વરાહપુરાણમ્

યક્ષ્મણા દક્ષશાપેન પુરાક્રાન્તો નિશાકરઃ । એતચ્ચીર્ત્વા વ્રતં સદ્યઃ કાન્તિમાનભવત્ કિલ ।। ૫૭.

પહેલાં દક્ષના શાપથી ચંદ્રદેવ યક્ષ્મા રોગથી પીડાતા હતા; આ વ્રત પાળતાં જ તેમને તરત જ તેજ પ્રાપ્ત થયું હતું.

દ્વિતીયાયાં તુ રાજેન્દ્ર કાર્ત્તિકસ્ય સિતે દિને । નક્તં કુર્વીત યત્નેન અર્ચયન્ બલકેશવમ્ ।। ૫૭.

રાજા, કાર્તિક મહિનાની શુક્લ દ્વિતીયાને, શ્રદ્ધાપૂર્વક રાત્રે ઉપવાસ રાખી, બલકેશવનું પૂજન કરવું જોઈએ.

બલદેવાય પાદૌ તુ કેશવાય શિરોઽર્ચયેત્ । એવમભ્યર્ચ્ય મેધાવી વૈષ્ણવં રૂપમુત્તમમ્ ।। ૫૭.

બલદેવના પગ અને કેશવના શીશનું પૂજન કરવું, અને આ રીતે વિધિવત્ પૂજા કરીને વિદ્વાન વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ સ્વરૂપનું સન્માન કરે છે.

પરસ્વરૂપં સોમાખ્યં દ્વિકલં તદ્દિને હિ યત્ । તસ્યાર્ઘં દાપયેદ્ ધીમાન્ મન્ત્રેણ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૫૭.

તે દિવસે, સોમ નામના પરમ સ્વરૂપને, પરમેશ્વર માટે મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ.

નમોઽસ્ત્વમૃતરૂપાય સર્વૌષધિનૃપાય ચ । યજ્ઞલોકાધિપતયે સોમાય પરમાત્મને ।। ૫૭.

“તમને વંદન છે, જે અમૃત સ્વરૂપ છો, સર્વ ઔષધિઓના સ્વામી છો, યજ્ઞલોકના અધિપતિ છો, સોમ સ્વરૂપ પરમાત્મા, તમને નમન.”

અનેનૈવ ચ માર્ગેણ દત્ત્વાર્ઘ્યં પરમેષ્ઠિનઃ । રાત્રૌ સવિપ્રો ભુઞ્જીત યવાન્નં સઘૃતં નરઃ ।। ૫૭.

આ જ રીતે પરમેશ્વરને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા પછી, રાત્રે, બ્રાહ્મણ સાથે, ઘી સાથે યવનું અન્ન ભોજન કરવું જોઈએ.

ફાલ્ગુનાદિચતુષ્કે તુ પાયસં ભોજયેચ્છુચિઃ । શાલિહોમં તુ કુર્વીત કાર્ત્તિકે તુ યવૈસ્તથા ।। ૫૭.

ફાગણથી શરૂ થતા ચાર મહિનામાં શુદ્ધ મનથી પાયસ (દૂધ-ચોખાનું મીઠું) ભોજન કરાવવું, અને કાર્તિકમાં યવથી શાલિ હોમ કરવું જોઈએ.

આષાઢાદિચતુષ્કે તુ તિલહોમં તુ કારયેત્ । તદ્વત્ તિલાન્નં ભુઞ્જીત એષ એવ વિધિક્રમઃ ।। ૫૭.

આષાઢથી શરૂ થતા ચાર મહિનામાં તિલથી હોમ કરવો, અને એ જ રીતે તિલનું અન્ન ભોજન કરવું—આ જ વિધિ છે.

તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે શશિનં કૃતરાજતમ્ । સિતવસ્ત્રયુગચ્છન્નં સિતપુષ્પાનુલેપનમ્ । એવમેવ દ્વિજં પૂજ્ય તતસ્તં પ્રતિપાદયેત્ ।। ૫૭.

પછી એક વર્ષ પૂરુ થતાં, ચાંદીથી બનેલા ચંદ્રને, સફેદ વસ્ત્રના જોડીથી ઢાંકી, સફેદ ફૂલો વડે અંકિત કરીને, બ્રાહ્મણને પૂજા કરીને આપવું જોઈએ.

કાન્તિમાનપિ લોકેઽસ્મિન્ સર્વજ્ઞઃ પ્રિયદર્શનઃ । ત્વત્પ્રસાદાત્ સોમરૂપિન્ નારાયણ નમોઽસ્તુ તે ।। ૫૭.

આ દુનિયામાં તે વ્યક્તિ તેજસ્વી, સર્વજ્ઞ અને સૌમ્ય રૂપવાળો બને છે. હે સોમરૂપ નારાયણ, તમારી કૃપાથી તમને વંદન છે.

અનેન કિલ મન્ત્રેણ દત્ત્વા વિપ્રાય વાગ્યતઃ । દત્તમાત્રે તતસ્તસ્મિન્ કાન્તિમાન્ જાયતે નરઃ ।। ૫૭.

આ જ મંત્રથી, સંયમ રાખીને, બ્રાહ્મણને આપતાં જ, તે વ્યક્તિ તરત જ તેજસ્વી બની જાય છે.

આત્રેયેણાપિ સોમેન કૃતમેતત્ પુરા નૃપ । તસ્ય વ્રતાન્તે સંતુષ્ટઃ સ્વયમેવ જનાર્દનઃ । યક્ષ્માણમપનીયાશુ અમૃતાખ્યાં કલાં દદૌ ।। ૫૭.

હે રાજા, આ વ્રત પ્રાચીન સમયમાં અત્રિના પુત્ર સોમે પણ કર્યું હતું. વ્રત પૂર્ણ થતાં જ જનાર્દને પ્રસન્ન થઈને યક્ષ્મા દૂર કરી, તેને અમૃત નામની કળા આપી.

તાં કલાં સોમરાજાઽસૌ તપસા લબ્ધવાનિતિ । સોમત્વં ચાગમત્ સોઽસ્ય ઓષધીનાં પતિર્બભૌ ।। ૫૭.

સોમરાજાએ તે કળા તપસ્યા દ્વારા મેળવી હતી; તેથી તે સોમપદે પહોંચ્યો અને ઔષધિઓનો સ્વામી બન્યો.

દ્વિતીયામશ્વિનૌ સોમભુજૌ કીર્ત્યેતે તદ્દિને નૃપ । તૌ શેષવિષ્ણૂ વિખ્યાતૌ મુખ્યપક્ષૌ ન સંશયઃ ।। ૫૭.

દ્વિતીયા તિથિને, સોમપાન કરનારા અશ્વિનીકુમારો પ્રસિદ્ધ છે, હે રાજા; એ બંને શેષ અને વિષ્ણુ તરીકે જાણીતા છે, મુખ્ય પાંખો છે, તેમાં શંકા નથી.

ન વિષ્ણોર્વ્યતિરિક્તં સ્યાદ્ દૈવતં નૃપસત્તમ । નામભેદેન સર્વત્ર સંસ્થિતઃ પરમેશ્વરઃ ।। ૫૭.

હે શ્રેષ્ઠ રાજા, વિષ્ણુ સિવાય બીજું કોઈ દૈવત નથી; પરમેશ્વર સર્વત્ર વિવિધ નામોથી સ્થિત છે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । અતઃ પરં મહારાજ સૌભાગ્યકરણં વ્રતમ્ । શ્રૃણુ યેનાશુ સૌભાગ્યં સ્ત્રીપુંસામુપજાયતે ।। ૫૮.

અગસ્ત્યે કહ્યું: હે રાજા, હવે એ વ્રત વિશે સાંભળો, જે સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેને ઝડપથી સુખ-સમૃદ્ધિ આપે છે.

ફાલ્ગુનસ્ય તુ માસસ્ય તૃતીયા શુક્લપક્ષતઃ । ઉપાસિતવ્યા નક્તેન શુચિના સત્યવાદિના ।। ૫૮.

ફાગણ મહિનાની શુક્લ તૃતીયાના દિવસે, રાતે ઉપવાસ રાખીને, શુદ્ધ અને સત્યવંત બનીને આ વ્રત કરવું જોઈએ.

સશ્રીકં ચ હરિં પૂજ્ય રુદ્રં વા ચોમયા સહ । યા શ્રીઃ સા ગિરિજા પ્રોક્તા યો હરિઃ સ ત્રિલોચનઃ ।। ૫૮.

લક્ષ્મી સાથે હરિની અથવા ઉમા સાથે રુદ્રની પૂજા કરવી. જે લક્ષ્મી છે એ ગિરિજાનું નામ છે અને જે હરિ છે એ જ ત્રિનેત્રધારી છે.

એવં સર્વેષુ શાસ્ત્રેષુ પુરાણેષુ ચ પઠ્યતે । એતસ્માદન્યથા યસ્તુ બ્રૂતે શાસ્ત્રં પૃથક્તયા ।। ૫૮.

આ રીતે બધાં શાસ્ત્રો અને પુરાણોમાં લખાયું છે; જો કોઈ શાસ્ત્રને અલગ-અલગ સમજાવે છે, તો એ ખોટું બોલે છે.

રુદ્રો જનાનાં મર્ત્યાનાં કાવ્યં શાસ્ત્રં ન તદ્ભવેત્ । વિષ્ણું રુદ્રકૃતં બ્રૂયાત્ શ્રીર્ગૌરી ન તુ પાર્થિવ । તન્નાસ્તિકાનાં મર્ત્યાનાં કાવ્યં જ્ઞેયં વિચક્ષણૈઃ ।। ૫૮.

જો કોઈ કહે કે રુદ્રે મનુષ્યો માટે શાસ્ત્ર કે કાવ્ય રચ્યાં નથી, કે રુદ્રે વિષ્ણુ બનાવ્યો નથી, કે શ્રી ગૌરી નથી, તો એ નાસ્તિકોની વાત છે, સમજદાર એ રીતે ઓળખે.

એવં જ્ઞાત્વા સલક્ષ્મીકં હરિં સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ । મન્ત્રેણાનેન રાજેન્દ્ર તતસ્તં પરમેશ્વરમ્ ।। ૫૮.

આ રીતે જાણીને, હે રાજા, ભક્તિપૂર્વક લક્ષ્મી સાથે હરિની પૂજા કરવી અને આ મંત્રથી પરમેશ્વરનું સ્મરણ કરવું.

ગમ્ભીરાયેતિ પાદૌ તુ સુભગાયેતિ વૈ કટિમ્ । ઉદરં દેવદેવેતિ ત્રિનેત્રાયેતિ વૈ મુખમ્ । વાચસ્પતયે ચ શિરો રુદ્રાયેતિ ચ સર્વતઃ ।। ૫૮.

પગે 'ગંભીરાય', કમરે 'સુભાગાય', પેટે 'દેવદેવેતિ', મુખે 'ત્રિનેત્રાય', માથે 'વાચસ્પતયે', અને સર્વત્ર 'રુદ્રાય' એમ ઉચ્ચારવું.

એવમભ્યર્ચ્ય મેધાવી વિષ્ણું લક્ષ્મ્યા સમન્વિતમ્ । હરં વા ગૌરિસંયુક્તં ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્ ।। ૫૮.

આ રીતે વિદ્વાન વ્યક્તિએ લક્ષ્મી સાથે વિષ્ણુ અથવા ગૌરી સાથે હરાની ગંધ, ફૂલ અને અન્ય સામગ્રીથી ક્રમશઃ પૂજા કરવી.

તતસ્તસ્યાગ્રતો હોમં કારયેન્મધુસર્પિષા । તિલૈઃ સહ મહારાજ સૌભાગ્યપતયેતિ ચ ।। ૫૮.

પછી તેમના સામે મધ અને ઘી સાથે, તલ ઉમેરીને, 'સૌભાગ્યપતિ'નું ઉચ્ચારણ કરીને, અગ્નિહવન કરવું.

તતસ્ત્વક્ષારવિરસં નિસ્નેહં ધરણીતલે । ગોધૂમાન્નં તુ ભુઞ્જીત કૃષ્ણેપ્યેવં વિધિઃ સ્મૃતઃ । આષાઢાદિદ્વિતીયાં તુ પારણં તત્ર ભોજનમ્ ।। ૫૮.

પછી જમીન પર રાખેલું, મીઠું, ક્ષાર અને તેલ વગરનું ઘઉંનું અન્ન ખાવું. કૃષ્ણપક્ષમાં પણ એ જ વિધિ છે. આષાઢથી બીજા દિવસે ઉપવાસ તોડવો અને ભોજન કરવું.

યવાન્નં તુ તતઃ પશ્ચાત્ કાર્ત્તિકાદિષુ પાર્થિવ । શ્યામાકં તત્ર ભુઞ્જીત ત્રીન્ માસાન્ નિયતઃ શુચિઃ ।। ૫૮.

પછી કાર્તિક અને પછીના મહિનાઓમાં, હે રાજા, યવ અથવા શ્યામાકનું અન્ન ત્રણ મહિના સુધી નિયમ અને શુદ્ધિ સાથે ખાવું.

તતો માઘસિતે પક્ષે તૃતીયાયાં નરાધિપ । સૌવર્ણાં કારયેદ્ ગૌરીં રુદ્રં ચૈકત્ર બુદ્ધિમાન્ ।। ૫૮.

પછી માઘ મહિનાની શુક્લ તૃતીયાના દિવસે, હે રાજા, બુદ્ધિશાળી વ્યક્તિએ ગૌરી અને રુદ્રની સોનાની પ્રતિમા બનાવવી.

સલક્ષ્મીકં હરિં ચાપિ યથાશક્ત્યા પ્રસન્નધીઃ । તતસ્તં બ્રાહ્મણે દદ્યાત્ પાત્રભૂતે વિચક્ષણે ।। ૫૮.

અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પ્રસન્ન મનથી લક્ષ્મી સાથે હરિની પ્રતિમા પણ બનાવવી; પછી એ યોગ્ય બ્રાહ્મણને આપવી.

અન્નેન હીને વેદાનાં પારગે સાધુવર્તિનિ । સદાચારેતિ વા દદ્યાદલ્પવિત્તે વિશેષતઃ ।। ૫૮.

જો અન્નની અછત હોય, તો એ પ્રતિમા વેદમાં પારંગત અને સારા વર્તન ધરાવતા બ્રાહ્મણને, અથવા સદાચારવંતને આપવી, ખાસ કરીને જો ધન ઓછું હોય.