વરાહપુરાણમ્

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર તં દેવં શરણં વ્રજ । યેન ભૂયઃ પુનઃ શોચ્યપદવીં નો પ્રયાસ્યસિ ।। ૫૫.

એથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ એ ભગવાનનો આશ્રય લે, જેના કારણે તારે ફરીથી દુઃખની માર્ગે જવું નહીં પડે.

ય ઇદં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ । પઠેદ્ યશ્ચરિતં તાભ્યાં મોક્ષધર્માર્થદો ભવેત્ ।। ૫૫.

જે મનુષ્ય દરરોજ સવારમાં ઉઠીને આ બંનેના ચરિત્રને સાંભળે છે કે વાંચે છે, તેને મોક્ષ, ધર્મ અને સંપત્તિ—all ત્રણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

શુભવ્રતમિદં પુણ્યં યશ્ચ કુર્યાજ્જનેશ્વર । સ સર્વસમ્પદં ચેહ ભુક્ત્વેતે તલ્લયં વ્રજેત્ ।। ૫૫.

હે લોકોના સ્વામી, જે આ શુભ અને પાવન વ્રત કરે છે, તે અહીં સર્વ સંપત્તિ ભોગવે છે અને પછી અંતે પરમ લયને પામે છે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધન્યવ્રતમનુત્તમમ્ । યેન સદ્યો ભવેદ્ ધન્ય અધન્યોઽપિ હિ યો ભવેત્ ।। ૫૬.

અગસ્ત્ય બોલ્યા: હવે પછી હું ધન્યવ્રતનું શ્રેષ્ઠ વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા અધીન્ય પણ તરત જ ધન્ય બની જાય છે.

માર્ગશીર્ષે સિતે પક્ષે પ્રતિપદ્ યા તિથિર્ભવેત્ । તસ્યાં નક્તં પ્રકુર્વીત વિષ્ણુમગ્નિં પ્રપૂજયેત્ ।। ૫૬.

માર્ગશીર્ષના શુક્લ પક્ષની પ્રથમ તિથિએ, રાત્રે ઉપવાસ કરીને, વિષ્ણુ અને અગ્નિની પૂજા કરવી જોઈએ.

વૈશ્વાનરાય પાદૌ તુ અગ્નયેત્યુદરં તથા । હવિર્ભુંજાય ચ ઉરો દ્રવિણોદેતિ વૈ ભુજો ।। ૫૬.

વૈશ્વાનર માટે પગ, અગ્નિ માટે પેટ, હવિર્ભુજ માટે છાતી અને દ્રવિણોદ માટે હાથ અર્પણ કરવા.

સંવર્ત્તાયેતિ ચ શિરો જ્વલનાયેતિ સર્વતઃ । અભ્યર્ચ્યૈવં વિધાનેન દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।। ૫૬.

સમ્વર્ત માટે માથું, જ્વલન માટે સર્વત્ર; આ રીતે વિધિ પ્રમાણે દેવોના દેવ જનાર્દનનું પૂજન કરવું.

તસ્યૈવ પુરતઃ કુણ્ડં કારયિત્વા વિઘાનતઃ । હોમં તત્ર પ્રકુર્વીત એભિર્મન્ત્રૈર્વિચક્ષણઃ ।। ૫૬.

તેમના આગળ કાળજીપૂર્વક અગ્નિકુંડ બનાવવું અને ત્યાં આ મંત્રોથી હોળી વિધિપૂર્વક કરવી.

તતઃ સંયાવકં ચાન્નં ભુઞ્જીયાદ્ ઘૃતસંયુતમ્ । કૃષ્ણપક્ષેઽપ્યેવમેવ ચાતુર્માસ્યં તુ યાવતઃ ।। ૫૬.

પછી ઘી મિશ્રિત સૈયવકનું અન્ન ભોજન કરવું; કૃષ્ણ પક્ષમાં પણ એમ જ કરવું અને ચાર માસ સુધી આ નિયમ રાખવો.

ચૈત્રાદિષુ ચ ભુઞ્જીત પાયસં સઘૃતં બુધઃ । શ્રાવણાદિષુ સક્તૂંશ્ચ તતશ્ચૈતત્ સમાપ્યતે ।। ૫૬.

ચૈત્રથી શરૂ થતા મહિનાઓમાં ઘી સાથે પાયસ ખાવું, શ્રાવણથી શરૂ થતા મહિનાઓમાં સક્તુ ખાવું; પછી આ વ્રત પૂર્ણ થાય છે.

સમાપ્તે તુ વ્રતે વહ્નિં કાઞ્ચનં કારયેદ્ બુધઃ । રક્તવસ્ત્રયુગચ્છન્નં રક્તપુષ્પાનુલેપનમ્ ।। ૫૬.

વ્રત પૂર્ણ થયા પછી, બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ સોનાનો અગ્નિ બનાવવો, તેને લાલ કપડાંની જોડીથી ઢાંકી લાલ ફૂલો વડે શોભાવવું.

કુઙ્કુમેન તથા લિપ્ય બ્રાહ્મણં દેવદેવ ચ । સર્વાવયવસંપૂર્ણં બ્રાહ્મણં પ્રિયદર્શનમ્ ।। ૫૬.

કુંકુમથી તે અગ્નિને અને બ્રાહ્મણને તથા દેવોના દેવને પણ અંકિત કરવો; બ્રાહ્મણ સર્વ અંગોથી પૂર્ણ અને મનોહર હોવો જોઈએ.

પૂજયિત્વા વિધાનેન રક્તવસ્ત્રયુગેન ચ । પશ્ચાત્ તં દાપયેત્ તસ્ય મન્ત્રેણાનેન બુદ્ધિમાન્ ।। ૫૬.

વિધિ પ્રમાણે લાલ કપડાંની જોડીથી પૂજા કરીને, પછી બુદ્ધિમાન એ બ્રાહ્મણને આ મંત્ર સાથે અર્પણ કરવું.

ધન્યોઽસ્મિ ધન્યકર્માઽસ્મિ ધન્યચેષ્ટોઽસ્મિ ધન્યવાન્ । ધન્યેનાનેન ચીર્ણેન વ્રતેન સ્યાં સદા સુખી ।। ૫૬.

હું ધન્ય છું, મારા કર્મો ધન્ય છે, મારી ચળવળ ધન્ય છે, હું ધન્ય છું; આ વ્રત પાળવાથી હું સદા સુખી રહું.

એવમુચ્ચાર્ય તં વિપ્રે ન્યસ્ય કોશં મહાત્મનઃ । સદ્યો ધન્યત્વમાપ્નોતિ યોઽપિ સ્યાદ્ ભાગ્યવર્જિતઃ ।। ૫૬.

આ રીતે બોલીને, મહાન આત્માવાળા બ્રાહ્મણ સામે ધન મૂકીને, જે ભાગ્યવિહિન હોય તે પણ તરત જ ધન્ય બની જાય છે.

ઇહ જન્મનિ સૌભાગ્યં ધનં ધાન્યં ચ પુષ્કલમ્ । અનેન કૃતમાત્રેણ જાયતે નાત્ર સંશયઃ ।। ૫૬.

આ વ્રત કરવાથી આ જન્મમાં જ પુષ્કળ સૌભાગ્ય, ધન અને ધાન્ય મળે છે; તેમાં કોઈ શંકા નથી.

પ્રાગ્જન્મજનિતં પાપમગ્નિર્દહતિ તસ્ય હ । દગ્ધે પાપે વિમુક્તાત્મા ઇહ જન્મન્યસૌ ભવેત્ ।। ૫૬.

પહેલાંના જન્મનું પાપ અગ્નિ દહન કરે છે; પાપ દહન થતાં આત્મા મુક્ત થાય છે અને આ જન્મમાં જ એવુ બને છે.

યોઽપીદં શ્રૃણુયાન્નિત્યં યશ્ચ ભક્ત્યા પઠેદ્ દ્વિજઃ । ઉભૌ તાવિહ લોકે તુ ધન્યૌ સદ્યો ભવિષ્યતઃ ।। ૫૬.

જે કોઈ આને રોજ સાંભળે છે, અને જે દ્વિજ ભક્તિપૂર્વક પઢે છે—એ બંનેને આ જ દુનિયામાં તરત જ ધન્યતા પ્રાપ્ત થાય છે.

શ્રૂયતે ચ વ્રતં ચૈતચ્ચીર્ણમાસીન્મહાત્મના । ધનદેન પુરા કલ્પે શૂદ્રયોનૌ સ્થિતેન તુ ।। ૫૬.

આ વ્રત પ્રાચીન સમયમાં મહાન આત્મા ધનદેવે, જે એ સમયે શૂદ્ર યોનિમાં હતા, પાળેલું હતું એવું સાંભળવામાં આવે છે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કાન્તિવ્રતમનુત્તમમ્ । યત્કૃત્વા તુ પુરા સોમઃ કાન્તિમાનભવત્ પુનઃ ।। ૫૭.

અગસ્ત્યએ કહ્યું: હવે હું શ્રેષ્ઠ કાંતિવ્રત કહું છું, જે કરીને પ્રાચીન સમયમાં ચંદ્રદેવે ફરીથી પોતાની તેજસ્વિતા મેળવી હતી.

યક્ષ્મણા દક્ષશાપેન પુરાક્રાન્તો નિશાકરઃ । એતચ્ચીર્ત્વા વ્રતં સદ્યઃ કાન્તિમાનભવત્ કિલ ।। ૫૭.

પહેલાં દક્ષના શાપથી ચંદ્રદેવ યક્ષ્મા રોગથી પીડાતા હતા; આ વ્રત પાળતાં જ તેમને તરત જ તેજ પ્રાપ્ત થયું હતું.

દ્વિતીયાયાં તુ રાજેન્દ્ર કાર્ત્તિકસ્ય સિતે દિને । નક્તં કુર્વીત યત્નેન અર્ચયન્ બલકેશવમ્ ।। ૫૭.

રાજા, કાર્તિક મહિનાની શુક્લ દ્વિતીયાને, શ્રદ્ધાપૂર્વક રાત્રે ઉપવાસ રાખી, બલકેશવનું પૂજન કરવું જોઈએ.

બલદેવાય પાદૌ તુ કેશવાય શિરોઽર્ચયેત્ । એવમભ્યર્ચ્ય મેધાવી વૈષ્ણવં રૂપમુત્તમમ્ ।। ૫૭.

બલદેવના પગ અને કેશવના શીશનું પૂજન કરવું, અને આ રીતે વિધિવત્ પૂજા કરીને વિદ્વાન વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠ વૈષ્ણવ સ્વરૂપનું સન્માન કરે છે.

પરસ્વરૂપં સોમાખ્યં દ્વિકલં તદ્દિને હિ યત્ । તસ્યાર્ઘં દાપયેદ્ ધીમાન્ મન્ત્રેણ પરમેષ્ઠિનઃ ।। ૫૭.

તે દિવસે, સોમ નામના પરમ સ્વરૂપને, પરમેશ્વર માટે મંત્રથી અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ.

નમોઽસ્ત્વમૃતરૂપાય સર્વૌષધિનૃપાય ચ । યજ્ઞલોકાધિપતયે સોમાય પરમાત્મને ।। ૫૭.

“તમને વંદન છે, જે અમૃત સ્વરૂપ છો, સર્વ ઔષધિઓના સ્વામી છો, યજ્ઞલોકના અધિપતિ છો, સોમ સ્વરૂપ પરમાત્મા, તમને નમન.”

અનેનૈવ ચ માર્ગેણ દત્ત્વાર્ઘ્યં પરમેષ્ઠિનઃ । રાત્રૌ સવિપ્રો ભુઞ્જીત યવાન્નં સઘૃતં નરઃ ।। ૫૭.

આ જ રીતે પરમેશ્વરને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યા પછી, રાત્રે, બ્રાહ્મણ સાથે, ઘી સાથે યવનું અન્ન ભોજન કરવું જોઈએ.

ફાલ્ગુનાદિચતુષ્કે તુ પાયસં ભોજયેચ્છુચિઃ । શાલિહોમં તુ કુર્વીત કાર્ત્તિકે તુ યવૈસ્તથા ।। ૫૭.

ફાગણથી શરૂ થતા ચાર મહિનામાં શુદ્ધ મનથી પાયસ (દૂધ-ચોખાનું મીઠું) ભોજન કરાવવું, અને કાર્તિકમાં યવથી શાલિ હોમ કરવું જોઈએ.

આષાઢાદિચતુષ્કે તુ તિલહોમં તુ કારયેત્ । તદ્વત્ તિલાન્નં ભુઞ્જીત એષ એવ વિધિક્રમઃ ।। ૫૭.

આષાઢથી શરૂ થતા ચાર મહિનામાં તિલથી હોમ કરવો, અને એ જ રીતે તિલનું અન્ન ભોજન કરવું—આ જ વિધિ છે.

તતઃ સંવત્સરે પૂર્ણે શશિનં કૃતરાજતમ્ । સિતવસ્ત્રયુગચ્છન્નં સિતપુષ્પાનુલેપનમ્ । એવમેવ દ્વિજં પૂજ્ય તતસ્તં પ્રતિપાદયેત્ ।। ૫૭.

પછી એક વર્ષ પૂરુ થતાં, ચાંદીથી બનેલા ચંદ્રને, સફેદ વસ્ત્રના જોડીથી ઢાંકી, સફેદ ફૂલો વડે અંકિત કરીને, બ્રાહ્મણને પૂજા કરીને આપવું જોઈએ.