વરાહપુરાણમ્

ઇન્દુવ્રતં પઞ્ચદશ્યાં શુક્લાયાં નક્તભોજનમ્ । પિતૃવ્રતમમાવાસ્યામિતિ રાજન તથેરિતમ્ ।। ૬૫.

પંદરમીના દિવસે, એટલે કે શુક્લ પક્ષની પૂર્ણિમાએ, રાત્રે જમવાથી ઇંદુવ્રત થાય છે; અમાવાસ્યાના દિવસે પિતૃવ્રત કરવું, રાજા, એમ આવિધિ છે.

દશ પઞ્ચ ચ વર્ષાણિ ય એવં કુરુતે નૃપ । તિથિવ્રતાનિ કસ્તસ્ય ફલં વ્રતપ્રમાણતઃ ।। ૬૫.

રાજા, જે વ્યક્તિ આ તિથિવ્રતોને દસ કે પાંચ વર્ષ સુધી કરે છે, તેને વ્રતના પ્રમાણ પ્રમાણે શું ફળ મળે છે?

અશ્વમેધસહસ્ત્રાણિ રાજસૂયશતાનિ ચ । યષ્ટાનિ તેન રાજેન્દ્ર કલ્પોક્તાઃ ક્રતવસ્તથા ।। ૬૫.

એમ કરીને, તે વ્યક્તિએ હજારો અશ્વમેધ યજ્ઞો અને સો રાજસૂય યજ્ઞો તથા શાસ્ત્રોક્ત અન્ય યજ્ઞો પણ કર્યા હોય એવું ફળ મળે છે, રાજા.

એકમેવ કૃતં હન્તિ વ્રતં પાપાનિ નિત્યશઃ । યઃ પુનઃ સર્વમેતદ્ધિ કુર્યાન્નરવરાત્મજ । સ શુદ્ધો વિરજો લોકાનાપ્નોતિ સકલં નૃપ ।। ૬૫.

એક પણ ભંગ થયેલું વ્રત સતત પાપ આપે છે; પણ, રાજા, જે પુરુષ આ બધું પૂર્ણપણે કરે છે, તે પવિત્ર અને નિર્વિકાર બનીને સર્વે લોકોએ પ્રાપ્ત કરે છે.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । આશ્ચર્યં યદિ તે કિંચિદ્ વિદિતં દૃષ્ટમેવ વા । તન્મે કથય ધર્મજ્ઞ મમ કૌતૂહલંમહત્ ।। ૬૬.

ભદ્રાશ્વએ કહ્યું: ધર્મજ્ઞ, જો તને કોઈ અદ્ભુત વાત જાણે છે કે જોઈ છે, તો મને કહેજે; મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । આશ્ચર્યભૂતો ભગવાનેષ એવ જનાર્દનઃ । તસ્યાશ્ચર્યાણિ દૃષ્ટાનિ બહૂનિ વિવિધાનિ વૈ ।। ૬૬.

અગસ્ત્યએ કહ્યું: આ ભગવાન જનાર્દન પોતે અદ્ભુત છે; તેમના અનેક પ્રકારના અદ્ભુત કાર્યો જોઈ શકાયાં છે.

શ્વેતદ્વીપં ગતઃ પૂર્વં નારદઃ કિલ પાર્થિવ । સોઽપશ્યચ્છઙ્ખચક્રાબ્જાન્ પુરુષાંસ્તિગ્મતેજસઃ ।। ૬૬.

રાજા, એક વખત નારદ શ્વેતદ્વીપે ગયા હતા; ત્યાં તેણે શંખ, ચક્ર અને કમળ ધારણ કરનાર તેજસ્વી પુરુષોને જોયા.

અયં વિષ્ણુરયં વિષ્ણુરેષ વિષ્ણુઃ સનાતનઃ । ચિન્તાઽભૂત્તસ્યતાન્દૃષ્ટ્વા કોઽસ્મિન્વિષ્ણુરિતિ પ્રભુઃ ।। ૬૬.

"આ વિષ્ણુ છે, આ વિષ્ણુ છે, આ તો શાશ્વત વિષ્ણુ છે"—એમ જોઈને નારદના મનમાં વિચારો આવ્યા કે, 'આ બધામાં સાચો વિષ્ણુ કોણ છે?'

એવં ચિન્તયતસ્તસ્ય ચિન્તા કૃષ્ણં પ્રતિ પ્રભો । આરાધયામિ ચ કથં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।। ૬૬.

આ રીતે વિચારતા-વિચારતા, નારદના મનમાં કૃષ્ણનું સ્મરણ થયું: 'શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનારની હું કેવી રીતે આરાધના કરું?'

યેન વેદ્મિ પરં તેષાં દેવો નારાયણઃ પ્રભુઃ । એવં સંચિન્ત્ય દધ્યૌ સ તં દેવં પરમેશ્વરમ્ ।। ૬૬.

'આ બધામાંથી સર્વોચ્ચ ભગવાન નારાયણને હું કઈ રીતે ઓળખી શકું?'—આવી રીતે વિચારીને તેણે એ પરમેશ્વરનું ધ્યાન કર્યું.

દિવ્યં વર્ષસહસ્ત્રં તુ સાગ્રં બ્રહ્મસુતસ્તદા । ધ્યાયતસ્તસ્ય દેવોઽસૌ પરિતોષં જગામ હ ।। ૬૬.

બ્રહ્માના પુત્ર નારદે હજારો દૈવી વર્ષ સુધી ધ્યાન કર્યું; ત્યારે ભગવાન તેની ઉપાસનાથી પ્રસન્ન થયા.

ઉવાચ ચ પ્રસન્નાત્મા પ્રત્યક્ષત્વં ગતઃ પ્રભુઃ । વરં બ્રહ્મસુત બ્રૂહિ કિં તે દદ્મિ મહામુને ।। ૬૬.

પ્રભુ પ્રસન્ન ચિત્તે સામે આવ્યા અને કહ્યું: 'બ્રહ્મપુત્ર, શું વર માંગે છે? મહામુનિ, હું તને શું આપું?'

નારદ ઉવાચ । સહસ્ત્રમેકં વર્ષાણાં ધ્યાતસ્ત્વં ભુવનેશ્વર । ત્વત્પ્રાપ્તિર્યેન તદ્ બ્રૂહિ યદિ તુષ્ટોઽસિ મેઽચ્યુત ।। ૬૬.

નારદે કહ્યું: 'હે જગતના સ્વામી, મેં તારો હજાર વર્ષ સુધી ધ્યાન કર્યું છે; જો તું મારા પર પ્રસન્ન હોય, અચ્યૂત, તો મને કહેજે કે તને કેવી રીતે પ્રાપ્ત કરી શકાય.'

દેવદેવ ઉવાચ । પૌરુષં સૂક્તમાસ્થાય યે યજન્તિ દ્વિજાસ્તુ મામ્ । સંહિતામાદ્યમાસ્થાય તે માં પ્રાપ્સ્યન્તિ નારદ ।। ૬૬.

દેવદેવીએ કહ્યું: 'જે દ્વિજજન પુરુષસૂક્તના માર્ગે કે મૂળ સંહિતાના અનુસરણથી મારી ઉપાસના કરે છે, તેઓ મને અવશ્ય પ્રાપ્ત કરે છે, નારદ.'

અલાભે વેદશાસ્ત્રાણાં પઞ્ચરાત્રોદિતેન હ । માર્ગેણ માં પ્રપશ્યન્તે તે માં પ્રાપ્સ્યન્તિ માનવાઃ ।। ૬૬.

જ્યારે વેદશાસ્ત્રો મળતા નથી, ત્યારે પંચરાત્રમાં જણાવેલા માર્ગે લોકો મને જોઈ શકે છે; એ માર્ગે તેઓ મને પ્રાપ્ત કરશે.

બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં પઞ્ચરાત્રં વિધીયતે । શૂદ્રાદીનાં ન તચ્છ્રોત્રપદવીમુપયાસ્યતિ ।। ૬૬.

પંચરાત્ર બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય માટે નિર્ધારિત છે; શૂદ્ર અને અન્ય લોકો માટે એ માર્ગ ખુલ્લો નથી.

એવં મયોક્તં વિપ્રેન્દ્ર પુરાકલ્પે પુરાતનમ્ । પઞ્ચરાત્રં સહસ્ત્રાણાં યદિ કશ્ચિદ્ ગ્રહીષ્યતિ ।। ૬૬.

હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, પ્રાચીન કલ્પમાં મેં આ રીતે કહ્યું છે—હજારોમાં કોઈ એક વ્યક્તિ પણ પંચરાત્ર સ્વીકારશે તો...

કર્મક્ષયે ચ માં કશ્ચિદ્ યદિ ભક્તો ભવિષ્યતિ । તસ્ય ચેદં પઞ્ચરાત્રં નિત્યં હૃદિ વસિષ્યતિ ।। ૬૬.

જ્યારે કર્મોનો અંત આવે અને કોઈ મારા ભક્ત બને, ત્યારે એના હૃદયમાં આ પંચરાત્ર હંમેશા વસે છે.

ઇતરે રાજસૈર્ભાવૈસ્તામસૈશ્ચ સમાવૃતાઃ । ભવિષ્યન્તિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ મચ્છાસનપરાઙ્મુખાઃ ।। ૬૬.

બીજાઓ રાજસી અને તામસી ભાવોથી ઘેરાયેલા રહેશે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અને મારા આદેશથી દૂર રહેશે.

કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ યુગાનિ ત્રીણિ નારદ । સત્ત્વસ્થાં માં સમેષ્યન્તિ કલૌ રજસ્તમોઽધિકાઃ ।। ૬૬.

કૃત, ત્રેતા અને દ્વાપર યુગમાં, હે નારદ, સત્ત્વગુણમાં સ્થિત રહેનારા મને પ્રાપ્ત કરશે; પણ કલીયુગમાં રજોગુણ અને તમોગુણ વધારે રહેશે.

અન્યચ્ચ તે વરં દદ્મિ શ્રૃણુ નારદ સામ્પ્રતમ્ । યદિદં પઞ્ચરાત્રં મે શાસ્ત્રં પરમદુર્લભમ્ । તદ્ભવાન્ વેત્સ્યતે સર્વં મત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ ।। ૬૬.

હવે હું તને બીજું વર આપું છું, નારદ, સાંભળ: મારી કૃપાથી તું આ પંચરાત્ર શાસ્ત્રને સંપૂર્ણ રીતે જાણીશ; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

વેદેન પઞ્ચરાત્રેણ ભક્ત્યા યજ્ઞેન ચ દ્વિજ । પ્રાપ્યોઽહં નાન્યથા વત્સ વર્ષકોટ્યાયુતૈરપિ ।। ૬૬.

હે દ્વિજ, હું વેદ, પંચરાત્ર, ભક્તિ અને યજ્ઞ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાઉં છું; બીજાં કોઈ ઉપાયથી, દયાળુ, કરોડો વર્ષો સુધી પ્રયત્ન કરો તો પણ, હું મળતો નથી.

એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્ નારદં પરમેશ્વરઃ । જગામાદર્શનં સદ્યો નારદોઽપિ યયૌ દિવમ્ ।। ૬૬.

આ રીતે કહ્યા પછી પરમેશ્વર ભગવાન તરત જ નારદજીની નજરે અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને નારદજી પણ સ્વર્ગે ચાલ્યા ગયા.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । ભગવન્ સિતકૃષ્ણે દ્વે ભિન્ને જગતિ કેશવાન્ । સ્ત્રિયૌ બભૂવતુઃ કે દ્વે સિતકૃષ્ણા ચ કા શુભા ।। ૬૭.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: હે ભગવાન, કેશવ, જગતમાં જે બે સ્ત્રીઓ, એક સફેદ અને એક કાળી, અલગ છે એમ કહેવાય છે, એ કોણ છે? અને એ સફેદ-કાળી શુભ સ્ત્રી કોણ છે?

કશ્ચાસૌ પુરુષો બ્રહ્મન્ ય એકઃ સપ્તધા ભવેત્ । કોઽસૌ દ્વાદશધા વિપ્ર દ્વિદેહઃ ષટ્શિરાઃ શુભઃ ।। ૬૭.

હે બ્રાહ્મણ, એ પુરુષ કોણ છે, જે એકથી સાત ભાગે થાય છે? અને એ દ્વિદેહ, છ મોઢાવાળો, બાર ભાગે વહેંચાયેલો શુભ કોણ છે?

દમ્પત્યં ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠ કૃતસૂર્યોદયાદનમ્ । કસ્માદેતજ્જગદિદં વિતતં દ્વિજસત્તમ ।। ૬૭.

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, dampatya એટલે પતિ-પત્નીનું મિલન અને સૂર્યોદય પછીનું ભોજન શું છે? હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, આ જગત એટલું વ્યાપક કેમ છે?

અગસ્ત્ય ઉવાચ । સિતકૃષ્ણે સ્ત્રિયૌ યે તે તે ભગિન્યૌ પ્રકીર્તિતે । સત્યાસત્યે દ્વિવર્ણા ચ નારી રાત્રિરુદાહૃતા ।। ૬૭.

અગસ્ત્યે કહ્યું: સફેદ અને કાળી એ બે બહેનો કહેવાય છે; અને રાત્રિ એ જ એ સ્ત્રી છે, જે સત્ય અને અસત્યના બે રંગ ધરાવે છે.

યઃ પુમાન્ સપ્તધા જાત એકો ભૂત્વા નરેશ્વર । સ સમુદ્રસ્તુ વિજ્ઞેયઃ સપ્તધૈકો વ્યવસ્થિતઃ ।। ૬૭.

હે મનુષ્યાધિપતિ, જે પુરુષ એકથી સાત ભાગે જન્મે છે, એ સમુદ્ર છે, જે સાત રૂપે એક જ રીતે સ્થિત છે.

યોઽસૌ દ્વાદશધા રાજન્ દ્વિદેહઃ ષટ્શિરાઃ પ્રભુઃ । સંવત્સરઃ સ વિજ્ઞેયઃ શરીરે દ્વે ગતી સ્મૃતે । ઋતવઃ ષટ્ ચ વક્ત્રાણિ એષ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ।। ૬૭.

હે રાજા, જે પ્રભુ બાર ભાગે, બે દેહવાળા અને છ મોઢાવાળા છે, એ વર્ષ છે; બે દેહ એટલે બે ગતિઓ, છ મોઢાં એટલે છ ઋતુઓ—આ રીતે વર્ષ ઓળખાય છે.