વરાહપુરાણમ્

એવમુક્તસ્તદા તેન નિદ્રામીલિતલોચનઃ । પતિતોઽહં ધરાપૃષ્ઠે તત્ક્ષણાત્ પુનરુત્થિતઃ ।। ૬૯.

એ તપસ્વીએ આમ કહ્યું ત્યારે, મારી આંખે ઊંઘથી ભારેલી હતી અને હું ધરતી પર પડી ગયો, પણ એ જ ક્ષણે ફરી ઉઠી ગયો.

યાવત્પશ્યામ્યહં રાજન્ તમૃષિં તચ્ચ વૈ પુરમ્ । તાવન્મેરુગિરેર્મૂર્ધ્નિં પશ્યામ્યાત્માનમાત્મના ।। ૬૯.

હે રાજા, હું જ્યારે જોઉં છું, ત્યારે એ ઋષિ અને એ નગરને જોઈ રહ્યો છું; પછી હું પોતે પોતાને મેરુ પર્વતની ચોટી પર જોઈ રહ્યો છું.

સમુદ્રાન્ સપ્ત પશ્યામિ તથૈવ કુલપર્વતાન્ । સપ્તદ્વીપવતીં પૃથ્વીં દૃષ્ટવાનસ્મિ પાર્થિવ ।। ૬૯.

હું સાત સમુદ્રો, મુખ્ય પર્વતો અને સાત દ્વીપોથી ભરેલી પૃથ્વી જોઈ રહ્યો છું, હે રાજા.

અદ્યાપિ તં લોકવરં ધ્યાયંસ્તિષ્ઠામિ સુવ્રત । કદા પ્રાપ્સ્યેઽથ તં લોકમિતિ ચિન્તાપરોઽભવમ્ ।। ૬૯.

હે સુવ્રત, આજે પણ હું એ ઉત્તમ લોકનું ધ્યાન કરતો રહું છું; ક્યારે મને એ લોક મળશે, એ વિચારમાં હું સતત લીન રહ્યો છું.

એવં તે કૌતુકં રાજન્ કથિતં પરમેષ્ઠિનઃ । યદ્ વૃત્તં મમ દેહે તુ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૬૯.

હે રાજન, પરમેશ્વર અને મારી દેહની સાથે જે અદ્ભુત ઘટના બની, તે બધું મેં તને કહ્યુ છે; હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । ભગવન્ કિં કૃતં લોકં ત્વયા તમનુપશ્યતા । વ્રતં તપો વા ધર્મો વા પ્રાપ્ત્યર્થં તસ્ય વૈ મુને ।। ૭૦.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: હે ભગવન, જ્યારે એ લોકને તું જોઈ શક્યો નહતો, ત્યારે તું શું કર્યુ? એ લોક મેળવવા માટે તું કોઈ વ્રત, તપ કે ધર્મ કર્યો હતો કે કેમ, હે મુનિ?

અનારાધ્ય હરિં ભક્ત્યા કો લોકાન્ કામયેદ્ બુધઃ । આરાધિતે હરૌ લોકાઃ સર્વે કરતલેઽભવન્ ।। ૭૦.

હે વિદ્વાન, જે માણસે હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના નથી કરી, તે કયાં લોકની ઇચ્છા રાખે? જ્યારે હરિ pleased થાય છે, ત્યારે બધા લોક તો જાણે હાથમાં આવી જાય છે.

એવં સંચિન્ત્ય રાજેન્દ્ર મયા વિષ્ણુઃ સનાતનઃ । આરાધિતો વર્ષશતં ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।। ૭૦.

હે રાજેન્દ્ર, આમ વિચારીને મેં શતાબ્દી સુધી અનેક દાનવાળા યજ્ઞો દ્વારા સનાતન વિષ્ણુની આરાધના કરી.

તતઃ કદાચિદ્ બહુના કાલેન નૃપનન્દન । યજતો મમ દેવેશં યજ્ઞમૂર્તિં જનાર્દનમ્ । આહૂતા આગતા દેવાઃ સમમેવ સવાસવાઃ ।। ૭૦.

પછી, લાંબા સમય પછી, હે રાજકુમાર, જ્યારે હું દેવોના સ્વામી, યજ્ઞમૂર્તિ જનાર્દનનું યજ્ઞ કરતો હતો, ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ બોલાવવામાં આવ્યા અને ત્યાં આવ્યા.

સ્વે સ્વે સ્થાને સ્થિતા આસન્ યાવદ્ દેવાઃ સવાસવાઃ । તાવત્ તત્રૈવ ભગવાનાગતો વૃષભધ્વજઃ ।। ૭૦.

જ્યારે બધા દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર પોતપોતાના સ્થાન પર ઊભા હતા, ત્યારે એ જ સમયે વૃષભધ્વજ ભગવાન પણ ત્યાં પધાર્યા.

મહાદેવો વિરૂપાક્ષસ્ત્ર્યમ્બકો નીલલોહિતઃ । સોઽપિ રૌદ્રે સ્થિતઃ સ્થાને બભૂવ પરમેશ્વરઃ ।। ૭૦.

મહાદેવ, ત્રણ આંખવાળા, નીલા અને લાલ રંગના, વિરૂપાક્ષ, એ પણ રૌદ્ર સ્વરૂપે પરમેશ્વર તરીકે ત્યાં ઊભા રહ્યા.

તાન્ સર્વાનાગતાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાનૃષિમહોરગાન્ । સનત્કુમારો ભગવાનાજગામાબ્જસંભવઃ ।। ૭૦.

બધા દેવતાઓ, ઋષિઓ અને મહાન નાગોને એકત્રિત જોઈને, કમળમાંથી જન્મેલા પુણ્યવાન સનત્કુમાર પણ ત્યાં આવ્યા.

ત્રસરેણુપ્રમાણેન વિમાને સૂર્યસન્નિભે । અવસ્થિતો મહાયોગી ભૂતભવ્યભવિષ્યવિત્ ।। ૭૦.

એ મહાન યોગી, જે ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય જાણે છે, ધૂળના કણ જેટલા નાના, પણ સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા વિમાનમાં ઊભા રહ્યા.

આગમ્ય શિરસા રુદ્રં સ વવન્દે મહામુનિઃ । મયા પ્રણમિતસ્તસ્થૌ સમીપે શૂલપાણિનઃ ।। ૭૦.

એ મહામુનિ આવ્યા પછી, તેમણે શિર નમાવીને રુદ્રને વંદન કર્યું; મેં પણ નમન કરીને શૂળધારી ભગવાનની નજીક ઊભો રહ્યો.

તાનહં સંસ્થિતાન્ દેવાન્ નારદાદીનૃષીંસ્તથા । સનત્કુમારરુદ્રૌ ચ દૃષ્ટ્વા મે મનસિ સ્થિતમ્ ।। ૭૦.

હું ત્યાં એકત્રિત થયેલા દેવતાઓ, નારદાદિ ઋષિઓ, સનત્કુમાર અને રુદ્રને જોઈને, મારા મનમાં એક વિચાર આવ્યો.

ક એષાં ભવતે યાજ્યો વરિષ્ઠશ્ચ નૃપોત્તમ । કેન તુષ્ટેન તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વ એતે સરુદ્રકાઃ ।। ૭૦.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, આ બધામાંથી તું કોની યજ્ઞમાં આરાધના કરવી, અને સૌથી શ્રેષ્ઠ કોણ છે? કોને પ્રસન્ન કરવાથી બધા, રુદ્ર સહિત, પ્રસન્ન થાય છે?

એવં કૃત્વા સ્થિતે રાજન્ રુદ્રઃ પૃષ્ટો મયાઽનઘ । એવમર્થં ક ઇજ્યોઽત્ર યુષ્માકં સુરસત્તમાઃ ।। ૭૦.

હે રાજન, આમ વિચાર્યા પછી, મેં રુદ્રને પૂછ્યું: હે નિર્દોષ, આપ સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવોમાંથી અહીં યજ્ઞમાં કોની આરાધના કરવી?

એવમુક્તે તદોવાચ રુદ્રો માં સુરસન્નિધૌ ।। ૭૦.

હું આમ પૂછ્યું ત્યારે, રુદ્રે દેવસભામાં મને ઉત્તર આપ્યો.

રુદ્ર ઉવાચ । શ્રૃણ્વન્તુ બિબુધાઃ સર્વે તથા દેવર્ષયોઽમલાઃ । બ્રહ્મર્ષયશ્ચ વિખ્યાતા સર્વે શ્રૃણ્વન્તુ મે વચઃ । ત્વં ચાગસ્ત્ય મહાબુદ્ધે શ્રૃણુ મે ગદતો વચઃ ।। ૭૦.

રુદ્રે કહ્યું: બધા દેવતાઓ, પવિત્ર દેવઋષિઓ અને પ્રખ્યાત બ્રહ્મઋષિઓ મારા વચન સાંભળે; અને તું પણ, હે મહાબુદ્ધિ અગસ્ત્ય, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ.

યો યજ્ઞૈરીડ્યતે દેવો યસ્માત્ સર્વમિદં જગત્ । ઉત્પન્નં સર્વદા યસ્મિંલ્લીનં ભવતિ સામરમ્ ।। ૭૦.

જે દેવ યજ્ઞો દ્વારા પૂજાય છે, જેના પરથી આ આખું જગત ઉત્પન્ન થયું છે અને જેમાં બધા દેવો સહિત સદા લીન થઈ જાય છે—

નારાયણઃ પરો દેવઃ સત્ત્વરૂપો જનાર્દનઃ । ત્રિધાત્માનં સ ભગવાન્ સસર્જ પરમેશ્વરઃ ।। ૭૦.

એ પરમ દેવ, સત્વરૂપ જનાર્દન નારાયણ, એ પરમેશ્વરે પોતે ત્રણ સ્વરૂપે સર્જન કર્યું.

રજસ્તમોભ્યાં યુક્તોઽભૂદ્ રજઃ સત્ત્વાધિકં વિભુઃ । સસર્જ નાભિકમલે બ્રહ્માણં કમલાસનમ્ ।। ૭૦.

રાજસ અને તમસથી યુક્ત અને રાજસ ગુણ સત્ત્વ કરતાં વધારે ધરાવનાર પરમેશ્વરે પોતાના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળ પર કમલાસન બ્રહ્માને સર્જ્યા.

રજસા તમસા યુક્તઃ સોઽપિ માં ત્વસૃજત્ પ્રભુઃ । યત્સત્ત્વં સ હરિર્દેવો યો હરિસ્તત્પરં પદમ્ ।। ૭૦.

એ બ્રહ્માએ પણ રાજસ અને તમસથી યુક્ત થઈને મને સર્જ્યો; જે સત્ત્વ છે એ હરિ દેવ છે, અને હરિ એ પરમ સ્થાન છે.

યે સત્ત્વરજસી સોઽપિ બ્રહ્મા કમલસંભવઃ । યો બ્રહ્મા સૈવ દેવસ્તુ યો દેવઃ સઃ ચતુર્મુખઃ । યદ્રજસ્તમસોપેતં સોઽહં નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।। ૭૦.

જેમાં સત્ત્વ અને રાજસ છે, એ કમળમાંથી જન્મેલો બ્રહ્મા છે; જે બ્રહ્મા છે એ દેવ છે, અને એ દેવ ચતુર્મુખ છે; અને જેમાં રાજસ તથા તમસ છે, એ હું છું—આમાં કોઈ શંકા નથી.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચૈવ ત્રિતયં ચૈતદુચ્યતે । સત્ત્વેન મુચ્યતે જન્તુઃ સત્ત્વં નારાયણાત્મકમ્ ।। ૭૦.

સત્ત્વ, રાજસ અને તમસ—આ ત્રણને ત્રય કહેવાય છે; સત્ત્વથી જીવ મુક્ત થાય છે અને સત્ત્વનું સ્વરૂપ નારાયણ છે.

રજસા સત્ત્વયુક્તેન ભવેત્ સૃષ્ટી રજોઽધિકા । તચ્ચ પૈતામહં વૃત્તં સર્વશાસ્ત્રેષુ પઠ્યતે ।। ૭૦.

રાજસ અને સત્ત્વ સાથે જોડાઈને, જ્યારે રાજસ વધારે હોય ત્યારે સર્જન થાય છે; આ પિતૃપરંપરા છે, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવાય છે.

યદ્વેદબાહ્યં કર્મ સ્યાચ્છાસ્ત્રમુદ્દિશ્ય સેવ્યતે । તદ્રૌદ્રમિતિ વિખ્યાતં કનિષ્ઠં ગદિતં નૃણામ્ ।। ૭૦.

જે કર્મ વેદ બહારનું હોય અને કોઈ શાસ્ત્રને અનુસરીને કરવામાં આવે છે, તે ક્રૂર કહેવાય છે અને મનુષ્યોમાં સૌથી નીચું માનવામાં આવે છે.

યદ્ધીનં રજસા કર્મ કેવલં તામસં તુ યત્ । તદ્ દુર્ગતિપરં નૄણામિહ લોકે પરત્ર ચ ।। ૭૦.

જે કર્મ રાજસથી વંચિત હોય અને જે માત્ર તમસથી ભરપૂર હોય, તે મનુષ્યને આ લોક અને પરલોકમાં દુઃખદ સ્થિતિમાં લઈ જાય છે.

સત્ત્વેન મુચ્યતે જન્તુઃ સત્ત્વં નારાયણાત્મકમ્ । નારાયણશ્ચ ભગવાન્ યજ્ઞરૂપી વિભાવ્યતે ।। ૭૦.

સત્ત્વથી જીવ મુક્ત થાય છે, અને સત્ત્વનું સ્વરૂપ નારાયણ છે; અને નારાયણ, ભગવાન, યજ્ઞરૂપે પ્રગટ થાય છે.