ્યતે ।। ૭૦.

સત્ત્વથી જીવ મુક્ત થાય છે, અને સત્ત્વનું સ્વરૂપ નારાયણ છે; અને નારાયણ, ભગવાન, યજ્ઞરૂપે પ્રગટ થાય છે.

કૃતે નારાયણઃ શુદ્ધઃ સૂક્ષ્મમૂર્તિરુપાસ્યતે । ત્રેતાયાં યજ્ઞરૂપેણ પઞ્ચરાત્રૈસ્તુ દ્વાપરે ।। ૭૦.

કૃત યુગમાં શુદ્ધ અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપ ધરાવતાં નારાયણની ઉપાસના થાય છે; ત્રેતામાં યજ્ઞરૂપે, અને દ્વાપરમાં પંચરાત્ર વિધિ દ્વારા પૂજા થાય છે.

કલૌ મત્કૃતમાર્ગેણ બહુરૂપેણ તામસૈઃ । ઇજ્યતે દ્વેષબુદ્ધ્યા સ પરમાત્મા જનાર્દનઃ ।। ૭૦.

કળીયુગમાં, મારા સ્થાપિત માર્ગથી, અનેક રૂપે અને તમસિક રીતોથી, પરમાત્મા જનાર્દન દુર્વિચારથી પૂજાય છે.

ન તસ્માત્ પરતો દેવો ભવિતા ન ભવિષ્યતિ । યો વિષ્ણુઃ સ સ્વયં બ્રહ્મા યો બ્રહ્મા સોઽહમેવ ચ ।। ૭૦.

એના કરતાં ઉપર કોઈ દેવ નથી, ન તો હશે; જે વિષ્ણુ છે એ જ પોતે બ્રહ્મા છે, અને જે બ્રહ્મા છે એ જ હું છું.

વેદત્રયેઽપિ યજ્ઞેઽસ્મિન્ યાજ્યં વેદેષુ નિશ્ચયઃ । યો ભેદં કુરુતેઽસ્માકં ત્રયાણાં દ્વિજસત્તમ । સ પાપકારી દુષ્ટાત્મા દુર્ગતિં ગતિમાપ્નુયાત્ ।। ૭૦.

ત્રણે વેદોમાં અને આ યજ્ઞમાં પણ, યાજ્ય વેદોમાં નિશ્ચિત છે; હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જે અમારાં ત્રણમાં ભેદ કરે છે, તે પાપી, દુષ્ટમન અને દુઃખદ ગતિ પામે છે.

ઇદં ચ શ્રૃણુ મેઽગસ્ત્ય ગદતઃ પ્રાક્તનં તથા । યથા કલૌ હરેર્ભક્તિં ન કુર્વન્તીહ માનવાઃ ।। ૭૦.

હે અગસ્ત્ય, હવે મારી પાસેથી સાંભળ, જેમ હું ભૂતકાળની વાત કહું છું—કે કળીયુગમાં અહીં મનુષ્યો હરિની ભક્તિ નથી કરતા.

ભૂર્લોકવાસિનઃ સર્વે પુરા યષ્ટ્વા જનાર્દનમ્ । ભુવર્લોકં પ્રપદ્યન્તે તત્રસ્થા અપિ કેશવમ્ । આરાધ્ય સ્વર્ગતિં યાન્તિ ક્રમાન્મુક્તિં વ્રજન્તિ ચ ।। ૭૦.

ભૂતકાળમાં, ભૂલોકના બધા રહેવાસીઓએ જનાર્દનની પૂજા કરીને ભુવર્લોક પ્રાપ્ત કર્યો; ત્યાંના રહેવાસીઓએ પણ કેશવની આરાધના કરીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો અને ક્રમશઃ મુક્તિ પામી.

એવં મુક્તિપદે વ્યાપ્તે સર્વલોકૈસ્તથૈવ ચ । મુક્તિભાજસ્તતો દેવાસ્તં દધ્યુઃ પ્રયતા હરિમ્ ।। ૭૦.

આ રીતે, જ્યારે મુક્તિનું સ્થાન બધાં લોકોએ વ્યાપી લીધું, ત્યારે મુક્તિ પામવાના લાયક દેવોએ હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના કરી.

સોઽપિ સર્વગતત્વાચ્ચ પ્રાદુર્ભૂતઃ સનાતનઃ । ઉવાચ બ્રૂત કિં કાર્યં સર્વયોગિવરાઃ સુરાઃ ।। ૭૦.

એ સર્વવ્યાપી અને સનાતન ભગવાન પ્રગટ થયા અને કહ્યું: 'હે સર્વ શ્રેષ્ઠ યોગીઓ અને દેવો, શું કરવું તે કહો.'

તે તં પ્રણમ્ય દેવેશમૂચુશ્ચ પરમેશ્વરમ્ । દેવદેવ જનઃ સર્વો મુક્તિમાર્ગે વ્યવસ્થિતઃ । કથં સૃષ્ટિઃ પ્રભવિતા નરકેષુ ચ કો વસેત્ ।। ૭૦.

તેઓએ દેવેશને વંદન કરીને પરમેશ્વરને કહ્યું: 'હે દેવાદિદેવ, બધા લોકો મુક્તિના માર્ગે સ્થિર છે; હવે સર્જન કેવી રીતે થશે અને નરકમાં કોણ રહેશે?'

એવમુક્તસ્તતો દેવૈસ્તાનુવાચ જનાર્દનઃ । યુગાનિ ત્રીણિ બહવો મામુપેષ્યન્તિ માનવાઃ ।। ૭૦.

આ રીતે દેવોએ પૂછ્યા ત્યારે જનાર્દને ઉત્તર આપ્યો: 'ત્રણ યુગો અને ઘણા વધુ સમય સુધી મનુષ્યો મારી પાસે આવશે.'