વરાહપુરાણમ્

એવમુક્તસ્તદા તેન તાપસેન નરાધિપ । વિસ્મયાપન્નહૃદયસ્તમેવાહં તુ પૃષ્ટવાન્ ।। ૬૯.

હે રાજા, એ તપસ્વીએ આમ કહ્યું ત્યારે મારું હૃદય આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયું અને મેં તેમને વધુ પ્રશ્ન કર્યા.

ભગવંસ્તવ લોકોઽયં સર્વલોકવરોત્તમઃ । સર્વલોકા મયા દૃષ્ટા બ્રહ્મશક્રાદિસંસ્થિતાઃ ।। ૬૯.

હે ભગવાન, તમારું આ જગત બધા લોકોથી શ્રેષ્ઠ છે. મેં બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર અને બીજા બધા લોક પણ જોયા છે.

અયં ત્વપૂર્વો લોકો મે પ્રતિભાતિ તપોધન । સંપદૈશ્વર્યતેજોભિર્હર્મ્યરત્નચયૈસ્તથા ।। ૬૯.

પણ, હે તપશ્ચર્યાવાન, આ જગત તો મને એકદમ નવાં અને અજાણ્યાં લાગે છે—સંપત્તિ, ઐશ્વર્ય, તેજ અને મહેલના રત્નોથી ભરપૂર.

સરોભિઃ સૂદકૈઃ પુણ્યૈર્જલજૈશ્ચ વિશેષતઃ । અત્યદ્ભુતમિદં લોકં દૃષ્ટવાનસ્મિ તે મુને ।। ૬૯.

પવિત્ર સરોવરો, શુદ્ધ કુંડ અને ખાસ કરીને કમળોથી ભરેલું, હે ઋષિ, તમારું આ જગત મેં જોયું અને એ અતિ આશ્ચર્યજનક છે.

ઇત્થંભૂતં કથં લોકો ભવાંશ્ચેત્થં વ્યવસ્થિતઃ । કથયસ્વૈતસ્ય હેતું મે કશ્ચ ત્વં મુનિપુંગવ ।। ૬૯.

આવું અજોડ જગત કેવી રીતે થયું અને તમે અહીં કેમ સ્થિર છો? આનું કારણ મને કહો અને તમે કોણ છો, હે મહાન ઋષિ?

કથમિલાવૃતે વર્ષે સરસ્તીરે મહામુને । દૃષ્ટવાનસ્મિ સોઽહં ત્વં સરસ્તત્ સા કુટી મુને । હેમહર્મ્યાકુલે લોકે કિં વા સ્થાનં તુ તે કુટિઃ ।। ૬૯.

હે મહાન ઋષિ, ઇલાવૃત પ્રદેશમાં સરોવર કાંઠે મેં તમને કેવી રીતે જોયા? એ સરોવર, એ ઝૂંપડી—આ સોનાના મહેલો ભરેલા જગતમાં તમારું સ્થાન શું છે?

એવમુક્તઃ સ ભગવાત્ મયાઽસૌ મુનિપુંગવઃ । પ્રાહ મહ્યં યથાવૃત્તં યત્ તુ રાજેન્દ્ર તચ્છૃણુ ।। ૬૯.

હું એમ કહીને, એ મહાન ઋષિએ મને જે બન્યું એ પ્રમાણે બધું કહ્યું. હે રાજેન્દ્ર, હવે તું સાંભળ.

તાપસ ઉવાચ । અહં નારાયણો દેવો જલરૂપી સનાતનઃ । યેન વ્યાપ્તમિદં વિશ્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૬૯.

તપસ્વીએ કહ્યું: 'હું જ નારાયણ છું, શાશ્વત અને જળરૂપે રહેનારો દેવ, જેના દ્વારા આ આખું જગત, ત્રણેય લોક અને ચાલતું-અચળ બધું વ્યાપ્ત છે.'

યા સા ત્વાપ્યાકૃતિસ્તસ્ય દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ । સોઽહં વરુણ ઇત્યુક્તઃ સ્વયં નારાયણઃ પરઃ ।। ૬૯.

જે સ્વરૂપ તું એ પરમેશ્વરનું જોયું, એ હું જ છું—મને લોકો વરુણ કહે છે, પણ હું તો પરમ નારાયણ જ છું.

ત્વયા ચ સપ્ત જન્માનિ અહમારાધિતઃ પુરા । તેન ત્રૈલોક્યનાશેઽપિ ત્વમેકસ્ત્વભિલક્ષિતઃ ।। ૬૯.

પૂર્વે તું સાત જન્મ સુધી મને આરાધ્યા છે, તેથી ત્રણેય લોકના વિનાશ સમયે પણ મેં તને એકલો પસંદ કર્યો છે.

એવમુક્તસ્તદા તેન નિદ્રામીલિતલોચનઃ । પતિતોઽહં ધરાપૃષ્ઠે તત્ક્ષણાત્ પુનરુત્થિતઃ ।। ૬૯.

એ તપસ્વીએ આમ કહ્યું ત્યારે, મારી આંખે ઊંઘથી ભારેલી હતી અને હું ધરતી પર પડી ગયો, પણ એ જ ક્ષણે ફરી ઉઠી ગયો.

યાવત્પશ્યામ્યહં રાજન્ તમૃષિં તચ્ચ વૈ પુરમ્ । તાવન્મેરુગિરેર્મૂર્ધ્નિં પશ્યામ્યાત્માનમાત્મના ।। ૬૯.

હે રાજા, હું જ્યારે જોઉં છું, ત્યારે એ ઋષિ અને એ નગરને જોઈ રહ્યો છું; પછી હું પોતે પોતાને મેરુ પર્વતની ચોટી પર જોઈ રહ્યો છું.

સમુદ્રાન્ સપ્ત પશ્યામિ તથૈવ કુલપર્વતાન્ । સપ્તદ્વીપવતીં પૃથ્વીં દૃષ્ટવાનસ્મિ પાર્થિવ ।। ૬૯.

હું સાત સમુદ્રો, મુખ્ય પર્વતો અને સાત દ્વીપોથી ભરેલી પૃથ્વી જોઈ રહ્યો છું, હે રાજા.

અદ્યાપિ તં લોકવરં ધ્યાયંસ્તિષ્ઠામિ સુવ્રત । કદા પ્રાપ્સ્યેઽથ તં લોકમિતિ ચિન્તાપરોઽભવમ્ ।। ૬૯.

હે સુવ્રત, આજે પણ હું એ ઉત્તમ લોકનું ધ્યાન કરતો રહું છું; ક્યારે મને એ લોક મળશે, એ વિચારમાં હું સતત લીન રહ્યો છું.

એવં તે કૌતુકં રાજન્ કથિતં પરમેષ્ઠિનઃ । યદ્ વૃત્તં મમ દેહે તુ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છસિ ।। ૬૯.

હે રાજન, પરમેશ્વર અને મારી દેહની સાથે જે અદ્ભુત ઘટના બની, તે બધું મેં તને કહ્યુ છે; હવે તું બીજું શું સાંભળવા ઇચ્છે છે?

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । ભગવન્ કિં કૃતં લોકં ત્વયા તમનુપશ્યતા । વ્રતં તપો વા ધર્મો વા પ્રાપ્ત્યર્થં તસ્ય વૈ મુને ।। ૭૦.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: હે ભગવન, જ્યારે એ લોકને તું જોઈ શક્યો નહતો, ત્યારે તું શું કર્યુ? એ લોક મેળવવા માટે તું કોઈ વ્રત, તપ કે ધર્મ કર્યો હતો કે કેમ, હે મુનિ?

અનારાધ્ય હરિં ભક્ત્યા કો લોકાન્ કામયેદ્ બુધઃ । આરાધિતે હરૌ લોકાઃ સર્વે કરતલેઽભવન્ ।। ૭૦.

હે વિદ્વાન, જે માણસે હરિની ભક્તિપૂર્વક આરાધના નથી કરી, તે કયાં લોકની ઇચ્છા રાખે? જ્યારે હરિ pleased થાય છે, ત્યારે બધા લોક તો જાણે હાથમાં આવી જાય છે.

એવં સંચિન્ત્ય રાજેન્દ્ર મયા વિષ્ણુઃ સનાતનઃ । આરાધિતો વર્ષશતં ક્રતુભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।। ૭૦.

હે રાજેન્દ્ર, આમ વિચારીને મેં શતાબ્દી સુધી અનેક દાનવાળા યજ્ઞો દ્વારા સનાતન વિષ્ણુની આરાધના કરી.

તતઃ કદાચિદ્ બહુના કાલેન નૃપનન્દન । યજતો મમ દેવેશં યજ્ઞમૂર્તિં જનાર્દનમ્ । આહૂતા આગતા દેવાઃ સમમેવ સવાસવાઃ ।। ૭૦.

પછી, લાંબા સમય પછી, હે રાજકુમાર, જ્યારે હું દેવોના સ્વામી, યજ્ઞમૂર્તિ જનાર્દનનું યજ્ઞ કરતો હતો, ત્યારે ઇન્દ્ર સહિત બધા દેવતાઓ બોલાવવામાં આવ્યા અને ત્યાં આવ્યા.

સ્વે સ્વે સ્થાને સ્થિતા આસન્ યાવદ્ દેવાઃ સવાસવાઃ । તાવત્ તત્રૈવ ભગવાનાગતો વૃષભધ્વજઃ ।। ૭૦.

જ્યારે બધા દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર પોતપોતાના સ્થાન પર ઊભા હતા, ત્યારે એ જ સમયે વૃષભધ્વજ ભગવાન પણ ત્યાં પધાર્યા.

મહાદેવો વિરૂપાક્ષસ્ત્ર્યમ્બકો નીલલોહિતઃ । સોઽપિ રૌદ્રે સ્થિતઃ સ્થાને બભૂવ પરમેશ્વરઃ ।। ૭૦.

મહાદેવ, ત્રણ આંખવાળા, નીલા અને લાલ રંગના, વિરૂપાક્ષ, એ પણ રૌદ્ર સ્વરૂપે પરમેશ્વર તરીકે ત્યાં ઊભા રહ્યા.

તાન્ સર્વાનાગતાન્ દૃષ્ટ્વા દેવાનૃષિમહોરગાન્ । સનત્કુમારો ભગવાનાજગામાબ્જસંભવઃ ।। ૭૦.

બધા દેવતાઓ, ઋષિઓ અને મહાન નાગોને એકત્રિત જોઈને, કમળમાંથી જન્મેલા પુણ્યવાન સનત્કુમાર પણ ત્યાં આવ્યા.

ત્રસરેણુપ્રમાણેન વિમાને સૂર્યસન્નિભે । અવસ્થિતો મહાયોગી ભૂતભવ્યભવિષ્યવિત્ ।। ૭૦.

એ મહાન યોગી, જે ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્ય જાણે છે, ધૂળના કણ જેટલા નાના, પણ સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતા વિમાનમાં ઊભા રહ્યા.

આગમ્ય શિરસા રુદ્રં સ વવન્દે મહામુનિઃ । મયા પ્રણમિતસ્તસ્થૌ સમીપે શૂલપાણિનઃ ।। ૭૦.

એ મહામુનિ આવ્યા પછી, તેમણે શિર નમાવીને રુદ્રને વંદન કર્યું; મેં પણ નમન કરીને શૂળધારી ભગવાનની નજીક ઊભો રહ્યો.

તાનહં સંસ્થિતાન્ દેવાન્ નારદાદીનૃષીંસ્તથા । સનત્કુમારરુદ્રૌ ચ દૃષ્ટ્વા મે મનસિ સ્થિતમ્ ।। ૭૦.

હું ત્યાં એકત્રિત થયેલા દેવતાઓ, નારદાદિ ઋષિઓ, સનત્કુમાર અને રુદ્રને જોઈને, મારા મનમાં એક વિચાર આવ્યો.

ક એષાં ભવતે યાજ્યો વરિષ્ઠશ્ચ નૃપોત્તમ । કેન તુષ્ટેન તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વ એતે સરુદ્રકાઃ ।। ૭૦.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, આ બધામાંથી તું કોની યજ્ઞમાં આરાધના કરવી, અને સૌથી શ્રેષ્ઠ કોણ છે? કોને પ્રસન્ન કરવાથી બધા, રુદ્ર સહિત, પ્રસન્ન થાય છે?

એવં કૃત્વા સ્થિતે રાજન્ રુદ્રઃ પૃષ્ટો મયાઽનઘ । એવમર્થં ક ઇજ્યોઽત્ર યુષ્માકં સુરસત્તમાઃ ।। ૭૦.

હે રાજન, આમ વિચાર્યા પછી, મેં રુદ્રને પૂછ્યું: હે નિર્દોષ, આપ સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવોમાંથી અહીં યજ્ઞમાં કોની આરાધના કરવી?

એવમુક્તે તદોવાચ રુદ્રો માં સુરસન્નિધૌ ।। ૭૦.

હું આમ પૂછ્યું ત્યારે, રુદ્રે દેવસભામાં મને ઉત્તર આપ્યો.

રુદ્ર ઉવાચ । શ્રૃણ્વન્તુ બિબુધાઃ સર્વે તથા દેવર્ષયોઽમલાઃ । બ્રહ્મર્ષયશ્ચ વિખ્યાતા સર્વે શ્રૃણ્વન્તુ મે વચઃ । ત્વં ચાગસ્ત્ય મહાબુદ્ધે શ્રૃણુ મે ગદતો વચઃ ।। ૭૦.

રુદ્રે કહ્યું: બધા દેવતાઓ, પવિત્ર દેવઋષિઓ અને પ્રખ્યાત બ્રહ્મઋષિઓ મારા વચન સાંભળે; અને તું પણ, હે મહાબુદ્ધિ અગસ્ત્ય, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળ.