વરાહપુરાણમ્

દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ વ્યાપ્તં શરીરેણ દિશશ્ચ સર્વાઃ । તમીડ્યમીશં જગતાં પ્રસૂતિં જનાર્દનં તં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું સમગ્ર સ્થાન તથા બધી દિશાઓ, એના શરીરે વ્યાપેલ છે; એ સર્વજગતના સ્વામી, પ્રસંસનીય જનાર્દનને હું હંમેશા નમું છું.

સુરાસુરાણાં ચ જયાજયાય યુગે યુગે યઃ સ્વશરીરમાદ્યમ્ । સૃજત્યનાદિઃ પરમેશ્વરો ય- સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નાથમ્ ।। ૫.

દેવ અને અસુરોના વિજય કે પરાજય માટે, દરેક યુગમાં, જે આદિહિન પરમેશ્વર પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ રચે છે, એ યજ્ઞમૂર્તિ સ્વામી ને હું નમું છું.

દધાર માયામયમુગ્રતેજા જયાય ચક્રં ત્વમલાંશુશુભ્રમ્ । ગદાસિશાર્ઙ્ગાદિચતુર્ભુજોઽયં તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

તમે માયામય અને પ્રખર તેજ ધરાવનાર છો, વિજય માટે નિર્મળ કિરણોવાળો ચક્ર ધારણ કરો છો; આ ચતુરભુજ ગદા, તલવાર અને શારંગ ધનુષ ધારણ કરે છે; એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

ક્વચિત્ સહસ્ત્રં શિરસાં દધાર ક્વચિન્મહાપર્વતતુલ્યકાયમ્ । ક્વચિત્ સ એવ ત્રસરેણુતુલ્યો યસ્તં સદા યજ્ઞનરં નમામિ ।। ૫.

ક્યારેક હજારો માથાં ધરાવે છે, ક્યારેક મહાપર્વત જેટલું દેહ, તો ક્યારેક ધૂળના કણ જેટલું સૂક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરે છે; એ સદા યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.

ચતુર્મુખો યઃ સૃજતે સમગ્રં રથાઙ્ગપાણિઃ પ્રતિપાલનાય । ક્ષયાય કાલાનલસન્નિભો ય- સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

જે ચારમુખવાળો સર્વ સૃષ્ટિ કરે છે, રથનું ચક્ર હાથમાં રક્ષણ માટે ધરાવે છે, અને વિનાશ સમયે કાળાગ્નિ જેવો છે, એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

સંસારચક્રક્રમણક્રિયાયૈ ય ઇજ્યતે સર્વગતઃ પુરાણઃ । યો યોગિભિર્ધ્યાયતે ચાપ્રમેયસ્ તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

જે સંસારના ચક્રને ચલાવવા માટે પૂજાય છે, સર્વત્ર વ્યાપક અને પ્રાચીન છે, યોગીઓ જેનું ધ્યાન કરે છે અને જે અપરિમિત છે, એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

સમ્યઙ્મનસ્યર્પિતવાનહં તે યદા સુદૃશ્યં સ્વતનૌ નુ તત્ત્વમ્ । ન ચાન્યદસ્તોતિ મતિઃ સ્થિરા મે યતસ્તતો માવતુ શુદ્ધભાવમ્ ।। ૫.

હું સાચે જ મારું મન તમને અર્પણ કર્યું છે; જ્યારે તમારી સાચી મૂર્તિ સ્પષ્ટ દેખાય છે, ત્યારે મારું મન સ્થિર રહે છે અને બીજું કશું નથી જાણતું—તમે મારી શુદ્ધ ભક્તિ સાચવી રાખો.

ઇતીરિતસ્તસ્ય હુતાશનાર્ચિઃ - પ્રખ્યં તુ તેજઃ પુરતો બભૂવ । તસ્મિન્ સ રાજા પ્રવિવેશ બુદ્ધિં કૃત્વા લયં પ્રાપ્તવાન્ યજ્ઞમૂર્તૌ ।। ૫.

આ રીતે કહ્યા પછી, અગ્નિની જ્યોતિ જેવું તેજ તેની સામે પ્રગટ્યું; તેમાં રાજાએ મન એકાગ્ર કરી પ્રવેશ કર્યો અને યજ્ઞમૂર્તિમાં લીન થયો.

ધરણ્યુવાચ । સ વસુઃ સંશયચ્છેદં પ્રાપ્ય રૈભ્યશ્ચ સત્તમઃ । ઉભૌ કિં ચક્રતુર્દેવ શ્રુત્વા ચાઙ્ગિરસં વચઃ ।। ૬.

પૃથ્વીએ કહ્યું: જ્યારે વસુ અને શ્રેષ્ઠ રૈભ્યએ સંશયનો અંત મેળવ્યો, ત્યારે, હે દેવ, આંગિરસના વચન સાંભળી બંનેએ શું કર્યું?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । સ વસુઃ સર્વધર્મજ્ઞઃ સ્વરાજ્યં પ્રતિપાલયન્ । અયજદ્ બહુભિર્યજ્ઞૈર્મહદ્ભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।। ૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એ સર્વધર્મ જાણનાર વસુએ પોતાનું રાજ્ય સંભાળી, ઘણા મહાન અને વિશાળ દાનવાળા યજ્ઞો કર્યા.

કર્મકાણ્ડેન દેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ । તોષયામાસ રાજેન્દ્રસ્તમભેદેન ચિન્તયન્ ।। ૬.

રાજાએ હરી નારાયણ, દેવોના સ્વામીની, કર્મકાંડ દ્વારા આરાધના કરી, અને તેમને અભેદરૂપે મનમાં ધારણ કર્યા.

તતઃ કાલેન મહતા તસ્ય રાજ્ઞો મતિઃ કિલ । નિવૃત્તરાજ્યભોગસ્ય દ્ન્દ્વસ્યાન્તમુપેયુષી ।। ૬.

પછી લાંબા સમય પછી, રાજાએ રાજ્યભોગનો આનંદ માણ્યા પછી, તેના મનમાં દ્વંદ્વનો અંત આવ્યો.

તતઃ પુત્રં વિવસ્વન્તં શ્રેષ્ઠં ભ્રાતૃશતસ્ય હ । અભિષિચ્ય સ્વકે રાજ્યે તપોવનમુપાગમત્ ।। ૬.

પછી, પોતાના સો ભાઈઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુત્ર વિવસ્વતને રાજ્ય પર બેસાડી, રાજા તપovana તરફ ગયા.

પુષ્કરં નામ તીર્થાનાં પ્રવરં યત્ર કેશવઃ । પુણ્ડરીકાક્ષનામા તુ પૂજ્યતે તત્પરાયણૈઃ ।। ૬.

પવિત્ર તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુષ્કર નામના સ્થળે, જ્યાં પુંડરીકાક્ષ તરીકે ઓળખાતા કેશવ ભગવાન તેમના ભક્તો દ્વારા પૂજાય છે.

તત્ર ગત્વા સ રાજર્ષિઃ કાશ્મીરાધિપતિર્વસુઃ । અતિતીવ્રેણ તપસા સ્વશરીરમશોષયત્ ।। ૬.

ત્યાં કાશ્મીરના રાજા વસુ એ રાજર્ષિએ જઈને અત્યંત કઠિન તપ કરીને પોતાનું શરીર સુકવી નાખ્યું.

પુણ્ડરીકાક્ષપારં તુ સ્તવં ભક્ત્યા જપન્ બુધઃ । આરિરાધયિષુર્દેવં નારાયણમકલ્મષમ્ । સ્તોત્રાન્તે તલ્લયં પ્રાપ્તઃ સ રાજા રાજસત્તમઃ ।। ૬.

પંડરીકાક્ષના શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રને ભક્તિપૂર્વક જપતા, તે વિદ્વાન રાજાએ નિર્દોષ નારાયણ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છ્યા અને સ્તોત્ર પૂર્ણ થતાં જ એ શ્રેષ્ઠ રાજા તેમને એકરૂપ થઇ ગયો.

ધરણ્યુવાચ । પુણ્ડરીકાક્ષપારં તુ સ્તોત્રં દેવ કથં સ્મૃતમ્ । કીદૃશં તન્મમાચક્ષ્વ પરમેશ્વર તત્ત્વતઃ ।। ૬.

પૃથ્વીએ પૂછ્યું: 'હે પરમેશ્વર, પંડરીકાક્ષનું શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર કઈ રીતે યાદ રાખવામાં આવે છે? તે કયું છે અને કેવી રીતે છે? કૃપા કરીને મને સાચું કહો.'

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે મધુસૂદન । નમસ્તે સર્વલોકેશ નમસ્તે તિગ્મચક્રિણે ।। ૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હે પુંડરીકાક્ષ, તમને વંદન છે; હે મધુસૂદન, તમને વંદન છે; હે સર્વલોકના સ્વામી, તમને વંદન છે; હે તીખા ચક્રધારી, તમને વંદન છે.'

વિશ્વમૂર્તિં મહાબાહું વરદં સર્વતેજસમ્ । નમામિ પુણ્ડરીકાક્ષં વિદ્યાઽવિદ્યાત્મકં વિભુમ્ ।। ૬.

હું પુંડરીકાક્ષને વંદન કરું છું, જે સર્વરૂપ, મહાબાહુ, વરદાન આપનાર અને સર્વ તેજથી ભરપૂર છે, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંને સ્વરૂપે વ્યાપક છે.

આદિદેવં મહાદેવં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્ । ગમ્ભીરં સર્વદેવાનાં નમામિ મધુસૂદનમ્ ।। ૬.

હું મધુસૂદનને વંદન કરું છું, જે આદિદેવ, મહાદેવ, વેદ અને તેના અંગોનું જ્ઞાન ધરાવનાર, ઊંડા અને સર્વ દેવોના સ્વામી છે.

વિશ્વમૂર્તિં મહામૂર્તિં વિદ્યામૂર્તિં ત્રિમૂર્તિકમ્ । કવચં સર્વદેવાનાં નમસ્યે વારિજેક્ષણમ્ ।। ૬.

હું કમળની આંખવાળા ભગવાનને વંદન કરું છું, જે વિશ્વરૂપ, મહારૂપ, જ્ઞાનરૂપ, ત્રિમૂર્તિ અને સર્વ દેવોના રક્ષક છે.

સહસ્ત્રશીર્ષિણં દેવં સહસ્ત્રાક્ષં મહાભુજમ્ । જગત્સંવ્યાપ્ય તિષ્ઠન્તં નમસ્યે પરમેશ્વરમ્ ।। ૬.

હું પરમેશ્વરને વંદન કરું છું, જે હજાર માથાવાળા, હજાર આંખવાળા, મહાબાહુ છે અને સમગ્ર જગતમાં વ્યાપી રહ્યા છે.

શરણ્યં શરણં દેવં વિષ્ણું જિષ્ણું સનાતનમ્ । નીલમેઘપ્રતીકાશં નમસ્યે ચક્રપાણિનમ્ ।। ૬.

હું વિષ્ણુને વંદન કરું છું, જે શરણાર્થ અને શરણદાતા, સદા વિજયી, શાશ્વત છે, નીલમેઘ જેવો રૂપ ધરાવે છે અને ચક્રધારી છે.

શુદ્ધં સર્વગતં નિત્યં વ્યોમરૂપં સનાતનમ્ । ભાવાભાવવિનિર્મુક્તં મસ્યે સર્વગં હરિમ્ ।। ૬.

હું હરિને વંદન કરું છું, જે શુદ્ધ, સર્વવ્યાપી, શાશ્વત, આકાશરૂપ અને પ્રાચીન છે, જે સત્તા અને અસત્તાથી પર છે.

નાન્યત્ કિંચિત્ પ્રપશ્યામિ વ્યતિરિક્તં ત્વયાઽચ્યુત । ત્વન્મયં ચ પ્રપશ્યામિ સર્વમેતચ્ચરાચરમ્ ।। ૬.

હે અચ્યૂત, હું તારા સિવાય બીજું કશુંય જોઈ શકતો નથી; આ બધું ચર અને અચર તારા સ્વરૂપે જ હું જોઈ રહ્યો છું.

એવં તુ વદતસ્તસ્ય મૂર્ત્તિમાન્ પુરુષઃ કિલ । નિર્ગત્ય દેહાન્નીલાભો ઘનચણ્ડો ભયંકરઃ ।। ૬.

એમ બોલતા બોલતા, તેના શરીરમાંથી એક પુરુષ નીકળ્યો, જે નીલમેઘ જેવો કાળો, ભયાનક અને ભયપ્રદ હતો.

રક્તાક્ષો હ્રસ્વકાયસ્તુ દગ્ધસ્થૂણાસમપ્રભઃ । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્ભૂત્વા કિં કરોમિ નરાધિપ ।। ૬.

તેના લાલ આંખો, નાનું શરીર અને બળી ગયેલા થાંભલા જેવો તેજ હતો. તે હાથ જોડીને બોલ્યો: 'હે રાજા, હું શું કરું?'

રાજોવાચ । કોઽસિ કિં કાર્યમિહ તે કસ્માદાગતવાનસિ । એતન્મે કથય વ્યાધ એતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ।। ૬.

રાજાએ પૂછ્યું: 'તું કોણ છે? અહીં શું કામ છે? કેમ આવ્યો છે? હે વ્યાધ, મને આ બધું સાચું કહો, હું જાણવું ઈચ્છું છું.'

વ્યાધ ઉવાચ । પૂર્વં કલિયુગે રાજન્ રાજા ત્વં દક્ષિણાપથે । પૂર્ણધર્મોદ્ભવઃ શ્રીમાઞ્જનસ્થાને વિચક્ષણઃ ।। ૬.

વ્યાધે કહ્યું: 'હે રાજન, પૂર્વ કાળે, કળિયુગમાં, તું દક્ષિણ પ્રદેશમાં જન્મેલો એક ધર્મનિષ્ઠ, તેજસ્વી અને વિદ્વાન રાજા હતો, જે જનસ્થાનમાં રહેતો હતો.'