વરાહપુરાણમ્

તેષુ નિષ્ઠુરકં લુબ્ધં સર્વેષુ સમવસ્થિતમ્ । દદૃશે બ્રાહ્મણસ્તત્ર કામરૂપિણમુત્તમમ્ ।। ૫.

એમાં બ્રાહ્મણે કઠોર અને લોભી મનુષ્યને બધાંમાં ઊભેલો જોયો, અને ત્યાં તેણે અનેક રૂપ ધરાવનારો શ્રેષ્ઠ પુરુષ જોયો.

અદ્વૈતવાસનાસિદ્ધં યોગાદ્ બહુશરીરકમ્ । દૃષ્ટ્વા વિપ્રો મુદા યુક્તઃ પ્રયયૌ નિજમાશ્રમમ્ ।। ૫.

અદ્વૈતની ભાવનામાં નિપુણ અને યોગથી અનેક શરીર ધરાવનાર એવા પુરુષને જોઈ, બ્રાહ્મણ આનંદથી પોતાના આશ્રમમાં પાછો ગયો.

એવં જ્ઞાનવતઃ કર્મ્મ કુર્વતોઽપિ સ્વજાતિકમ્ । ભવેન્મુક્તિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ રૈભ્ય રાજન્ વસો ધ્રુવમ્ ।। ૫.

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ રૈભ્ય, જ્ઞાનવાન મનુષ્ય પોતાનાં કર્મો કરતો હોવા છતાં અવશ્ય મુક્તિ પામે છે, રાજા, એ નિશ્ચિત છે.

એવં તૌ સંશયચ્છેદં પ્રાપ્તૌ રૈભ્યવસૂ નૃપ । બૃહસ્પતેસ્તતો ધિષ્ણ્યાજ્જગ્મતુર્નિજમાશ્રમમ્ ।। ૫.

હે રાજા, આ રીતે રૈભ્ય અને વસુએ પોતાનો સંશય દૂર કર્યો અને પછી બૃહસ્પતિના આશ્રમમાંથી પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા.

તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ । અભેદેન સ્વદેહસ્થં પશ્યન્નારાધય પ્રભુમ્ ।। ૫.

આથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ ભગવાન નારાયણને પોતાના શરીરમાં અદ્વૈતરૂપે રહેલા જોઈને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર.

કપિલસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ રાજાઽશ્વશિરા વિભુઃ । જ્યેષ્ઠં પુત્રં સમાહૂય ધન્યં સ્થૂલશિરાહ્વયમ્ । અભિષિચ્ય નિજે રાજ્યે સ રાજા પ્રયયૌ વનમ્ ।। ૫.

કપિલના વચન સાંભળી, એ વિભુ અશ્વશિરા રાજાએ પોતાના મોટાભાઈ ધન્ય, જેનું નામ સ્થૂલશિરા હતું, તેને બોલાવી, પોતાનું રાજપદ સોંપ્યું અને પછી રાજા વનમાં ચાલ્યા ગયા.

નૈમિષાખ્યં વરારોહે તત્ર યજ્ઞતનું ગુરુમ્ । તપસારાધયામાસ યજ્ઞમૂર્તિં સ્તવેન ચ ।। ૫.

ત્યાં, સુંદરે, નૈમિષ નામના સ્થળે, તેણે પોતાના ગુરુ, યજ્ઞમૂર્તિને તપ અને સ્તુતિથી પૂજ્યા.

ધરણ્યુવાચ । કથં યજ્ઞતનોઃ સ્તોત્રં રાજ્ઞા નારાયણસ્ય હ । સ્તુતિઃ કૃતા મહાભાગ પુનરેતચ્ચ શંસ મે ।। ૫.

પૃથ્વીએ કહ્યું: હે મહાભાગ, રાજાએ યજ્ઞમૂર્તિ નારાયણની સ્તુતિ કેવી રીતે રચી? એ સ્તુતિ ફરીથી મને કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નમામિ યાજ્યં ત્રિદશાધિપસ્ય ભવસ્ય સૂર્યસ્ય હુતાશનસ્ય । સોમસ્ય રાજ્ઞો મરુતામનેક- રૂપં હરિં યજ્ઞનરં નમસ્યે ।। ૫.

શ્રીવરાહે કહ્યું: હું એ યજ્ઞમૂર્તિને વંદન કરું છું, જે દેવતાઓના સ્વામી, ભવ, સૂર્ય, અગ્નિ, સોમ, રાજા અને મરુતોના સ્વરૂપ છે, અનેક રૂપ ધરાવનાર હરિ, યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.

સુભીમદંષ્ટ્રં શશિસૂર્યનેત્રં સંવત્સરે ચાયનયુગ્મકુક્ષમ્ । દર્ભાઙ્ગરોમાણમથેધ્મશક્તિં સનાતનં યજ્ઞનરં નમામિ ।। ૫.

શોભાયમાન દાંત ધરાવનાર, ચંદ્ર અને સૂર્ય જે આંખો, વર્ષના બંને અયન જે પેટ, દર્ભા જે રોમ અને ઇંધણ જે શક્તિ ધરાવનાર, એ સનાતન યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.

દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ વ્યાપ્તં શરીરેણ દિશશ્ચ સર્વાઃ । તમીડ્યમીશં જગતાં પ્રસૂતિં જનાર્દનં તં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું સમગ્ર સ્થાન તથા બધી દિશાઓ, એના શરીરે વ્યાપેલ છે; એ સર્વજગતના સ્વામી, પ્રસંસનીય જનાર્દનને હું હંમેશા નમું છું.

સુરાસુરાણાં ચ જયાજયાય યુગે યુગે યઃ સ્વશરીરમાદ્યમ્ । સૃજત્યનાદિઃ પરમેશ્વરો ય- સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નાથમ્ ।। ૫.

દેવ અને અસુરોના વિજય કે પરાજય માટે, દરેક યુગમાં, જે આદિહિન પરમેશ્વર પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ રચે છે, એ યજ્ઞમૂર્તિ સ્વામી ને હું નમું છું.

દધાર માયામયમુગ્રતેજા જયાય ચક્રં ત્વમલાંશુશુભ્રમ્ । ગદાસિશાર્ઙ્ગાદિચતુર્ભુજોઽયં તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

તમે માયામય અને પ્રખર તેજ ધરાવનાર છો, વિજય માટે નિર્મળ કિરણોવાળો ચક્ર ધારણ કરો છો; આ ચતુરભુજ ગદા, તલવાર અને શારંગ ધનુષ ધારણ કરે છે; એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

ક્વચિત્ સહસ્ત્રં શિરસાં દધાર ક્વચિન્મહાપર્વતતુલ્યકાયમ્ । ક્વચિત્ સ એવ ત્રસરેણુતુલ્યો યસ્તં સદા યજ્ઞનરં નમામિ ।। ૫.

ક્યારેક હજારો માથાં ધરાવે છે, ક્યારેક મહાપર્વત જેટલું દેહ, તો ક્યારેક ધૂળના કણ જેટલું સૂક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરે છે; એ સદા યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.

ચતુર્મુખો યઃ સૃજતે સમગ્રં રથાઙ્ગપાણિઃ પ્રતિપાલનાય । ક્ષયાય કાલાનલસન્નિભો ય- સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

જે ચારમુખવાળો સર્વ સૃષ્ટિ કરે છે, રથનું ચક્ર હાથમાં રક્ષણ માટે ધરાવે છે, અને વિનાશ સમયે કાળાગ્નિ જેવો છે, એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

સંસારચક્રક્રમણક્રિયાયૈ ય ઇજ્યતે સર્વગતઃ પુરાણઃ । યો યોગિભિર્ધ્યાયતે ચાપ્રમેયસ્ તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

જે સંસારના ચક્રને ચલાવવા માટે પૂજાય છે, સર્વત્ર વ્યાપક અને પ્રાચીન છે, યોગીઓ જેનું ધ્યાન કરે છે અને જે અપરિમિત છે, એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

સમ્યઙ્મનસ્યર્પિતવાનહં તે યદા સુદૃશ્યં સ્વતનૌ નુ તત્ત્વમ્ । ન ચાન્યદસ્તોતિ મતિઃ સ્થિરા મે યતસ્તતો માવતુ શુદ્ધભાવમ્ ।। ૫.

હું સાચે જ મારું મન તમને અર્પણ કર્યું છે; જ્યારે તમારી સાચી મૂર્તિ સ્પષ્ટ દેખાય છે, ત્યારે મારું મન સ્થિર રહે છે અને બીજું કશું નથી જાણતું—તમે મારી શુદ્ધ ભક્તિ સાચવી રાખો.

ઇતીરિતસ્તસ્ય હુતાશનાર્ચિઃ - પ્રખ્યં તુ તેજઃ પુરતો બભૂવ । તસ્મિન્ સ રાજા પ્રવિવેશ બુદ્ધિં કૃત્વા લયં પ્રાપ્તવાન્ યજ્ઞમૂર્તૌ ।। ૫.

આ રીતે કહ્યા પછી, અગ્નિની જ્યોતિ જેવું તેજ તેની સામે પ્રગટ્યું; તેમાં રાજાએ મન એકાગ્ર કરી પ્રવેશ કર્યો અને યજ્ઞમૂર્તિમાં લીન થયો.

ધરણ્યુવાચ । સ વસુઃ સંશયચ્છેદં પ્રાપ્ય રૈભ્યશ્ચ સત્તમઃ । ઉભૌ કિં ચક્રતુર્દેવ શ્રુત્વા ચાઙ્ગિરસં વચઃ ।। ૬.

પૃથ્વીએ કહ્યું: જ્યારે વસુ અને શ્રેષ્ઠ રૈભ્યએ સંશયનો અંત મેળવ્યો, ત્યારે, હે દેવ, આંગિરસના વચન સાંભળી બંનેએ શું કર્યું?

શ્રીવરાહ ઉવાચ । સ વસુઃ સર્વધર્મજ્ઞઃ સ્વરાજ્યં પ્રતિપાલયન્ । અયજદ્ બહુભિર્યજ્ઞૈર્મહદ્ભિર્ભૂરિદક્ષિણૈઃ ।। ૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: એ સર્વધર્મ જાણનાર વસુએ પોતાનું રાજ્ય સંભાળી, ઘણા મહાન અને વિશાળ દાનવાળા યજ્ઞો કર્યા.

કર્મકાણ્ડેન દેવેશં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્ । તોષયામાસ રાજેન્દ્રસ્તમભેદેન ચિન્તયન્ ।। ૬.

રાજાએ હરી નારાયણ, દેવોના સ્વામીની, કર્મકાંડ દ્વારા આરાધના કરી, અને તેમને અભેદરૂપે મનમાં ધારણ કર્યા.

તતઃ કાલેન મહતા તસ્ય રાજ્ઞો મતિઃ કિલ । નિવૃત્તરાજ્યભોગસ્ય દ્ન્દ્વસ્યાન્તમુપેયુષી ।। ૬.

પછી લાંબા સમય પછી, રાજાએ રાજ્યભોગનો આનંદ માણ્યા પછી, તેના મનમાં દ્વંદ્વનો અંત આવ્યો.

તતઃ પુત્રં વિવસ્વન્તં શ્રેષ્ઠં ભ્રાતૃશતસ્ય હ । અભિષિચ્ય સ્વકે રાજ્યે તપોવનમુપાગમત્ ।। ૬.

પછી, પોતાના સો ભાઈઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુત્ર વિવસ્વતને રાજ્ય પર બેસાડી, રાજા તપovana તરફ ગયા.

પુષ્કરં નામ તીર્થાનાં પ્રવરં યત્ર કેશવઃ । પુણ્ડરીકાક્ષનામા તુ પૂજ્યતે તત્પરાયણૈઃ ।। ૬.

પવિત્ર તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા પુષ્કર નામના સ્થળે, જ્યાં પુંડરીકાક્ષ તરીકે ઓળખાતા કેશવ ભગવાન તેમના ભક્તો દ્વારા પૂજાય છે.

તત્ર ગત્વા સ રાજર્ષિઃ કાશ્મીરાધિપતિર્વસુઃ । અતિતીવ્રેણ તપસા સ્વશરીરમશોષયત્ ।। ૬.

ત્યાં કાશ્મીરના રાજા વસુ એ રાજર્ષિએ જઈને અત્યંત કઠિન તપ કરીને પોતાનું શરીર સુકવી નાખ્યું.

પુણ્ડરીકાક્ષપારં તુ સ્તવં ભક્ત્યા જપન્ બુધઃ । આરિરાધયિષુર્દેવં નારાયણમકલ્મષમ્ । સ્તોત્રાન્તે તલ્લયં પ્રાપ્તઃ સ રાજા રાજસત્તમઃ ।। ૬.

પંડરીકાક્ષના શ્રેષ્ઠ સ્તોત્રને ભક્તિપૂર્વક જપતા, તે વિદ્વાન રાજાએ નિર્દોષ નારાયણ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા ઇચ્છ્યા અને સ્તોત્ર પૂર્ણ થતાં જ એ શ્રેષ્ઠ રાજા તેમને એકરૂપ થઇ ગયો.

ધરણ્યુવાચ । પુણ્ડરીકાક્ષપારં તુ સ્તોત્રં દેવ કથં સ્મૃતમ્ । કીદૃશં તન્મમાચક્ષ્વ પરમેશ્વર તત્ત્વતઃ ।। ૬.

પૃથ્વીએ પૂછ્યું: 'હે પરમેશ્વર, પંડરીકાક્ષનું શ્રેષ્ઠ સ્તોત્ર કઈ રીતે યાદ રાખવામાં આવે છે? તે કયું છે અને કેવી રીતે છે? કૃપા કરીને મને સાચું કહો.'

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ નમસ્તે મધુસૂદન । નમસ્તે સર્વલોકેશ નમસ્તે તિગ્મચક્રિણે ।। ૬.

શ્રીવરાહે કહ્યું: 'હે પુંડરીકાક્ષ, તમને વંદન છે; હે મધુસૂદન, તમને વંદન છે; હે સર્વલોકના સ્વામી, તમને વંદન છે; હે તીખા ચક્રધારી, તમને વંદન છે.'

વિશ્વમૂર્તિં મહાબાહું વરદં સર્વતેજસમ્ । નમામિ પુણ્ડરીકાક્ષં વિદ્યાઽવિદ્યાત્મકં વિભુમ્ ।। ૬.

હું પુંડરીકાક્ષને વંદન કરું છું, જે સર્વરૂપ, મહાબાહુ, વરદાન આપનાર અને સર્વ તેજથી ભરપૂર છે, જ્ઞાન અને અજ્ઞાન બંને સ્વરૂપે વ્યાપક છે.