વરાહપુરાણમ્

એવમુક્ત્વા તતો રાજા પુનર્વચનમબ્રવીત્ । મમાપ્યન્તે શુભં સ્થાનં પ્રયચ્છ પરમેશ્વર । યત્તન્મુનિપદં નામ યત્ર ગત્વા ન શોચતિ ।। ૫૫.

આ રીતે કહીને, રાજાએ ફરી વિનંતી કરી: 'હે પરમેશ્વર, અંતે મને એ શુભ સ્થાન આપો, જેને મુનિપદ કહે છે, જ્યાં પહોંચી કોઈ દુઃખ રહેતું નથી.'

એવમસ્ત્વિતિ તં દેવઃ પ્રોક્ત્વા ચાદર્શનં ગતઃ । તસ્યાપિ રાજ્ઞઃ પુત્રોઽભૂદ્ વત્સપ્રીર્નામ નામતઃ ।। ૫૫.

દેવતાએ કહ્યું: 'એવું જ થાઓ,' અને અદૃશ્ય થયો. પછી એ રાજાને વત્સપ્રિય નામે પુત્ર થયો.

વેદવેદાઙ્ગસંપન્નો યજ્ઞયાજી બહુશ્રુતઃ । તસ્ય કીર્ત્તિર્મહારાજ વિસ્તૃતા ધરણીતલે ।। ૫૫.

એ પુત્ર વેદ અને તેના અંગોમાં પારંગત, યજ્ઞકર્મમાં નિષ્ણાત અને અનેક શાસ્ત્રોમાં પંડિત હતો; તેની કીર્તિ, હે મહારાજા, સમગ્ર પૃથ્વી પર પ્રસરી ગઈ.

રાજાઽપિ તં સુતં લબ્ધ્વા વિષ્ણુદત્તં પ્રતાપિનમ્ । જગામ તપસે યુક્તઃ સર્વદ્વન્દ્વાન્ પ્રહાય સઃ ।। ૫૫.

રાજાએ એવો વિષ્ણુદત્ત નામનો તેજસ્વી પુત્ર પામી, બધા દ્વંદ્વ ત્યજી, તપ માટે મન લગાવ્યો.

આરાધયામાસ હરિં નિરાહારો જિતેન્દ્રિયઃ । હિમવત્પર્વતે રમ્યે સ્તુતિં કુર્વંસ્તદા નૃપઃ ।। ૫૫.

એ રાજા ઉપવાસ કરીને, ઇન્દ્રિયજય મેળવી, સુંદર હિમવંત પર્વત પર હરિની આરાધના કરતા સ્તુતિ કરતો હતો.

ભદ્રાશ્વ ઉવાચ । કીદૃશી સા સ્તુતિર્બ્રહ્મન્ યાં ચકાર સ પાર્થિવઃ । કિં ચ તસ્યાભવદ્ દેવં સ્તુવતઃ પુરુષોત્તમમ્ ।। ૫૫.

ભદ્રાશ્વે પૂછ્યું: 'હે બ્રાહ્મણ, એ રાજાએ કેવી સ્તુતિ રચી? અને પુરુષોત્તમ દેવની સ્તુતિ કરતાં તેને શું ફળ મળ્યું?'

દુર્વાસા ઉવાચ । હિમવન્તં સમાશ્રિત્ય રાજા તદ્ગતમાનસઃ । સ્તુતિં ચકાર દેવાય વિષ્ણવે પ્રભવિષ્ણવે ।। ૫૫.

દુર્વાસાએ કહ્યું: 'હિમવંત પર્વતને આશ્રય કરીને, રાજાએ મન એકાગ્ર કરી, પ્રભાવી વિષ્ણુ દેવની સ્તુતિ રચી.'

રાજોવાચ । ક્ષરાક્ષરં ક્ષીરસમુદ્રશાયિનં ક્ષિતીધરં મૂર્તિમતાં પરં પદમ્ । અતીન્દ્રિયં વિશ્વભુજાં પુરઃ કૃતં નિરાકૃતં સ્તૌમિ જનાર્દનં પ્રભુમ્ ।। ૫૫.

રાજાએ કહ્યું: 'હું જનાર્દન પ્રભુની સ્તુતિ કરું છું, જે ક્ષર અને અક્ષર બંને છે, ક્ષીરસાગર પર શયન કરે છે, પૃથ્વીનું ધારણ કરે છે, મૂર્તિમાન જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, ઇન્દ્રિયોથી પર છે, સમગ્ર વિશ્વને ભુજાઓથી આવરી લે છે, પ્રગટ અને અપ્રગટ છે.'

ત્વમાદિદેવઃ પરમાર્થરૂપી વિભુઃ પુરાણઃ પુરુષોત્તમશ્ચ । અતીન્દ્રિયો વેદવિદાં પ્રધાનઃ પ્રપાહિ માં શઙ્ખગદાસ્ત્રપાણે ।। ૫૫.

તમે આદિદેવ, પરમ તત્વરૂપ, સર્વવ્યાપી, પ્રાચીન અને સર્વોત્તમ પુરુષ છો; ઇન્દ્રિયોથી પર, વેદજ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ; હે શંખ, ગદા અને અસ્ત્ર ધારણ કરનાર, મને રક્ષા કરો.

કૃતં ત્વયા દેવ સુરાસુરાણાં સંકીર્ત્યતેઽસૌ ચ અનન્તમૂર્તે । સૃષ્ટ્યર્થમેતત્ તવ દેવ વિષ્ણો ન ચેષ્ટિતં કૂટગતસ્ય તત્સ્યાત્ ।। ૫૫.

હે દેવ, તમે દેવો અને અસુરો વચ્ચે અનેક કાર્યો કર્યા છે, જેની કથા ગવાય છે, હે અનંતમૂર્તિ; આ સર્જન પણ તમારા હેતુ માટે છે, હે વિષ્ણુ, અને જે છુપાયેલો છે, એ કદી કંઈ કરતો નથી.

તથૈવ કૂર્મત્વમૃગત્વમુચ્ચૈ - સ્ત્વયા કૃતં રૂપમનેકરૂપ । સર્વજ્ઞભાવાદસકૃચ્ચ જન્મ સંકીર્ત્ત્યતે તેઽચ્યુત નૈતદસ્તિ ।। ૫૫.

એ જ રીતે, તમે કૂર્મ અને વરાહ રૂપ ધારણ કર્યું; અનેક રૂપ ધારણ કર્યા; સર્વજ્ઞતા કારણે, અનેક જન્મોની કથા કહેવામાં આવે છે, હે અચ્યૂત, પણ વાસ્તવમાં એ બધું નથી.

નૃસિંહ નમો વામન જમદગ્નિનામ દશાસ્યગોત્રાન્તક વાસુદેવ । નમોઽસ્તુ તે બુદ્ધ કલ્કિન્ ખગેશ શંભો નમસ્તે વિબુધારિનાશન ।। ૫૫.

હે નરસિંહ, તને વંદન છે; હે વામન, હે જમદગ્નિ નામે ઓળખાતા, દશમુખ રાવણના વંશનો વિનાશક, હે વાસુદેવ, તને વંદન છે; હે બુદ્ધ, હે કલ્કિ, પક્ષીઓના સ્વામી, હે શંભુ, અહંકારીઓને નાશ કરનાર, તને વંદન છે.

નમોઽસ્તુ નારાયણ પદ્મનાભ નમો નમસ્તે પુરુષોત્તમાય । નમઃ સમસ્તામરસઙ્ઘપૂજ્ય નમોઽસ્તુ તે સર્વવિદાં પ્રધાન ।। ૫૫.

હે નારાયણ, હે પદ્મનાભ, તને વંદન છે; હે સર્વોત્તમ પુરુષ, તને વંદન છે; બધા દેવતાઓની સભામાં પૂજાતા, તને વંદન છે; બધા જ્ઞાનીઓમાં મુખ્ય, તને વંદન છે.

નમઃ કરાલાસ્ય નૃસિંહમૂર્ત્તે નમો વિશાલાદ્રિસમાન કૂર્મ । નમઃ સમુદ્રપ્રતિમાન મત્સ્ય નમામિ ત્વાં ક્રોડરૂપિનનન્ત ।। ૫૫.

ભયાનક મુખવાળા નરસિંહ સ્વરૂપને વંદન છે; વિશાળ પર્વત જેવું શરીર ધરાવનારા કૂર્મને વંદન છે; સમુદ્ર જેવું રૂપ ધરાવનારા મત્સ્યને વંદન છે; હે અનંત, કૂર્મ સ્વરૂપ ધારણ કરનાર, તને વંદન છે.

સૃષ્ટ્યર્થમેતત્ તવ દેવ ચેષ્ટિતં ન મુખ્યપક્ષે તવ મૂર્ત્તિતા વિભો । અજાનતા ધ્યાનમિદં પ્રકાશિતં નૈભિર્વિના લક્ષ્યસે ત્વં પુરાણ ।। ૫૫.

હે ભગવાન, આ તારો પ્રવૃત્તિ સૃષ્ટિ માટે છે; તારી મૂર્તિ મુખ્ય નથી, હે સર્વવ્યાપક; અજ્ઞાનીઓને ધ્યાનનું આ ઉપદેશ આપવામાં આવ્યું છે; એ વિના, હે પ્રાચીન, તું દેખાતો નથી.

આદ્યો મખસ્ત્વં સ્વયમેવ વિષ્ણો મખાઙ્ગભૂતોઽસિ હવિસ્ત્વમેવ । પશુર્ભવાન્ ઋત્વિગિજ્યં ત્વમેવ ત્વાં દેવસઙ્ઘા મુનયો યજન્તિ ।। ૫૫.

હે વિષ્ણુ, તું યજ્ઞનો મૂળ છે અને યજ્ઞના અંગ પણ તું જ છે; તું હવન સામગ્રી છે; તું યજ્ઞમાં ચઢાવાતું પશુ છે; તું જ યજ્ઞકર્તા અને પૂજ્ય છે; દેવતાઓ અને ઋષિઓ તારી પૂજા કરે છે.

યદેતસ્મિન્ જગધ્રુવં ચલાચલં સુરાદિકાલાનલસંસ્થમુત્તમમ્ । ન ત્વં વિભક્તોઽસિ જનાર્દનેશ પ્રયચ્છ સિદ્ધિં હૃદયેપ્સિતાં મે ।। ૫૫.

આ જગતમાં જે કંઈ સ્થિર કે ચળવળતું છે, દેવો, સમય અને અગ્નિ દ્વારા સ્થાપિત છે, એ સર્વોત્તમ છે; હે જનાર્દન, તું ક્યારેય અલગ પડતો નથી; મારા મનમાં જે સિદ્ધિ છે, એ મને આપ.

નમઃ કમલપત્રાક્ષ મૂર્ત્તામૂર્ત્ત નમો હરે । શરણં ત્વાં પ્રપન્નોઽસ્મિ સંસારાન્માં સમુદ્ધર ।। ૫૫.

હે કમળની પાંખ જેવી આંખવાળા, સગર્ભ અને નિર્ગર્ભ, હે હરિ, તને વંદન છે; હું તારી શરણમાં આવ્યો છું—મને સંસારથી પાર ઉતાર.

એવં સ્તુતસ્તદા દેવસ્તેન રાજ્ઞા મહાત્મના । વિશાલામ્રતલસ્થેન તુતોષ પરમેશ્વરઃ ।। ૫૫.

એ મહાન આત્માવાળા રાજાએ વિશાળ આંબા નીચે ઊભા રહી ભગવાનની આવી રીતે સ્તુતિ કરી ત્યારે પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા.

કુબ્જરૂપી તતો ભૂત્વા આજગામ હરિઃ સ્વયમ્ । તસ્મિન્નાગતમાત્રે તુ સીપ્યામ્રઃ કુબ્જકોઽભવત્ ।। ૫૫.

પછી હરિએ કુબડવાળું રૂપ ધારણ કર્યું અને પોતે ત્યાં આવ્યા; તેઓ આવ્યા ત્યારે જ એ આંબો પણ કુબડિયો બની ગયો.

તં દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યં સ રાજા સંશિતવ્રતઃ । વિશાલસ્ય કથં કૌબ્જ્યમિતિ ચિન્તાપરોભવત્ ।। ૫૫.

આ મહાન અદ્ભુત ઘટના જોઈને, સંકલ્પમાં દૃઢ રાજા વિચારમાં પડી ગયા—આ વિશાળ આંબો કેવી રીતે કુબડિયો થયો હશે?

તસ્ય ચિન્તયતો બુદ્ધિર્બભૌ તં બ્રાહ્મણં પ્રતિ । અનેનાગતમાત્રેણ કૃતમેતન્ન સંશયઃ ।। ૫૫.

એ રાજા વિચારતા હતા ત્યારે તેમના મનમાં એ બ્રાહ્મણ વિશે સમજ આવી—આ બધું એના આવવાથી થયું છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

તસ્માદેષૈવ ભવિતા ભગવાન્ પુરુષોત્તમઃ । એવમુક્ત્વા નમશ્ચક્રે તસ્ય વિપ્રસ્ય સ નૃપઃ ।। ૫૫.

આથી, આ જ ભગવાન પુરુષોત્તમ છે; એમ કહીને એ રાજાએ એ બ્રાહ્મણને નમસ્કાર કર્યો.

અનુગ્રહાય ભગવન્ નૂનં ત્વં પુરુષોત્તમઃ । આગતોઽસિ સ્વરૂપં મે દર્શયસ્વાધુના હરે ।। ૫૫.

હે ભગવન, ખરેખર તું કૃપા કરવા માટે આવેલો પુરુષોત્તમ છે; હે હરિ, હવે મને તું તારો સાચો સ્વરૂપ દેખાડ.

એવમુક્તસ્તદા દેવઃ શઙ્ખચક્રગદાધરઃ । બભૌ તત્પુરતઃ સૌમ્યો વાક્યં ચેદમુવાચ હ ।। ૫૫.

એ રીતે કહેતાં, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરનાર ભગવાન, સૌમ્ય રૂપે તેમના સામે પ્રગટ થયા અને એમ કહ્યું:

વરં વૃણીષ્વ રાજેન્દ્ર યત્તે મનસિ વર્તતે । મયિ પ્રસન્ને ત્રૈલોક્ય તિલમાત્રમિદં નૃપ ।। ૫૫.

હે રાજાધિરાજ, તારા મનમાં જે ઈચ્છા છે, એ વર માગ; હું પ્રસન્ન છું તો ત્રણે લોકમાં તલમાત્ર પણ તારા માટે અઘરું નથી.

એવમુક્તસ્તતો રાજા હર્ષોત્ફુલ્લિતલોચનઃ । મોક્ષં પ્રયચ્છ દેવેશેત્યુક્ત્વા નોવાચ કિંચન ।। ૫૫.

એ રીતે સાંભળીને, રાજાના નેત્ર આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા; તેણે કહ્યું, 'હે દેવેશ, મને મોક્ષ આપ,' અને બીજું કશું કહ્યું નહીં.

એવમુક્તઃ સ ભગવાન્ પુનર્વાક્યમુવાચ હ । મય્યાગતે વિશાલોઽયમામ્રઃ કુબ્જત્વમાગતઃ । યસ્માત્ તસ્માત્ તીર્થમિદં કુબ્જકામ્રં ભવિષ્યતિ ।। ૫૫.

એ રીતે કહેતાં, ભગવાન ફરી બોલ્યા: 'જ્યારે હું અહીં આવ્યો, ત્યારે આ આંબો કુબડિયો થયો; તેથી આ સ્થળનું નામ કુબજઆંબા તીર્થ પડશે.'

તિર્યગ્યોન્યાદયોઽપ્યસ્મિન્ બ્રાહ્મણાન્તા યદિ સ્વકમ્ । કલેવરં ત્યજિષ્યન્તિ તેષાં પઞ્ચશતાનિ ચ । વિમાનાનિ ભવિષ્યન્તિ યોગિનાં મુક્તિરેવ ચ ।। ૫૫.

અહીં જો પશુયોનિ ધરાવનારા કે બ્રાહ્મણો પોતાનું શરીર છોડશે, તો તેમને પાંચસો વિમાનો મળશે અને યોગીઓને મુક્તિ મળશે.