વરાહપુરાણમ્

તતો લુબ્ધોઽબ્રવીદ્વિપ્રમેકાં જ્વાલાં મહામુને । ગૃહાણ યેન શેષાણાં કરિષ્યામીહ નાશનમ્ ।। ૫.

પછી શિકારી એ મહામુનિ બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'એક જ્વાળા લઈ લો, જેના દ્વારા હું બાકીની બધી અહીં નાશ કરી દઈશ.'

એવમુક્ત્વા હુતાશે તુ તોયપૂર્ણં ઘટં દ્રુતમ્ । ચિક્ષેપ સહસા વહ્નિઃ પ્રશશામાશુ પૂર્વવત્ ।। ૫.

આવી રીતે કહીને તેણે તરત જ પાણીથી ભરેલો ઘડો અગ્નિમાં નાખી દીધો; અને એ પહેલાં જેવું, અગ્નિ તરત જ બુઝાઈ ગયો.

તતોઽબ્રવીલ્લુબ્ધકસ્તુ બ્રાહ્મણં તં તપોધનમ્ । ભગવન્ યા ત્વયા જ્વાલા ગૃહોતાસીદ્ધુતાશનાત્ । પ્રયચ્છ યેન માર્ગાણિ માંસાન્યાનાય્ય ભક્ષયે ।। ૫.

પછી શિકારી એ તપસ્વી બ્રાહ્મણને કહ્યું: 'ભગવાન, તમે અગ્નિમાંથી જે જ્વાળા લીધી હતી, એ મને આપો જેથી હું લાવેલું માંસ રાંધી શકું.'

એવમુક્તસ્તદા વિપ્રો યાવદાયસજાલકમ્ । પશ્યત્યેવ ન તત્રાગ્નિર્મૂલનાશે ગતઃ ક્ષયમ્ ।। ૫.

આવી રીતે કહેતાં બ્રાહ્મણે લોખંડના જાળમાં જોયું, પણ ત્યાં અગ્નિ નહોતો; એ મૂળથી નાશ પામી ગયો હતો.

તતો વિલક્ષભાવેન બ્રાહ્મણઃ શંસિતવ્રતઃ । તૂષ્ણીંભૂતસ્થિતસ્તાવલ્લુબ્ધકો વાક્યમબ્રવીત્ ।। ૫.

પછી બ્રાહ્મણ, જે વ્રતમાં સ્થિર હતો, શરમ અનુભવીને ચૂપચાપ ઊભો રહ્યો, અને એ વખતે શિકારી બોલ્યો.

એતસ્મિઞ્જ્વલિતો વહ્નિર્બહુશાખશ્ચ સત્તમ । મૂલનાશે ભવેન્નાશસ્તદ્વદેતદપિ દ્વિજ ।। ૫.

આ અગ્નિમાં, મહાન ભલા, ઘણી શાખાઓ જ્વલતી હોય છે; પણ જ્યારે મૂળ નાશ પામે, ત્યારે અગ્નિ પણ બુઝાઈ જાય છે. બ્રાહ્મણ, શું એ સાચું છે?

આત્મા સ પ્રકૃતિસ્થશ્ચ ભૂતાનાં સંશ્રયો ભવેત્ । ભૂય એષા જગત્સૃષ્ટિસ્તત્રૈવ જગતો ભવેત્ ।। ૫.

આત્મા પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિત રહીને બધાં જીવનો આધાર બને છે. આ જગતની સર્જના પણ એમાંથી થાય છે અને એમાં જ જગત રહે છે.

પિણ્ડગ્રહણધર્મેણ યદસ્ય વિહિતં વ્રતમ્ । તત્તદાત્મનિ સંયોજ્ય કુર્વાણો નાવસીદતિ ।। ૫.

ભિક્ષા ગ્રહણ કરવાની રીત પ્રમાણે, જે વ્રત નિર્ધારિત છે, એ આત્મામાં જોડીને જે કરે છે, તેને કદી પતન થતું નથી.

એવમુક્તે તુ વ્યાધેન બ્રાહ્મણે રાજસત્તમ । પુષ્પવૃષ્ટિરથાકાશાત્ તસ્યોપરિ પપાત હ ।। ૫.

શિકારીએ બ્રાહ્મણને આવું કહ્યું ત્યારે, રાજા, આકાશમાંથી ફૂલની વર્ષા તેના ઉપર પડી.

વિમાનાનિ ચ દિવ્યાનિ કામગાનિ મહાન્તિ ચ । બહુરત્નાનિ મુખ્યાનિ દદૃશે બ્રાહ્મણોત્તમઃ ।। ૫.

તેણે ત્યાં દિવ્ય અને ઇચ્છા મુજબ ગતિ કરનારા, અનેક રત્નોથી શોભતા અને વિશાળ વિમાનો જોયા.

તેષુ નિષ્ઠુરકં લુબ્ધં સર્વેષુ સમવસ્થિતમ્ । દદૃશે બ્રાહ્મણસ્તત્ર કામરૂપિણમુત્તમમ્ ।। ૫.

એમાં બ્રાહ્મણે કઠોર અને લોભી મનુષ્યને બધાંમાં ઊભેલો જોયો, અને ત્યાં તેણે અનેક રૂપ ધરાવનારો શ્રેષ્ઠ પુરુષ જોયો.

અદ્વૈતવાસનાસિદ્ધં યોગાદ્ બહુશરીરકમ્ । દૃષ્ટ્વા વિપ્રો મુદા યુક્તઃ પ્રયયૌ નિજમાશ્રમમ્ ।। ૫.

અદ્વૈતની ભાવનામાં નિપુણ અને યોગથી અનેક શરીર ધરાવનાર એવા પુરુષને જોઈ, બ્રાહ્મણ આનંદથી પોતાના આશ્રમમાં પાછો ગયો.

એવં જ્ઞાનવતઃ કર્મ્મ કુર્વતોઽપિ સ્વજાતિકમ્ । ભવેન્મુક્તિર્દ્વિજશ્રેષ્ઠ રૈભ્ય રાજન્ વસો ધ્રુવમ્ ।। ૫.

હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ રૈભ્ય, જ્ઞાનવાન મનુષ્ય પોતાનાં કર્મો કરતો હોવા છતાં અવશ્ય મુક્તિ પામે છે, રાજા, એ નિશ્ચિત છે.

એવં તૌ સંશયચ્છેદં પ્રાપ્તૌ રૈભ્યવસૂ નૃપ । બૃહસ્પતેસ્તતો ધિષ્ણ્યાજ્જગ્મતુર્નિજમાશ્રમમ્ ।। ૫.

હે રાજા, આ રીતે રૈભ્ય અને વસુએ પોતાનો સંશય દૂર કર્યો અને પછી બૃહસ્પતિના આશ્રમમાંથી પોતાના આશ્રમ તરફ ગયા.

તસ્માત્ ત્વમપિ રાજેન્દ્ર દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ । અભેદેન સ્વદેહસ્થં પશ્યન્નારાધય પ્રભુમ્ ।। ૫.

આથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ ભગવાન નારાયણને પોતાના શરીરમાં અદ્વૈતરૂપે રહેલા જોઈને ભક્તિપૂર્વક પૂજા કર.

કપિલસ્ય વચઃ શ્રુત્વા સ રાજાઽશ્વશિરા વિભુઃ । જ્યેષ્ઠં પુત્રં સમાહૂય ધન્યં સ્થૂલશિરાહ્વયમ્ । અભિષિચ્ય નિજે રાજ્યે સ રાજા પ્રયયૌ વનમ્ ।। ૫.

કપિલના વચન સાંભળી, એ વિભુ અશ્વશિરા રાજાએ પોતાના મોટાભાઈ ધન્ય, જેનું નામ સ્થૂલશિરા હતું, તેને બોલાવી, પોતાનું રાજપદ સોંપ્યું અને પછી રાજા વનમાં ચાલ્યા ગયા.

નૈમિષાખ્યં વરારોહે તત્ર યજ્ઞતનું ગુરુમ્ । તપસારાધયામાસ યજ્ઞમૂર્તિં સ્તવેન ચ ।। ૫.

ત્યાં, સુંદરે, નૈમિષ નામના સ્થળે, તેણે પોતાના ગુરુ, યજ્ઞમૂર્તિને તપ અને સ્તુતિથી પૂજ્યા.

ધરણ્યુવાચ । કથં યજ્ઞતનોઃ સ્તોત્રં રાજ્ઞા નારાયણસ્ય હ । સ્તુતિઃ કૃતા મહાભાગ પુનરેતચ્ચ શંસ મે ।। ૫.

પૃથ્વીએ કહ્યું: હે મહાભાગ, રાજાએ યજ્ઞમૂર્તિ નારાયણની સ્તુતિ કેવી રીતે રચી? એ સ્તુતિ ફરીથી મને કહો.

શ્રીવરાહ ઉવાચ । નમામિ યાજ્યં ત્રિદશાધિપસ્ય ભવસ્ય સૂર્યસ્ય હુતાશનસ્ય । સોમસ્ય રાજ્ઞો મરુતામનેક- રૂપં હરિં યજ્ઞનરં નમસ્યે ।। ૫.

શ્રીવરાહે કહ્યું: હું એ યજ્ઞમૂર્તિને વંદન કરું છું, જે દેવતાઓના સ્વામી, ભવ, સૂર્ય, અગ્નિ, સોમ, રાજા અને મરુતોના સ્વરૂપ છે, અનેક રૂપ ધરાવનાર હરિ, યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.

સુભીમદંષ્ટ્રં શશિસૂર્યનેત્રં સંવત્સરે ચાયનયુગ્મકુક્ષમ્ । દર્ભાઙ્ગરોમાણમથેધ્મશક્તિં સનાતનં યજ્ઞનરં નમામિ ।। ૫.

શોભાયમાન દાંત ધરાવનાર, ચંદ્ર અને સૂર્ય જે આંખો, વર્ષના બંને અયન જે પેટ, દર્ભા જે રોમ અને ઇંધણ જે શક્તિ ધરાવનાર, એ સનાતન યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.

દ્યાવાપૃથિવ્યોરિદમન્તરં હિ વ્યાપ્તં શરીરેણ દિશશ્ચ સર્વાઃ । તમીડ્યમીશં જગતાં પ્રસૂતિં જનાર્દનં તં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

આકાશ અને પૃથ્વી વચ્ચેનું સમગ્ર સ્થાન તથા બધી દિશાઓ, એના શરીરે વ્યાપેલ છે; એ સર્વજગતના સ્વામી, પ્રસંસનીય જનાર્દનને હું હંમેશા નમું છું.

સુરાસુરાણાં ચ જયાજયાય યુગે યુગે યઃ સ્વશરીરમાદ્યમ્ । સૃજત્યનાદિઃ પરમેશ્વરો ય- સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નાથમ્ ।। ૫.

દેવ અને અસુરોના વિજય કે પરાજય માટે, દરેક યુગમાં, જે આદિહિન પરમેશ્વર પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ રચે છે, એ યજ્ઞમૂર્તિ સ્વામી ને હું નમું છું.

દધાર માયામયમુગ્રતેજા જયાય ચક્રં ત્વમલાંશુશુભ્રમ્ । ગદાસિશાર્ઙ્ગાદિચતુર્ભુજોઽયં તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

તમે માયામય અને પ્રખર તેજ ધરાવનાર છો, વિજય માટે નિર્મળ કિરણોવાળો ચક્ર ધારણ કરો છો; આ ચતુરભુજ ગદા, તલવાર અને શારંગ ધનુષ ધારણ કરે છે; એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

ક્વચિત્ સહસ્ત્રં શિરસાં દધાર ક્વચિન્મહાપર્વતતુલ્યકાયમ્ । ક્વચિત્ સ એવ ત્રસરેણુતુલ્યો યસ્તં સદા યજ્ઞનરં નમામિ ।। ૫.

ક્યારેક હજારો માથાં ધરાવે છે, ક્યારેક મહાપર્વત જેટલું દેહ, તો ક્યારેક ધૂળના કણ જેટલું સૂક્ષ્મ રૂપ ધારણ કરે છે; એ સદા યજ્ઞમૂર્તિને હું નમું છું.

ચતુર્મુખો યઃ સૃજતે સમગ્રં રથાઙ્ગપાણિઃ પ્રતિપાલનાય । ક્ષયાય કાલાનલસન્નિભો ય- સ્તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

જે ચારમુખવાળો સર્વ સૃષ્ટિ કરે છે, રથનું ચક્ર હાથમાં રક્ષણ માટે ધરાવે છે, અને વિનાશ સમયે કાળાગ્નિ જેવો છે, એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

સંસારચક્રક્રમણક્રિયાયૈ ય ઇજ્યતે સર્વગતઃ પુરાણઃ । યો યોગિભિર્ધ્યાયતે ચાપ્રમેયસ્ તં યજ્ઞમૂર્તિં પ્રણતોઽસ્મિ નિત્યમ્ ।। ૫.

જે સંસારના ચક્રને ચલાવવા માટે પૂજાય છે, સર્વત્ર વ્યાપક અને પ્રાચીન છે, યોગીઓ જેનું ધ્યાન કરે છે અને જે અપરિમિત છે, એ યજ્ઞમૂર્તિને હું હંમેશા નમું છું.

સમ્યઙ્મનસ્યર્પિતવાનહં તે યદા સુદૃશ્યં સ્વતનૌ નુ તત્ત્વમ્ । ન ચાન્યદસ્તોતિ મતિઃ સ્થિરા મે યતસ્તતો માવતુ શુદ્ધભાવમ્ ।। ૫.

હું સાચે જ મારું મન તમને અર્પણ કર્યું છે; જ્યારે તમારી સાચી મૂર્તિ સ્પષ્ટ દેખાય છે, ત્યારે મારું મન સ્થિર રહે છે અને બીજું કશું નથી જાણતું—તમે મારી શુદ્ધ ભક્તિ સાચવી રાખો.

ઇતીરિતસ્તસ્ય હુતાશનાર્ચિઃ - પ્રખ્યં તુ તેજઃ પુરતો બભૂવ । તસ્મિન્ સ રાજા પ્રવિવેશ બુદ્ધિં કૃત્વા લયં પ્રાપ્તવાન્ યજ્ઞમૂર્તૌ ।। ૫.

આ રીતે કહ્યા પછી, અગ્નિની જ્યોતિ જેવું તેજ તેની સામે પ્રગટ્યું; તેમાં રાજાએ મન એકાગ્ર કરી પ્રવેશ કર્યો અને યજ્ઞમૂર્તિમાં લીન થયો.

ધરણ્યુવાચ । સ વસુઃ સંશયચ્છેદં પ્રાપ્ય રૈભ્યશ્ચ સત્તમઃ । ઉભૌ કિં ચક્રતુર્દેવ શ્રુત્વા ચાઙ્ગિરસં વચઃ ।। ૬.

પૃથ્વીએ કહ્યું: જ્યારે વસુ અને શ્રેષ્ઠ રૈભ્યએ સંશયનો અંત મેળવ્યો, ત્યારે, હે દેવ, આંગિરસના વચન સાંભળી બંનેએ શું કર્યું?