વરાહપુરાણમ્

તથૈવ કૂર્મત્વમૃગત્વમુચ્ચૈ - સ્ત્વયા કૃતં રૂપમનેકરૂપ । સર્વજ્ઞભાવાદસકૃચ્ચ જન્મ સંકીર્ત્ત્યતે તેઽચ્યુત નૈતદસ્તિ ।। ૫૫.

એ જ રીતે, તમે કૂર્મ અને વરાહ રૂપ ધારણ કર્યું; અનેક રૂપ ધારણ કર્યા; સર્વજ્ઞતા કારણે, અનેક જન્મોની કથા કહેવામાં આવે છે, હે અચ્યૂત, પણ વાસ્તવમાં એ બધું નથી.

નૃસિંહ નમો વામન જમદગ્નિનામ દશાસ્યગોત્રાન્તક વાસુદેવ । નમોઽસ્તુ તે બુદ્ધ કલ્કિન્ ખગેશ શંભો નમસ્તે વિબુધારિનાશન ।। ૫૫.

હે નરસિંહ, તને વંદન છે; હે વામન, હે જમદગ્નિ નામે ઓળખાતા, દશમુખ રાવણના વંશનો વિનાશક, હે વાસુદેવ, તને વંદન છે; હે બુદ્ધ, હે કલ્કિ, પક્ષીઓના સ્વામી, હે શંભુ, અહંકારીઓને નાશ કરનાર, તને વંદન છે.

નમોઽસ્તુ નારાયણ પદ્મનાભ નમો નમસ્તે પુરુષોત્તમાય । નમઃ સમસ્તામરસઙ્ઘપૂજ્ય નમોઽસ્તુ તે સર્વવિદાં પ્રધાન ।। ૫૫.

હે નારાયણ, હે પદ્મનાભ, તને વંદન છે; હે સર્વોત્તમ પુરુષ, તને વંદન છે; બધા દેવતાઓની સભામાં પૂજાતા, તને વંદન છે; બધા જ્ઞાનીઓમાં મુખ્ય, તને વંદન છે.

નમઃ કરાલાસ્ય નૃસિંહમૂર્ત્તે નમો વિશાલાદ્રિસમાન કૂર્મ । નમઃ સમુદ્રપ્રતિમાન મત્સ્ય નમામિ ત્વાં ક્રોડરૂપિનનન્ત ।। ૫૫.

ભયાનક મુખવાળા નરસિંહ સ્વરૂપને વંદન છે; વિશાળ પર્વત જેવું શરીર ધરાવનારા કૂર્મને વંદન છે; સમુદ્ર જેવું રૂપ ધરાવનારા મત્સ્યને વંદન છે; હે અનંત, કૂર્મ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, તને વંદન છે.

સૃષ્ટ્યર્થમેતત્ તવ દેવ ચેષ્ટિતં ન મુખ્યપક્ષે તવ મૂર્ત્તિતા વિભો । અજાનતા ધ્યાનમિદં પ્રકાશિતં નૈભિર્વિના લક્ષ્યસે ત્વં પુરાણ ।। ૫૫.

હે ભગવાન, આ તારો પ્રવૃત્તિ સૃષ્ટિ માટે છે; તારી મૂર્તિ મુખ્ય નથી, હે સર્વવ્યાપક; અજ્ઞાનીઓને ધ્યાનનું આ ઉપદેશ આપવામાં આવ્યું છે; એ વિના, હે પ્રાચીન, તું દેખાતો નથી.

આદ્યો મખસ્ત્વં સ્વયમેવ વિષ્ણો મખાઙ્ગભૂતોઽસિ હવિસ્ત્વમેવ । પશુર્ભવાન્ ઋત્વિગિજ્યં ત્વમેવ ત્વાં દેવસઙ્ઘા મુનયો યજન્તિ ।। ૫૫.

હે વિષ્ણુ, તું યજ્ઞનો મૂળ છે અને યજ્ઞના અંગ પણ તું જ છે; તું હવન સામગ્રી છે; તું યજ્ઞમાં ચઢાવાતું પશુ છે; તું જ યજ્ઞકર્તા અને પૂજ્ય છે; દેવતાઓ અને ઋષિઓ તારી પૂજા કરે છે.

યદેતસ્મિન્ જગધ્રુવં ચલાચલં સુરાદિકાલાનલસંસ્થમુત્તમમ્ । ન ત્વં વિભક્તોઽસિ જનાર્દનેશ પ્રયચ્છ સિદ્ધિં હૃદયેપ્સિતાં મે ।। ૫૫.

આ જગતમાં જે કંઈ સ્થિર કે ચળવળતું છે, દેવો, સમય અને અગ્નિ દ્વારા સ્થાપિત છે, એ સર્વોત્તમ છે; હે જનાર્દન, તું ક્યારેય અલગ પડતો નથી; મારા મનમાં જે સિદ્ધિ છે, એ મને આપ.

નમઃ કમલપત્રાક્ષ મૂર્ત્તામૂર્ત્ત નમો હરે । શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ સંસારાન્માં સમુદ્ધર ।। ૫૫.

હે કમળની પાંખ જેવી આંખવાળા, સગર્ભ અને નિર્ગર્ભ, હે હરિ, તને વંદન છે; હું તારી શરણમાં આવ્યો છું—મને સંસારથી પાર ઉતાર.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવસ્તેન રાજ્ઞા મહાત્મના । વિશાલામ્રતલસ્થેન તુતોષ પરમેશ્વરઃ ।। ૫૫.

એ મહાન આત્માવાળા રાજાએ વિશાળ આંબા નીચે ઊભા રહી ભગવાનની આવી રીતે સ્તુતિ કરી ત્યારે પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા.

કુબ્જરૂપી તતો ભૂત્વા આજગામ હરિઃ સ્વયમ્ । તસ્મિન્નાગતમાત્રે તુ સીપ્યામ્રઃ કુબ્જકોઽભવત્ ।। ૫૫.

પછી હરિએ કુબડવાળું રૂપ ધારણ કર્યું અને પોતે ત્યાં આવ્યા; તેઓ આવ્યા ત્યારે જ એ આંબો પણ કુબડિયો બની ગયો.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં સ રાજા સંશિતવ્રતઃ । વિશાલસ્ય કથં કૌબ્જ્યમિતિ ચિન્તાપરોભવત્ ।। ૫૫.

આ મહાન અદ્ભુત ઘટના જોઈને, સંકલ્પમાં દૃઢ રાજા વિચારમાં પડી ગયા—આ વિશાળ આંબો કેવી રીતે કુબડિયો થયો હશે?

તસ્ય ચિન્તયતો બુદ્ધિર્બભૌ તં બ્રાહ્મણં પ્રતિ । અનેનાગતમાત્રેણ કૃતમેતન્ન સંશયઃ ।। ૫૫.

એ રાજા વિચારતા હતા ત્યારે તેમના મનમાં એ બ્રાહ્મણ વિશે સમજ આવી—આ બધું એના આવવાથી થયું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

તસ્માદેષૈવ ભવિતા ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ । એવમુક્ત્વા નમશ્ચક્રે તસ્ય વિપ્રસ્ય સ નૃપઃ ।। ૫૫.

આથી, આ જ ભગવાન પુરુષોત્તમ છે; એમ કહીને એ રાજાએ એ બ્રાહ્મણને નમસ્કાર કર્યો.

અનુગ્રહાય ભગવન્ નૂનં ત્વં પુરુષોત્તમઃ । આગતોઽસિ સ્વરૂપં મે દર્શયસ્વાધુના હરે ।। ૫૫.

હે ભગવન, ખરેખર તું કૃપા કરવા માટે આવેલો પુરુષોત્તમ છે; હે હરિ, હવે મને તું તારો સાચો સ્વરૂપ દેખાડ.

એવમુક્તસ્તદા દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ । બભૌ તત્પુરતઃ સૌમ્યો વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૫૫.

એ રીતે કહેતાં, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન, સૌમ્ય રૂપે તેમના સામે પ્રગટ થયા અને એમ કહ્યું:

વરં વૃણીષ્વ રાજેન્દ્ર યત્તે મનસિ વર્તતે । મયિ પ્રસન્ને ત્રૈલોક્ય તિલમાત્રમિદં નૃપ ।। ૫૫.

હે રાજાધિરાજ, તારા મનમાં જે ઈચ્છા છે, એ વર માગ; હું પ્રસન્ન છું તો ત્રણે લોકમાં તલમાત્ર પણ તારા માટે અઘરું નથી.

એવમુક્તસ્તતો રાજા હર્ષોત્ફુલ્લિતલોચનઃ । મોક્ષં પ્રયચ્છ દેવેશેત્યુક્ત્વા નોવાચ કિંચન ।। ૫૫.

એ રીતે સાંભળીને, રાજાના નેત્ર આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા; તેણે કહ્યું, 'હે દેવેશ, મને મોક્ષ આપ,' અને બીજું કશું કહ્યું નહીં.

એવમુક્તઃ સ ભગવાન્ પુનર્વાક્યમુવાચ હ । મય્યાગતે વિશાલોઽયમામ્રઃ કુબ્જત્વમાગતઃ । યસ્માત્ તસ્માત્ તીર્થમિદં કુબ્જકામ્રં ભવિષ્યતિ ।। ૫૫.

એ રીતે કહેતાં, ભગવાન ફરી બોલ્યા: 'જ્યારે હું અહીં આવ્યો, ત્યારે આ આંબો કુબડિયો થયો; તેથી આ સ્થળનું નામ કુબજઆંબા તીર્થ પડશે.'

તિર્યગ્યોન્યાદયોઽપ્યસ્મિન્ બ્રાહ્મણાન્તા યદિ સ્વકમ્ । કલેવરં ત્યજિષ્યન્તિ તેષાં પઞ્ચશતાનિ ચ । વિમાનાનિ ભવિષ્યન્તિ યોગિનાં મુક્તિરેવ ચ ।। ૫૫.

અહીં જો પશુયોનિ ધરાવનારા કે બ્રાહ્મણો પોતાનું શરીર છોડશે, તો તેમને પાંચસો વિમાનો મળશે અને યોગીઓને મુક્તિ મળશે.

એવમુક્ત્વા નૃપં દેવઃ શઙ્ખાગ્રેણ જનાર્દનઃ । પસ્પર્શ સ્પૃષ્ટમાત્રોઽસૌ પરં નિર્વાણમાપ્તવાન્ ।। ૫૫.

આ રીતે રાજાને કહ્યું પછી, જનાર્દન ભગવાને પોતાના શંખના અગ્રથી રાજાને સ્પર્શ કર્યો; અને સ્પર્શ થતાં જ તેને પરમ મુક્તિ મળી ગઈ.

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેન્દ્ર તં દેવં શરણં વ્રજ । યેન ભૂયઃ પુનઃ શોચ્યપદવીં નો પ્રયાસ્યસિ ।। ૫૫.

એથી, હે રાજાધિરાજ, તું પણ એ ભગવાનનો આશ્રય લે, જેના કારણે તારે ફરીથી દુઃખની માર્ગે જવું નહીં પડે.

ય ઇદં શ્રૃણુયાન્નિત્યં પ્રાતરુત્થાય માનવઃ । પઠેદ્ યશ્ચરિતં તાભ્યાં મોક્ષધર્માર્થદો ભવેત્ ।। ૫૫.

જે મનુષ્ય દરરોજ સવારમાં ઉઠીને આ બંનેના ચરિત્રને સાંભળે છે કે વાંચે છે, તેને મોક્ષ, ધર્મ અને સંપત્તિ—all ત્રણ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

શુભવ્રતમિદં પુણ્યં યશ્ચ કુર્યાજ્જનેશ્વર । સ સર્વસમ્પદં ચેહ ભુક્ત્વેતે તલ્લયં વ્રજેત્ ।। ૫૫.

હે લોકોના સ્વામી, જે આ શુભ અને પાવન વ્રત કરે છે, તે અહીં સર્વ સંપત્તિ ભોગવે છે અને પછી અંતે પરમ લયને પામે છે.

અગસ્ત્ય ઉવાચ । અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ ધન્યવ્રતમનુત્તમમ્ । યેન સદ્યો ભવેદ્ ધન્ય અધન્યોઽપિ હિ યો ભવેત્ ।। ૫૬.

અગસ્ત્ય બોલ્યા: હવે પછી હું ધન્યવ્રતનું શ્રેષ્ઠ વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા અધીન્ય પણ તરત જ ધન્ય બની જાય છે.

માર્ગશીર્ષે સિતે પક્ષે પ્રતિપદ્ યા તિથિર્ભવેત્ । તસ્યાં નક્તં પ્રકુર્વીત વિષ્ણુમગ્નિં પ્રપૂજયેત્ ।। ૫૬.

માર્ગશીર્ષના શુક્લ પક્ષની પ્રથમ તિથિએ, રાત્રે ઉપવાસ કરીને, વિષ્ણુ અને અગ્નિની પૂજા કરવી જોઈએ.

વૈશ્વાનરાય પાદૌ તુ અગ્નયેત્યુદરં તથા । હવિર્ભુંજાય ચ ઉરો દ્રવિણોદેતિ વૈ ભુજો ।। ૫૬.

વૈશ્વાનર માટે પગ, અગ્નિ માટે પેટ, હવિર્ભુજ માટે છાતી અને દ્રવિણોદ માટે હાથ અર્પણ કરવા.

સંવર્ત્તાયેતિ ચ શિરો જ્વલનાયેતિ સર્વતઃ । અભ્યર્ચ્યૈવં વિધાનેન દેવદેવં જનાર્દનમ્ ।। ૫૬.

સમ્વર્ત માટે માથું, જ્વલન માટે સર્વત્ર; આ રીતે વિધિ પ્રમાણે દેવોના દેવ જનાર્દનનું પૂજન કરવું.

તસ્યૈવ પુરતઃ કુણ્ડં કારયિત્વા વિઘાનતઃ । હોમં તત્ર પ્રકુર્વીત એભિર્મન્ત્રૈર્વિચક્ષણઃ ।। ૫૬.

તેમના આગળ કાળજીપૂર્વક અગ્નિકુંડ બનાવવું અને ત્યાં આ મંત્રોથી હોળી વિધિપૂર્વક કરવી.

તતઃ સંયાવકં ચાન્નં ભુઞ્જીયાદ્ ઘૃતસંયુતમ્ । કૃષ્ણપક્ષેઽપ્યેવમેવ ચાતુર્માસ્યં તુ યાવતઃ ।। ૫૬.

પછી ઘી મિશ્રિત સૈયવકનું અન્ન ભોજન કરવું; કૃષ્ણ પક્ષમાં પણ એમ જ કરવું અને ચાર માસ સુધી આ નિયમ રાખવો.