વરાહપુરાણમ્

અન્યચ્ચ તે વરં દદ્મિ શ્રૃણુ નારદ સામ્પ્રતમ્ । યદિદં પઞ્ચરાત્રં મે શાસ્ત્રં પરમદુર્લભમ્ । તદ્ભવાન્ વેત્સ્યતે સર્વં મત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ ।। ૬૬.

હવે હું તને બીજું વર આપું છું, નારદ, સાંભળ: મારી કૃપાથી તું આ પંચરાત્ર શાસ્ત્રને સંપૂર્ણ રીતે જાણીશ; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

વેદેન પઞ્ચરાત્રેણ ભક્ત્યા યજ્ઞેન ચ દ્વિજ । પ્રાપ્યોઽહં નાન્યથા વત્સ વર્ષકોટ્યાયુતૈરપિ ।। ૬૬.

હે દ્વિજ, હું વેદ, પંચરાત્ર, ભક્તિ અને યજ્ઞ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાઉં છું; બીજાં કોઈ ઉપાયથી, દયાળુ, કરોડો વર્ષો સુધી પ્રયત્ન કરો તો પણ, હું મળતો નથી.

એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્ નારદં પરમેશ્વરઃ । જગામાદર્શનં સદ્યો નારદોઽપિ યયૌ દિવમ્ ।। ૬૬.

આ રીતે કહ્યા પછી પરમેશ્વર ભગવાન તરત જ નારદજીની નજરે અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને નારદજી પણ સ્વર્ગે ચાલ્યા ગયા.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । ભગવન્ સિતકૃષ્ણે દ્વે ભિન્ને જગતિ કેશવાન્ । સ્ત્રિયૌ બભૂવતુઃ કે દ્વે સિતકૃષ્ણા ચ કા શુભા ।। ૬૭.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: હે ભગવાન, કેશવ, જગતમાં જે બે સ્ત્રીઓ, એક સફેદ અને એક કાળી, અલગ છે એમ કહેવાય છે, એ કોણ છે? અને એ સફેદ-કાળી શુભ સ્ત્રી કોણ છે?

કશ્ચાસૌ પુરુષો બ્રહ્મન્ ય એકઃ સપ્તધા ભવેત્ । કોઽસૌ દ્વાદશધા વિપ્ર દ્વિદેહઃ ષટ્શિરાઃ શુભઃ ।। ૬૭.

હે બ્રાહ્મણ, એ પુરુષ કોણ છે, જે એકથી સાત ભાગે થાય છે? અને એ દ્વિદેહ, છ મોઢાવાળો, બાર ભાગે વહેંચાયેલો શુભ કોણ છે?

દમ્પત્યં ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૃતસૂર્યોદયાદનમ્ । કસ્માદેતજ્જગદિદં વિતતં દ્વિજસત્તમ ।। ૬૭.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, dampatya એટલે પતિ-પત્નીનું મિલન અને સૂર્યોદય પછીનું ભોજન શું છે? હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આ જગત એટલું વ્યાપક કેમ છે?

અગસ્ત્ય ઉવાચ । સિતકૃષ્ણે સ્ત્રિયૌ યે તે તે ભગિન્યૌ પ્રકીર્તિતે । સત્યાસત્યે દ્વિવર્ણા ચ નારી રાત્રિરુદાહૃતા ।। ૬૭.

અગસ્ત્યે કહ્યું: સફેદ અને કાળી એ બે બહેનો કહેવાય છે; અને રાત્રિ એ જ એ સ્ત્રી છે, જે સત્ય અને અસત્યના બે રંગ ધરાવે છે.

યઃ પુમાન્ સપ્તધા જાત એકો ભૂત્વા નરેશ્વર । સ સમુદ્રસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સપ્તધૈકો વ્યવસ્થિતઃ ।। ૬૭.

હે મનુષ્યાધિપતિ, જે પુરુષ એકથી સાત ભાગે જન્મે છે, એ સમુદ્ર છે, જે સાત રૂપે એક જ રીતે સ્થિત છે.

યોઽસૌ દ્વાદશધા રાજન્ દ્વિદેહઃ ષટ્શિરાઃ પ્રભુઃ । સંવત્સરઃ સ વિજ્ઞેયઃ શરીરે દ્વે ગતી સ્મૃતે । ઋતવઃ ષટ્ ચ વક્ત્રાણિ એષ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ।। ૬૭.

હે રાજા, જે પ્રભુ બાર ભાગે, બે દેહવાળા અને છ મોઢાવાળા છે, એ વર્ષ છે; બે દેહ એટલે બે ગતિઓ, છ મોઢાં એટલે છ ઋતુઓ—આ રીતે વર્ષ ઓળખાય છે.

દમ્પત્યં તદહોરાત્રં સૂર્યાચન્દ્રમસૌ તતઃ । તતો જગત્ સમુત્તસ્થૌ દેવસ્યાસ્ય નૃપોત્તમ ।। ૬૭.

પતિ-પત્નીનું મિલન એટલે દિવસ અને રાત્રિ; એમાંથી સૂર્ય અને ચંદ્ર ઉત્પન્ન થયા, અને એમાંથી, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, આ જગત પ્રગટ થયું.

સ વિષ્ણુઃ પરમો દેવો વિજ્ઞેયો નૃપસત્તમ । ન ચ વેદક્રિયાહીનઃ પશ્યતે પરમેશ્વરમ્ ।। ૬૭.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, એ પરમ દેવતા શ્રીવિષ્ણુને ઓળખવો જોઈએ; અને જે વેદકર્મ વિના છે, એ પરમેશ્વરને જોઈ શકતો નથી.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । યોઽસૌ પરાપરો દેવો વિષ્ણુઃ સર્વગતો મુને । ચતુર્યુગે ત્વસૌ કીદૃગ્ વિજ્ઞેયઃ પરમેશ્વરઃ ।। ૬૮.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: હે મુનિ, જે પરમ અને અપર દેવતા શ્રીવિષ્ણુ સર્વત્ર વ્યાપક છે, એ ચારે યુગમાં કેવી રીતે ઓળખવા યોગ્ય છે, હે પરમેશ્વર?

યુગે યુગે ક આચારો વર્ણાનાં ભવિતા મુને । કથં ચ શુદ્ધિર્વિપ્રાણામન્યસ્ત્રીસંકરૈર્મુને ।। ૬૮.

દરેક યુગમાં જાતિઓનું વર્તન કેવું રહેશે, હે મુનિ? અને જ્યારે અન્ય સ્ત્રીઓ સાથે સંમિશ્રણ થાય ત્યારે બ્રાહ્મણોની શુદ્ધિ કેવી રહેશે, હે મુનિ?

અગસ્ત્ય ઉવાચ । કૃતે યુગે મહી દેવૈર્ભુજ્યતે વેદકર્મણા । યજદ્ભિરસુરૈસ્ત્રેતાં તદ્વદ્ દેવૈશ્ચ સત્તમ ।। ૬૮.

અગસ્ત્યે કહ્યું: કૃતયુગમાં દેવતાઓ ધરતીને વેદકર્મ દ્વારા ભોગવે છે; અને ત્રેતાયુગમાં પણ યજ્ઞ કરનાર અને દેવતાઓ એ જ રીતે ધરતી ભોગવે છે, હે શ્રેષ્ઠ.

દ્વાપરે સત્ત્વરજસી બહુલે નૃપસત્તમ । યાવદ્ ધર્મસુતો રાજા ભવિષ્યતિ મહામતે ।। ૬૮.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, દ્વાપરયુગમાં જ્યારે સત્વ અને રજસ વધારે હોય છે, અને ધર્મપુત્ર રાજા સુધી, હે મહામતિ, એમ જ ચાલે છે.

તતસ્તમઃ પ્રભવિતા કલિરૂપો નરેશ્વર । તસ્મિન્ કલૌ વર્ત્તમાને સ્વમાર્ગાચ્ચ્યવતે દ્વિજઃ ।। ૬૮.

પછી કલિરૂપે અંધકાર પ્રભુત્વ કરશે, હે મનુષ્યાધિપતિ; અને કલિયુગમાં દ્વિજ પોતાનો માર્ગ છોડીને ભટકી જશે.

રાજાનો વૈશ્યશૂદ્રાશ્ચ પ્રાયશો હીનજાતયઃ । ભવિષ્યન્તિ નૃપશ્રેષ્ઠ સત્યશૌચવિવર્જિતાઃ ।। ૬૮.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, રાજાઓ, વૈશ્યો અને શૂદ્રો મોટાભાગે નીચી જાતિના થશે, અને સત્ય તથા પવિત્રતા વગરના રહેશે.

અગમ્યાગમનં તત્ર કરિષ્યન્તિ દ્વિજાતયઃ । અનૃતં ચ વદિષ્યન્તિ વેદમાર્ગબહિષ્કૃતાઃ । વિવાહાંશ્ચ કરિષ્યન્તિ સગોત્રાનસમાંસ્તથા ।। ૬૮.

ત્યાં દ્વિજ જાતિના લોકો અયોગ્ય સ્ત્રીઓ પાસે જશે, અસત્ય બોલશે, વેદમાર્ગથી દૂર થશે, અને પોતાના ગોત્રમાં તથા અસમાન જાતિમાં પણ લગ્ન કરશે.

રાજાનો બ્રાહ્મણાન્ હિંસ્યુર્વિત્તલોભાન્વિતાઃ શઠાઃ । અન્ત્યજા અપિ વૈશ્યત્વં કરિષ્યન્તિ પણે રતાઃ । અભિમાનિનો ભવિષ્યન્તિ શૂદ્રજાતિષુ ગર્વિતાઃ ।। ૬૮.

રાજાઓ ધનલોભી અને કપટી બનીને બ્રાહ્મણોને દુઃખ આપશે; અને અંત્યજ પણ વેપાર કરીને વૈશ્ય બની જશે; શૂદ્ર જાતિના લોકો ગર્વીલા અને અભિમાની બનશે.

સર્વાશિનો ભવિષ્યન્તિ બ્રાહ્મણાઃ શૌચવર્જિતાઃ । સુરા પેયમિતિ પ્રાહુઃ સત્યશૌચવિવર્જિતાઃ ।। ૬૮.

બ્રાહ્મણો બધું જ ખાવા-પીવામાં લાગશે, અને શુદ્ધિથી વંચિત રહેશે. તેઓ કહેશે કે દારૂ પીવું પણ ચાલે છે, અને તેમા સત્યતા કે શુદ્ધતા નહીં રહે.

તતો વિનશ્યતે લોકો વર્ણધર્મશ્ચ નશ્યતે ।। ૬૮.

પછી દુનિયા બરબાદ થઈ જશે અને દરેક વર્ણના ધર્મો પણ નાશ પામશે.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । અગમ્યાગમનં કૃત્વા બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયોઽપિ વા । શૂદ્રોઽપિ શુદ્ધ્યતે કેન કિં વાઽગમ્યં તુ શંસ મે ।। ૬૮.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: જો બ્રાહ્મણ કે ક્ષત્રિય, અથવા શૂદ્ર કોઈ અયોગ્ય સ્ત્રી સાથે સંબંધ કરે, તો તે કેવી રીતે શુદ્ધ થાય? અને કઈ સ્ત્રીઓ અયોગ્ય ગણાય છે? મને કહો.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । ચાતુર્ગામી ભવેદ્ વિપ્રસ્ ત્રિગામી ક્ષત્રિયો ભવેત્ । દ્વિગામી તુ ભવેદ્ વૈશ્યઃ શૂદ્ર એકગમઃ સ્મૃતઃ ।। ૬૮.

અગસ્ત્યે કહ્યું: બ્રાહ્મણને ચાર પ્રકારની સ્ત્રીઓ સુધી જવાની છૂટ છે, ક્ષત્રિયને ત્રણ, વૈશ્યને બે અને શૂદ્રને માત્ર એક જ સ્ત્રી સુધી જવાની મનાઈ છે.

અગમ્યાં બ્રાહ્મણીં પ્રાહુઃ ક્ષત્રિયસ્ય નરેશ્વર । ક્ષત્રાણીં ચૈવ વૈશ્યસ્ય વૈશ્યાં શૂદ્રસ્ય પાર્થિવ । અધમસ્યોત્તમા નારી અગમ્યા મનુરબ્રવીત્ ।। ૬૮.

રાજા, ક્ષત્રિય માટે બ્રાહ્મણની પત્ની અયોગ્ય છે, વૈશ્ય માટે ક્ષત્રિયની પત્ની અયોગ્ય છે અને શૂદ્ર માટે વૈશ્યની પત્ની અયોગ્ય છે. મનુએ કહ્યું છે કે નીચા વર્ણના પુરુષ માટે ઊંચા વર્ણની સ્ત્રી અયોગ્ય છે.

માતા માતૃષ્વસા શ્વશ્રૂર્ભાતૃપત્ની ચ પાર્થિવ । સ્નુષા ચ દુહિતા ચૈવ મિત્રપત્ની સ્વગોત્રજા ।। ૬૮.

માતા, માતાની બહેન, સાસુ, ભાઈની પત્ની, વહુ, દીકરી, મિત્રની પત્ની અને પોતાના જ કુળની સ્ત્રી—

રાજજાયાઽઽત્મજા ચૈવ અગમ્યા મુખ્યતઃ સ્ત્રિયઃ । રજકાદિષુ ચાન્યાશ્ચ સ્ત્રિયોઽગમ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ । અગમ્યાગમનં ચૈતત્ કૃતં પાપાય જાયતે ।। ૬૮.

રાજાની પત્ની કે પુત્રી અને ધોબી વગેરે જેવી બીજી સ્ત્રીઓ પણ મુખ્યત્વે અયોગ્ય ગણાય છે. આવી સ્ત્રીઓ સાથે સંબંધ કરવો પાપ ગણાય છે.

વિયોનિગમનાયાશુ બ્રાહ્મણાય ભવત્યલમ્ । શેષસ્ય શુદ્ધિરેષૈવ પ્રાણાયામશતં ભવેત્ ।। ૬૮.

બ્રાહ્મણ માટે જાતિ બહારની સ્ત્રી સાથે સંબંધ કરવો ભારે અશુદ્ધિ લાવે છે. બીજા માટે, એકસો પ્રાણાયામ કરીને શુદ્ધિ મળે છે.

બહુનાઽપિ હિ કાલેન યત્ પાપં સમુપાર્જિતમ્ । વર્ણસંકરસંગત્યા બ્રાહ્મણેન નરર્ષભ ।। ૬૮.

હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, બ્રાહ્મણે જો વર્ણમિશ્ર લોકો સાથે સંબંધ રાખ્યો હોય તો, લાંબા સમય પછી પણ જે પાપ એકઠું થાય છે—

દશપ્રણવગાયત્રીં પ્રાણાયામશતૈસ્ત્રિભિઃ । મુચ્યતે બ્રહ્મહત્યાયાઃ કિં પુનઃ શેષપાતકૈઃ ।। ૬૮.

દસ વખત પ્રણવ સાથે ગાયત્રી મંત્ર બોલીને અને ત્રણસો પ્રાણાયામ કરીને—even બ્રાહ્મણ હત્યાના પાપથી મુક્તિ મળે છે, તો પછી નાના પાપો તો સહેલાઈથી દૂર થાય.